Memleket basshysy elimizdiń jańa Konstıtýsııasyn qabyldaý máselesi boıynsha 2026 jylǵy 15 naýryzǵa respýblıkalyq referendým taǵaıyndaý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Qazirgi tańda qoǵamda jańa Konstıtýsııa jobasynyń mańyzy men yqpaly jóninde pikirler qyzý talqylanyp jatyr. Osy oraıda zańger ári depýtat Abzal Quspan Egemen.kz tilshisine bergen suhbatynda jobanyń mán-mańyzyn túsindirdi.
– Abzal Temirǵalıuly, jańa Konstıtýsııa jobasynyń basty ereksheligi nede?
– Bul jobanyń qoldanystaǵy Konstıtýsııadan negizgi aıyrmashylyǵy – adamǵa baǵyttalǵandyǵy. 1995 jylǵy Konstıtýsııa táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńinde qabyldandy. Ol kezde basty mindet – memlekettilikti qalyptastyrý, ınstıtýttardy nyǵaıtý, bılik júıesin ornyqtyrý boldy. Keıingi ózgerister de osy baǵytty jalǵastyrdy. Al jańa joba – memleketti qalyptastyrý kezeńinen azamatqa qyzmet etetin memleket kezeńine ótýdi bildiredi. Iаǵnı qujattyń fılosofııasy ózgeredi: memleket ortalyqta emes – adam ortalyqta.
– Ata zańnyń jańa jobasynda quqyqtar men bostandyqtardy qorǵaý tetikteri qanshalyqty kúsheıtilgen?
– Qujattyń rýhy preambýladan-aq kórinedi: Ádiletti Qazaqstan, Zań jáne tártip qaǵıdattary konstıtýsııalyq deńgeıde bekitiledi. Bul deklarasııa emes, naqty quqyqtyq tetiktermen tolyqtyrylǵan. Atap aıtar bolsaq, azamattyń qadir-qasıetin qorǵaý normalary kúsheıedi, advokatýra ınstıtýty Konstıtýsııa deńgeıinde bekitiledi, qylmystyq prosestegi qorǵaný quqyǵy erte kezeńnen bastalady, halyqaralyq quqyqtyq standarttar engiziledi. Quqyqtar jaı jarııalanbaıdy, olardy qorǵaýdyń prosedýrasy bekitiledi.
– Quqyqtyq memleket qaǵıdalarynyń nyǵaıýyna jáne reformalardy iske asyrýǵa qandaı oń áseri bolady dep oılaısyz?
– Men zańger retinde «Zań jáne tártip» qaǵıdatyna erekshe toqtalǵym keledi. Bul endi saıası uran emes – konstıtýsııalyq prınsıp. Quqyqtyq memleket tek zań qabyldaýmen qurylmaıdy. Ol úsh shart oryndalǵanda qalyptasady. Ol úshin zań ádil bolýy kerek, barlyǵyna birdeı qoldanylýy qajet, mindetti túrde oryndalýy tıis. Eger biz osy úsh elementti qamtamasyz etsek – kez kelgen reforma jumys isteıdi. Qamtamasyz ete almasaq eń minsiz zańnyń ózi qaǵaz kúıinde qalady.
Aqtóbelik jastar Konstıtýsııanyń jańa jobasyna qoldaý bildirdi
– Bul qujattyń qazirgi saıası-quqyqtyq júıe úshin tarıhı mańyzy nede?
– Qazirgi álem – turaqsyz geosaıasat, sıfrlyq tehnologııalar, jańa qaýipter dáýiri. Memleket burynǵy tásildermen ómir súre almaıdy. Jańa Konstıtýsııa – memleketti basqarý modeliniń evolıýsııasy. Biz endi «memleketti saqtaý» kezeńinen «qoǵamdy damytý» kezeńine ótemiz. Al naqty tarıhı baǵasyn bolashaq beredi. Bizdiń mindet – sapaly quqyqtyq negiz qalyptastyrý jáne onyń oryndalýyn qamtamasyz etý.
– Adam quqyqtary salasynda qandaı naqty ózgerister bar?
– Eń mańyzdy jańalyqtardyń biri – halyqaralyq tájirıbede Mıranda qaǵıdasy dep atalatyn standarttyń engizilýi. Bul neni bildiredi? Azamat ustalǵan sátten bastap ne úshin ustalǵanyn biledi, úndemeýge quqyly, advokat shaqyra alady, bergen jaýaby ózine qarsy dálel bolatynyn biledi. Buryn bul quqyqtar zańdarda bolǵanymen, is júzinde formaldy qoldanylatyn jaǵdaılar kezdesetin. Adam kóbine alǵashqy jaýapty quqyqtaryn tolyq túsinbeı turyp beretin. Endi bul konstıtýsııalyq kepildik bolady. Iаǵnı talap saqtalmasa – búkil dáleldiń zańdylyǵy kúmán týdyrady. Bul óte mańyzdy qaǵıda: Konstıtýsııa tek «jaza ádil bolsyn» demeıdi, prosess ádil bastalsyn deıdi. Sonymen qatar advokatýranyń Konstıtýsııada bekitilýi – qorǵaýshyny jaı qatysýshy emes, adamnyń negizgi quqyqtarynyń kepildigi retinde taný.
Mańǵystaýda «Qazaqstan temir joly» ujymy referendýmǵa qatysýdy qoldady
– Konstıtýsııalyq sot nemese ózge de quqyqtyq ınstıtýttardyń róli arta ma?
– Iá, aıtarlyqtaı artady. Mańyzdy jańalyq – halyqaralyq sharttardyń ústemdigi avtomatty bolmaıdy. Eger Konstıtýsııaǵa qaıshy kelse, onyń sáıkestigin Konstıtýsııalyq sot anyqtaıdy. Bul norma eki máseleni sheshedi: azamattyń konstıtýsııalyq quqyǵyn naqty qorǵaıdy, memlekettiń quqyqtyq egemendigin kúsheıtedi. Konstıtýsııalyq sot is júzinde azamat pen memleket arasyndaǵy tóreshige aınalady.
– Jańa Konstıtýsııa quqyqtyq memleket qaǵıdatyn qanshalyqty nyǵaıtady?
– Preambýladaǵy qaǵıdattar, Konstıtýsııalyq sot, advokatýra mártebesi – barlyǵy bir júıeni quraıdy. Quqyqtyq memleket bir bappen emes, ınstıtýttar arqyly jumys isteıdi. Jańa Konstıtýsııa dál osy ınstıtýsıonaldyq modeldi qalyptastyrady.
– Bul ózgerister sybaılas jemqorlyqpen kúreske qalaı yqpal etýi múmkin?
– Konstıtýsııa tikeleı antıkorrýpsııalyq qural emes – ol negizinen ramalyq qujat. Biraq «Zań jáne tártip» qaǵıdaty ornyqsa, jemqorlyq quqyqbuzýshylyqtyń bir túri retinde tabıǵı túrde azaıady. Negizgi másele – quqyqty qoldaný sapasy. Konstıtýsııa baǵyt beredi, nátıje tájirıbede kórinedi.
Gıdrotehnıkter jańa Konstıtýsııa boıynsha referendým ótkizýdi qoldady
– Konstıtýsııa jobasyn talqylaý prosesi qanshalyqty ashyq ótti dep oılaısyz?
– Búkil el kýá – komıssııa otyrystary tikeleı efırde ótti, qoǵamda keń pikirtalas júrdi. Bul táýelsiz Qazaqstandaǵy eń ashyq konstıtýsııalyq talqylaýlardyń biri dep aıtýǵa bolady.
– Halyq bul ózgeristerdiń nátıjesin qanshalyqty tez sezine alady?
– Bul mátinge emes – oryndalýyna baılanysty. Sondyqtan naqty merzim aıtý durys emes. О́z basym osy qujattyń qabyldanýyna da, iske asýyna da kúsh salamyn jáne barshany soǵan shaqyramyn. О́ıtkeni bul – memleket úshin emes, ózimiz jáne bolashaq urpaq úshin qajet.
– Áńgimeńizge raqmet!