30 qarasha kúni munaı eksporttaýshy memleketter uıymyna (OPEK) múshe memleketter men uıymǵa kirmeıtin eksporttaýshy elder Avstrııa astanasy Venada kezekti otyrysyn ótkizedi. Onda munaı óndirisin azaıtý týraly másele qaralady. Esterińizde bolsa, qyrkúıekte atalǵan uıym músheleri Aljırde bas qosyp, munaı baǵasyn kóterý úshin qandaı sharalar qoldaný kerektigin talqyǵa salǵan edi.
2013 jyly munaı baǵasy barreline 100 dollardan 60 dollarǵa deıin tómendegen kezde-aq Venesýela birinshi bolyp máseleni sheshý úshin munaıdy az óndirip, naryqta ádeıi tapshylyq jasaý kerektigin usynǵan edi. Sol kezde baǵa qaıtadan burynǵy deńgeıine kóteriledi dedi Venesýela ókilderi. Alaıda, bul usynys qabyldanbady. Kerisinshe, 2016 jyldyń qańtarynda Iranǵa batys elderi salǵan sanksııa alynyp tastalǵan kezden Taıaý Shyǵys elderi men arab álemi naryqtaǵy munaı satýdan jarysqa tústi. Iran burynǵy eksporttyq qýatyn qalpyna keltirýge umtylsa, Saýd Arabııasy kóshbasshylyq ornyn saqtap qalý úshin eksport kólemin ulǵaıta berdi. Nátıjesinde baǵa 30 dollardan tómen túsip ketti.
Alaıda bir jyldyń ishinde baǵa qaıta turaqtaldy. Kóptegen memleketter úshin daǵdarystan shyǵýǵa jetkilikti dárejede tabys ákeletin deńgeıge kóterildi. Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev jyl basynda aıtqandaı, munaı quny 30 dollar bolsa da Qazaqstan "mınýsqa" ketpeıdi. Al 2017-2019 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet munaı baǵasynyń 35 dollar shamasynda belgilendi.
Qazirgi ahýalǵa qaraıtyn bolsaq, Úkimet "aryq aıtyp, semiz shyǵaratyn" sekildi. Aljırdegi kezdesýde munaı ekporttaýshy memleketter óndiristi azaıtamyz dep biraýyzdan kelisken. Osy jańalyqtan keıin baǵa birtindep kóterile kelip, qazirgi deńgeıine jetti. Alaıda sheshim resmı túrde qabyldanbaǵany sebepti qor bırjasyndaǵy saýdagerler áli de ekiudaı kúıde. Keler jyldyń birinshi jarty jyldyǵynda baǵa OPEK-tiń 30 qarasha kúni ótetin sammıttegi sheshimine baılanysty bolmaq.
Úsh jyl qatarynan quldyraǵan munaı baǵasy bıyl birtindep kóterile bastady. Onyń negizgi sebebi, Venesýelanyń joǵaryda aıtylǵan usynysyna uıymdaǵy ózge memleketterdiń qulaq asa bastaǵany. Aldymen Saýd Arabııasy óndiristi azaıtý kerektigin aıtty. Álemdegi munaı eksportynyń úshten birine ıelik etip otyrǵan Saýdııanyń bul bastamasy naryqqa aıtarlyqtaı ózgeris ákeldi. Eksporttaýshy memleketter Saýdııanyń bastamasyn qos qoldap qoldady. Degenmen, munaı eksporttaýdan úshinshi oryn alatyn Irannyń pozısııasy qashanda Saýdııamen qaıshy kelip jatady. Osy joly da OPEK-tiń óndiristi azaıtý týraly usynysyna birinshi qarsy shyqqan osy el.
Irannyń olaı deıtin sebebi de bar. Batys elderiniń sanksııasy kesirinen naryqtaǵy tutynýshylarynan aıyrylǵan bul el qazir eshteńege qaramaı, burynǵy eksporttyq qýatyn qaıtarmaqshy. Buǵan qosylǵan Irak ta óndiristi azaıtqysy joq. Iraktyń syrtqy ister mınıstrligi ótken apta "Soǵys bolmaǵanda biz qazirgiden áldeqaıda artyq óndirer edik. Sondyqtan, óndiristi azaıtýǵa bizdi qosý – ádiletsizdik" dedi. Bul memleketterdiń OPEK bastamasyna qosylmaıtyny týraly osyndaı málimdemeleri qazirgi tańda munaı baǵasyn álsin-álsin keri tartyp, baǵany tómen ustap tur.
OPEK uıymyna kirmegenimen, álemde munaı satýda ózindik orny bar Reseıdiń de ustanymy ázirge birjaqty bolmaı otyr. Eldiń energetıka mınıstri A. Novak ótken apta OPEK-tiń óndiristi azaıtý týraly bastamasyna tolyqtaı qosylatynyn aıttty. Alaıda, batys qor naryǵynyń sarapshylary buǵan senimsizdik tanytyp otyr. Olar Reseı ýáde bergenimen, jeme-jemge kelgende óndiristi shekten tys kóbeıtip jiberýi yqtımal dep oılaıdy.
Naryqtaǵy osyndaı múdde qaıshylyqtaryna qaramastan, qara altynnyń baǵasy uzaqmerzimdi kezeńde kóterilip kele jatyr. Bul óz kezeginde teńgeniń baǵamyna da jaıly bolyp tur. О́tken jylǵy devalvasııadan keıin qaıtadan óz-ózine kele bastaǵan ulttyq valıýta birer apta burynǵy Iran men Iraktyń joǵarydaǵy málimedemesinen keıin qaıtadan azdap álsiregen. Degenmen, OPEK uıymynyń aldaǵy resmı jıyny qarsańynda turaqtala bastaǵandaı. Munaı baǵasynyń ósimi aıasynda qazan-qarasha aılarynda teńge 330-dy mańaılap, bıylǵy jyldyń maksımýmyna deıin nyǵaıdy.
Jalpy, Venadaǵy kezdesýden sarapshylar naryqqa jaǵymdy jańalyq kútedi. Aljırde sóz júzinde kelisken OPEK músheleri endi Venada naqty kelisimshartqa qol qoıýy tıis. Eger mundaı ssenarıı júzege asyp jatsa, munaı baǵasy 60 dollarǵa deıin barýy múmkin. Muny taıaýda Saýd Arabııasynyń energetıka, ónerkásip jáne mıneraldy resýrstar mınıstri aıtqan bolatyn. Eger baǵa 60 dollarǵa jetse, dollar Qazaqstanda 280-300 teńgege, ıaǵnı eki jyl burynǵy baǵamyna túsýi kerek. Al uıym músheleri kelisimge kele almasa, munaı baǵasy barreline 35-40 dollardan tómen túsip ketýi yqtımal. Onda bıylǵy jyldyń basyndaǵy kórsetkishke saı, ulttyq valıýtamyzdyń dollarǵa shaqqandaǵy baǵany 370 teńgege baryp qalýy da ǵajap emes.
Qalaı degende de, eksporttaýshy memleketterdiń barlyǵy qazir baǵanyń kóterilgenine múddeli bolyp otyr. Venada uıym músheleri óndiristi naqty qansha barrelge azaıtý máselesine kelispese de, keler jyldyń basynan birtindep azaıtýǵa ýaǵdalasýy múmkin. Olaı bolǵan jaǵdaıda teńgeniń baǵamy kúrt qubylmaýy tıis.
Amanjan Qońyratbaev