Qazaqy qasıetiniń qaınary – ulttyq kıim

– Biz ulttyq mádenı ortalyq bolǵanmen, ózgelermen salystyrǵanda jaǵdaıymyz máz emes, – deıdi Aıman apaı, – qazaqtyń qol­óneri eshkimge kerek bolmaı qala ma dep alań­daı­myn. Kádimgi alasha toqý, túskıiz jasaýdy urpaqqa mura retinde qaldyrý úshin bul ónerdi úıretý kerek. Osy maqsatta semınar trenıngter de ótkizdik. Kelýshilerdiń sany da óte kóp boldy. Aıman apaı ekeýmiz jertólege qaraı túsip kele jatyrmyz. Bul qala ortalyǵyndaǵy úsh qabatty úıdiń jertólesi. Esik aldynda jeltoq­san qaharmany Qaırat Rysqulbekovtyń tastan qashalǵan músini tur. Músinniń aldynan únemi al­qyzyl gúlder úzilmeıdi. Eli úshin ómirin qıǵan ulyna halqynyń da qurmeti erekshe ekendigin osydan-aq baıqaýǵa bolady. Jertóle­degi uzyn dálizdiń boıymen júrip, túpki bólme­niń esigin ashtyq. Munda qalalyq “Aısha bıbi” qazaq ulttyq mádenı ortaly­ǵy­nyń murajaıy orna­las­qan eken. Murajaı ishin­de qazaq halqy­nyń ómirine qatysty dúnıe­niń bári bar. Bir buryshta kıiz úı tur. Onyń ishinde jınal­ǵan júk, ádemi túskıizder, qoldan toqylǵan alasha­lar. – Biz ulttyq mádenı ortalyq bolǵanmen, ózgelermen salystyrǵanda jaǵdaıymyz máz emes, – deıdi Aıman apaı, – qazaqtyń qol­óneri eshkimge kerek bolmaı qala ma dep alań­daı­myn. Kádimgi alasha toqý, túskıiz jasaýdy urpaqqa mura retinde qaldyrý úshin bul ónerdi úıretý kerek. Osy maqsatta semınar trenıngter de ótkizdik. Kelýshilerdiń sany da óte kóp boldy. Elimizde tuńǵysh ret qazaq halqynyń qol­dan­baly qolónerine qoldaý kórsetý jáne damy­tý maqsatynda Shyǵys Qazaqstan oblystyq sáýlet-etnografııa, tabıǵı landshaft qoryq-mura­jaıynda arnaıy ortalyq qurylǵan edi. Bul orta­lyq­tyń qurylýyna muryndyq bolǵan “Shevron” kompanııasynyń “Altyn júrek” ten­derin atal­mysh murajaı utyp alǵan. Mese­nat kompanııaǵa joba usynýshy “Aısha bıbi” qazaq mádenı ulttyq ortalyǵynyń tóraıymy Aıman Boqbasarova bolatyn. Bul kisi qazaq hal­qy­nyń qolónerin el arasyna keńinen taratýmen qatar, qaladaǵy múge­dek balalar ınternatyna da baryp, densaýlyǵy kem balalarǵa bolashaq­taryna bir kásip bolsyn dep osy qolónerdi úıretýmen aınalysady. Aıman apaı kórmeden tekemet alyp kór­setti. Qazir el arasynda mundaı tekemetter úl­ken suranysqa ıe bola bastapty. Onyń bir dále­li, jaqynda ǵana oralmandarǵa arnalǵan arnaıy mekemeniń ashylý saltanatynda “Aısha bıbi” ulttyq mádenı ortalyǵynyń músheleri daıyn­daǵan qolóner týyndylarynyń birden satylyp ketýi. Aıman apaıdyń aıtýynsha, tekemet úshin kádimgi jún tútip, ony sabaı bilýiń qajet. Eń bastysy, shıkizat, jún kerek. Eger jún molynan bolsa ony túrli-tústi ǵyp boıap, keptirip, alasha toqyp, bóstek jasaýǵa da bolady. Osy jerde aıta keter bir másele, qazir kez-kelgen qazaq aýyldary maldyń etin, sútin saýdalaǵanmen teri men júndi ótkize almaı zar bolyp otyr. Endeshe, bul jerde salt-dástúr, turmys-tirshilik tikeleı ekonomıka­men baıla­nys­tylyǵyn umytpaý kerek. Jańaǵy aıtylǵan teri men jún proble­masy aýyldarda óz sheshi­min tapsa, ulttyq ónerdi damytý máselesi demeý­shiler men mesenattarǵa qarap otyrmasy anyq. Máselen, Semeıde jún alatyn “Roza” JShS bar. Biraq ol Shyǵys óńiriniń búkil aýyl­d­aryn qamtı almaıdy. Biraq, onyń jún­nen shyǵaratyn kıiz, týyrlyq, pıma sııaqty ónimderi úlken suranysqa ıe. Aıman apaıdyń aıtýynsha, ortalyqtaǵy birden-bir qolóner sheberi Naǵıma Omarǵalıeva eken. Ol kisi eńbek ardageri, sheber-toqymashy, tiginshi. Al­­maty­da Mádenıet jáne aqparat mınıstr­liginiń qoldaýymen, “Shevron” kompanııa­sy­nyń de­meý­shiligimen ótken “Qazaqstandaǵy halyqtyq qolóner túr­leriniń jańǵyrýy men damýy” atty baǵdarlama barysyna sertıfıkatqa ıe bolǵan eken. – Bizdiń apalarymyz, ájelerimiz toqyma­shy­lyqpen jazda aınalysqan, – deıdi Aıman apaı murajaıdyń ishin aralata júrip, – ol kisiler kómekshilerin dalaǵa nemese aýlaǵa shyǵaryp, úshburyshty aǵash quralmen, úsh tústi júnnen ıirilgen jiptermen toqymashy­lyq­taryn bastaı­tyn. Qysta jip ıirip, kóktemde olardy ár alýan túske boıaǵan. Jip úzilip ket­pes úshin shıratqan, shıratylǵan jip toqýǵa óte qolaıly bolady. Mine, kóshpeli qazaq taýar sapasyna qalaı mán bergen. Ulttyq kıim – ult beınesi. Ulttyq kıimdi meshitterde ımam, molda kıip otyrady. Neke qııý saraıynyń aldynan keıde basyna sáýkele kıgen qalyńdyqty kóresiń. Buǵan da táýba deısiń. Sol qalyńdyq­tyń basyndaǵy sáýkeleniń ǵajap­tyǵynda shek joq. Qaı halyqtyń da ulttyq kıimi toı kıimi retinde kúni búginge deıin jalǵasyp kele jatyr. Biraq qazir ulttyq úlgi turalap qaldy. Eldiń bári batysqa eliktep ketti. Keńestik kezde áıelder jartylaı “sheshingen” edi. Endi oramaldaryn múlde tastady. Uzyn burymdar qıyldy. Shalbar kıedi. Birde Semeıdegi tarıhı ólketaný murajaıynda bolǵan edik. Murajaı qyzmet­kerleri qazaqtyń ejelgi ulttyq kıimi dep er adamnyń shapany men kebisti kórsetti. Kebis oń men sol aıaǵy birdeı, baıaǵyda solaı tigilgen ǵoı. Shapandy kórip, bul qazaqtyki emes ózbektiki ne tájiktiki dep biraz daý aıttyq. О́ıtkeni, sol halyqtardyń qazirgi kıim úlgisine uqsaıdy eken. Murajaıdaǵylardyń aıtýynsha, bul semeılik bir qazaqtyń arǵy atasynyki eken. Bizdi tańǵal­dyrǵany, shapan­nyń saqtalǵandyǵy jáne eshbir oıý-órneksiz bolýy. Kezinde Shákárim qa­jy jańadan qazaqy oıýdyń túrin órnektep jasa­ǵan eken. Iаǵnı, ulttyq órnek, kıim barly­ǵy da zamany­na saı damyp otyrǵan. Búginde dúkenderde ulttyq kıimder satylyp jatady. Biraq kóbine toıǵa, aıtysqa, konserttik baǵ­dar­­la­malarǵa arnalǵan kıimder. Baǵasy ýdaı qymbat. Aıman apaı qalmaqtarmen soǵysta elin, jerin qorǵaǵan Bekjan batyrdyń 300 jyldy­ǵy­na oraı Semeıde qazaq qolóner sheberligine baılanysty halyqaralyq deńgeıdegi kórme-jármeńke ótkizgendikterin aıtyp, sonyń jaı-kúıin baıandady. Oǵan Reseı men Qazaqstannyń ár túkpirinen oń saýsaǵynan óner tamǵan sheber­ler jınalǵan eken. Qolóner sheberleri áli de bolsa bar, tek solardyń qataryn seıiltip almaı ulttyq murany keler urpaqqa jetkize bilý basty maqsat, deıdi ol. О́ziniń ulttyq qa­sıe­tin, ónerin, mádenıetin, tili men dinin sezin­beı ósken jas urpaqta eshqandaı da patrıottyq tárbıe bola qoımasy anyq. Sıd­neı olımpıa­dasynan kúmis medal alyp, oljaly oralǵan Islam Baıra­mýkovtyń bir áńgimesi esimizge túsip otyr. “Meniń qarsy­lasym da kúshti eken. Biraq Dáýlet aǵanyń “sen elińdi, jerińdi, Qazaq­standy oıla!” degen sózin esime alǵanda birden óz-ózime kelip jeńiske qol jetkizdim”, – deıdi ol. “Aısha bıbi” qalalyq qa­zaq-ulttyq máde­nı ortalyǵyn aralaý bary­syn­da qıyn­dyq­taryna qaramastan ulttyq dástúrdi nasıhattap otyrǵan Aıman Boq­basarovaǵa degen qurmet sezimimiz oıandy. Osyn­daı adamdar kóp bolsa ǵoı dedik. 

Raýshan NUǴMANBEKOVA, Semeı qalasy.