О́rken jaıǵan óńir

Elimizdegi eń iri megapolıs Almatynyń irgesindegi Qarasaı aýdany halqynyń tyǵyz ornalasqanymen de, áleýmettik-ekonomıkalyq áleýetiniń artýymen de erekshelenedi. О́sip-órkendegen óńirde turatyn júzdegen etnos ókilderi yntymaqtastyqty tý etip tirlik etýde. Bul memlekettik saıasatqa saı el ishinde tatýlyq pen túsinistikti saqtaýdyń naqty kórinisi. Osy oraıda Qarasaı aýdanynyń ákimi Mahabbat BIGELDIEVPEN áńgimelesken edik. – Mahabbat Sádýaqasuly, siz basqaryp otyrǵan aýdanda memlekettik baǵdarlamalardyń júzege asyrylýy qalaı? – Agrarlyq saladaǵy «Sy­baǵa» memlekettik baǵdarla­masyna sáıkes júıeli túrde jumys júrgizý aýdanymyzda jaqsy qalyptasqan. Bul álbette, Táýelsizdiktiń je­misi desek te bolady. Sebebi, hal­qy­myz qashanda tórt túlik maldy ósirýmen aınalysqan. Sondyqtan, et-sút ónimderin óńdeýde aýdanymyzdaǵy irgeli óndiris oryndary halyqaralyq standartqa saı ónim shyǵarýda. Áýelgi oıymdy qaıta sabaqtasam, «Agrarlyq nesıe korporasııa­sy» aksıonerlik qoǵamynan nesıelik komıtettiń kelisimimen Úshqońyr aýyldyq okrýgindegi «Baýke» sharýa qojalyǵy 52 bas sıyr jáne úsh asyl tuqymdy buqa satyp aldy. Sóıtip, Zeńgibaba tu­qymyn asyldandyrýdy arttyrý maqsatynda jeke sharýashylyqtar ózara básekege túsken de jaıy bar. Bul qýanarlyq jaıt. Se­bebi, báseke bar jerde sapa artady. Ár sharýashylyq sapaly ónimimen erekshelenýge um­tylatyny óz aldyna, eń bas­tysy memlekettik baǵdarlama talapqa saı zańnama sheńberinde belgilengen ýaqytynda júzege asy­rylýda. Jańa Shamalǵan aýyl­dyq okrýgindegi «Nurlan» sharýa qojalyǵy 140 sıyr, 6 asyl tuqym­dy buqa satyp alýǵa nesıe aldy. «Mal ósirseń qoı ósir, tabysy onyń kól-kósir» degen sózdi ustanyp, «Altyn asyq» memlekettik baǵdarlamasy boıyn­sha Áıteı aýyldyq okrýgindegi «Moldasan» sharýa qojalyǵy 420 usaq mal satyp alý úshin nesıe alý múmkindigine ıe boldy. «Aıdar» sharýa qojalyǵynyń 600 qoı satyp alýǵa qujattary nesıelik komıtette qaralýda. Ata-babalarymyz jan serigine sanap, minse kóligi, ishse qymyzy men saýmaly sýsyny bolǵan jylqyny kóbeıtýdi oılastyrǵan jandar «Qulan» memlekettik baǵdarlamasy boıynsha qara­jat alýǵa talpynys tanytýda. Naqtylaı tússem, Irgeli aýyl­dyq okrýgindegi «Dáýlet» sharýa qojalyǵy 100 jylqy satyp alý úshin nesıelik komıtetke qujat­taryn rásimdep ótkizdi. Qylquıryqty kóbeıtýmen qatar asyldandyrý maqsatyn ustanǵan azamattardyń eńbegi jansa, dala tósi dúbirleı túsetinine senim bar. Memlekettik saıasatqa saı «Iri qara mal etiniń eksporttyq áleýetin arttyrý» jobasy boıynsha jyl aıaǵyna deıin О́zbekstan Respýblıkasyna 44 tonna sıyr eti eksporttalady dep josparlanýda. – Aýdannyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵ­daıy týraly naqty derekke dáıekteme keltire aıtyp bere alasyz ba? – Negizgi kapıtalǵa ınves­tısııanyń tartylýy aǵymdaǵy jyldyń toǵyz aıynda 91 mlrd 273 mln teńgeni qurady. Bul kórsetkish ótken jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda 17 mlrd 576 mln teńgege artyq eken­digin statıstıkalyq málimet rastaıdy. Búginde jumys isteımin, kózin taýyp ınvestısııa tartamyn degen adamǵa tórtkúl dúnıe­niń esigi aıqara ashylyp tur. Tek elińe de, jerińe de tıimdi joldy taba bil. Bul rette biz qarasaılyqtar durys tańdaý jasap, úmitkerlerdi irikteı aldyq. Nátıjesin ýaqyt atty tóreshi kórsetip otyr. Aýdan aýmaǵynda eńbek etýge nıet etip, qarajatyn ákelip óndiris ornyn ashqan ınvestorlar men bıznesmenderge qoıatyn talabymyz zań talabyn buljytpaı oryndap, memlekettik organdarǵa tıisti tólemderdi kelisim­shartta kórsetilgen ýa­qy­tynan keshiktirmeı tólep, jumysqa jergilikti halyqty tartý boldy. Solaı oryndaldy da. Bile bilsek, bul Elbasynyń salıqaly saıasatynyń arqasynda júzege asqan ıgi qadam bolyp sanalady. San sala boıynsha óndiris oryndarynyń órkendeýi sonyń bir jemisi desek, artyq aıtqandyq emes. Shyny kerek, eki júz myńnan astam halyq turyp ári kóp etnos ókilderimen erekshelenetindikten, Alataý­dyń aıasyndaǵy aıryqsha aýdan bolyp daralanamyz. Al ónerkásipti órkendetip otyrǵan 18 iri óndiristik kásiporyn halyqty turaqty jumys ornymen qamtamasyz etýde. Sonymen qatar, sapa menedjmenti jáne halyqaralyq standart júıesi boıynsha aýdanda 16 mekemeniń úzilissiz jumys istep turǵany óz aldyna. Bul kásiporyndarda turaqty jumys orny qurylyp, eldiń áleýmettik jaǵdaıy jyl ótken saıyn jaqsarýda. О́nerkásip oryndarynda óndiriletin ónim­niń toǵyz aıdaǵy kirisi 138 mlrd 893 mln teńgeni qurap, ótken jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda 10 mlrd 762 mln teńgege kóbeıdi. Bile bilsek, bul halyqtyń eńbegi, yryzdyǵy. Osynaý múmkindikti aýdan halqy tıimdi paıdalanýǵa umtylyp, shaǵyn jáne orta kásip­kerlikpen qulshyna aınaly­satyny qýantady. Qazirgi tańda 12 525 belsendi sýbektide 55 652 adam jumys isteıdi. Jumysshylardyń ortasha aılyq jalaqysy 110 myń teńge boldy. Jalpy, aýdanda jeke kásipkerliktiń damýy týraly bir ǵana mysal keltirsem, aǵymdaǵy jyldyń toǵyz aıynda «Nur» bazary, «7 Qazyna» saýda úıi, «Jar-Jar» saltanat saraıy sııaqty on dúken, toǵyz turmystyq qyzmet kórsetý, eki qoǵamdyq tamaqtandyrý nysany ashyldy. Úshqońyr aýylynda «Agrofırma Kerýen» shyryn zaýyty iske qosy­lyp, Almaty teri óńdeý zaýytynda keńeıtý jumystary júrgizilip, 325 jańa jumys orny ashyldy. Bólshek saýdadaǵy taýar aınalymy 58 mlrd 589 mln teńgege jetip, byltyrǵy jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda, 11 mlrd 940 mln teńgege artty. – Aýyl sharýashylyǵy salasy aýdanda qalaı damýda? – Agroónerkásip kesheninde úsh memlekettik sharýashylyq, 27 óndiristik kooperatıv, 101 jaýap­kershiligi shekteýli seriktestik jumys isteıdi. Osynaý irgeli ujymdarda 20 500 adam eńbek etedi. Jalpy aýylsharýashylyq ónimderi 36 mlrd 024,1 mln teńgeni qurady. Sonyń ishinde et 10 427 tonna, sút 60 259 tonna, jumyrtqa 205 mln dana bolyp otyr. Aýdanda 38 525 iri qara, 39 158 qoı-eshki, 2 784 shoshqa, 4 468 jylqy, 1,8 mln qus bar. Dıqan qaýym bıyl 11 199 tonna arpa, 9 260 tonna bıdaı, 87 181 tonna kartop, 231 tonna suly, 56 483 tonna kókónis, 2 980 tonna júgeri jınady. Aýdanda 11,05 ga jerde jylyjaılar jumys istep tur. Bıýdjetke túsetin salyqtar men basqa da mindetti tólemder 18,8 mlrd teńge boldy. – Úsh aýysymdy mektepterdi joıý máselesi sheshimin taba ma? – Aýdanymyzda 41 orta, 4 bastaýysh, jalpy bilim beretin 45 mektep bar. Úsh aýysymdy mektepterdi joıý maqsatynda bıyl Ulttyq qordan alty myń oryndy jeti mektep qurylysyna jáne bir japsarlas qurylysqa 7 mlrd 725 mln teńge, oblystyq bıýdjetten 300 oryndy bir japsarlas qurylysqa 622 mln teńge bólindi. Osy qarajatpen qury­lys jumystary júıeli túrde júrgizilýde. Buıyrtsa, kelesi jyly úsh aýysymdy mektep máse­lesi tolyǵymen sheshiledi. – Talapshyldyǵyńyzben tanylyp, bedel bıigine kóteri­lýińiz de osy óńirden bastaý al­ǵan shyǵar? – Álbette. Ákem jýrnalıst bolǵandyqtan, ulttyq tárbıeni boıyma sińirip ósirdi. Eńbek jolymdy qatardaǵy jumysshy bolyp bastadym.Sodan maman­dyǵyma sáıkes sáýlet salasynda jalǵasqan eńbek jolym basshy­lyq, ákimshilik qyzmetke aýysty. Qaı qyzmette júrsem de ádil bolýǵa umtyldym. Eń bastysy, aýdanymyzdyń damýy­na bar kúsh-jigerimdi salyp eńbek etýdi mindet sanaımyn. Áńgimelesken Nurbol ÁLDIBAEV, «Egemen Qazaqstan» Almaty oblysy