Emniń aldy – eńbek

Elimizde byltyrdan beri min­detti áleýmettik medısınalyq saqtan­dy­rý júıesin engizýge baılanys­ty aqparattyq túsindirý sharalary júr­gizilip keledi. Iаǵnı, aqparattyq naýqannyń shideri aǵytylǵanyna jyl aınaldy. Alǵashqy kezekte ortalyqtan qurylǵan aqparattyq-nasıhattyq toptardyń óńirlerdegi medısına qyzmetkerlerine, odan soń aq halatty abzal jandardyń halyqtyń óz ortasynda túsindirýimen jalǵasqan sharaǵa aqparat quraldary da aıtarlyqtaı úles qosyp jatyr. Telearnalarda túsindirý beınerolıkteri, sıýjetter men aqparattyq shyǵarylymdar kóbeıdi. Basylymdar kún qurǵatpaı bilikti medısına mamandarynyń suh­bat­tary men avtorlyq maqalalaryn, ba­ǵandaryn jáne ınfografıkalaryn jarııalaýda. Bir qýantatyny, barlyq materıaldar birsydyrǵy emes, birqydyrý máselelerdi qamtıdy, málimetke toly. Bylaı qarasańyz, eshkim de enjar, beı-jaı emes sııaqty. Al shyn máninde halyq medısınalyq saqtandyrý júıesine alańdaı ma? Osy jaıt oılantady.

«Aýrý kirdi degenshe, álek kirdi deseńshi» deıtin jurt erteń ekinshi bir álektiń medısınalyq saqtandyrýǵa daıyn bolmaýyna tireletinine áste qazir qulaq asa qoımaǵan sııaqty. Árıne, eki dúnıeniń arasy bir qadam ekenin el jaqsy biledi. Dese de, jaqsy bilý jaqsy qam jasaýǵa jetelep otyrǵan joq. О́ıtkeni, úsh adamnyń basy qosylsa – qaýym, áldebir ánshi men ádepten tys áńgimeni talqylaı jóne­letin jurtshylyq medısınalyq saqtandyrýǵa aıtarlyqtaı bas qatyra qoımaıtyny baıqalady. Muny atalǵan saladaǵy jańa zańnyń ózgeristeri men tolyqtyrýlary qoǵamda jiti tal­qy­lanbaýynan, jıyndar men júz­de­sý­lerde mınıstrlik pen tıisti sala je­tekshilerine jıi saýal qoı­yl­maý­ynan, áleýmettik jelilerde ádette ilip ala jóneletin jeli qol­da­­ný­shy­la­ry­n­yń osy taraptaǵy únsiz­di­ginen de ańdaý qıyn emes.

Eń aldymen, bıyl 1 shildeden bastap qoldanysqa enetin MÁMS týraly zań aıasynda ár azamat jumys berýshimen aradaǵy qarym-qatynasynyń zańdylyq negizderine nazar aýdarýy tıis. Iаǵnı, kóleńkeli bızneste, zańsyz jáne stıhııaly saýda nysandarynda kásipkerler tarapynan kórsetiletin salyqtan jaltarý maqsatyndaǵy qaǵaz júzindegi eńbekaqy kórsetkishine baılanysty máseleler týyndaýy múmkin. Sol sııaqty jumys berýshiler men esepshiler (býhgalterler) MÁMS aıasyndaǵy tólem men ony oryndamaý kezindegi aıyp­pul tólemderi týraly ne biledi? Osy sııaqty ózekti máselelerge azamat­tar aldyn ala qam jasap jatyr ma? 

Ekinshiden, azamattar MÁMS júıe­sindegi mártebesin anyqtaýǵa baı­lanysty sáýir aıynan bastap jer­gi­l­ikti emhanalarda naýqandyq ju­mys­tar júrgizilip jatqanyna áli de júrdim-bardym qaraıtyny jasyryn emes. Bul erteń MÁMS-ke jarna aýdarý mindettelgen kezde nópir kezek, áleýmettik sanattaǵy jáne syrqat adamdar úshin qıyndyq týdyrýy múmkin. Sondaı-aq, turǵyndardyń tú­sin­dirý jumystarynan syrt qalýy ne­mese kóńil aýdarmaýy alypqashpa áńgimelerge den qoıýyna, senimsizdikke, deldaldyq tanytpaq alaıaqtarǵa aldanyp qalýlaryna soqtyrýy da kádik.  Sondyqtan, resmı aqparat kóz­de­riniń málimetterine qanyq bolǵan abzal. Ulttyq ekonomıka mınıstrligi statıstıka komıtetiniń málimetinshe, qazir jumys istemeıtin turǵyndardyń sany jalpy halyqtyń 2,5 paıyzyn quraıdy. Osy rette jumyssyz jandar ózderi úshin jarnany kim tóleıtindigin (memleket pe, jumys berýshi me, ózi me) anyqtap jatyr ma, ol da óz aldyna bir másele.

Jalpy, mindetti saqtandyrýdy engizýde órkenıetti elderdiń tájirı­be­leri eskerilgeni kóńilge senim uıala­ta­tyny jasyryn emes. Máselen, Fransııada alǵashqy jyldary jarna tóleýdiń aýyrtpalyqtary jumys berýshiler men jumyskerlerge túsken, al shyǵynnyń 50 paıyzdan astamy halyqtyń ekonomıkalyq belsendiligi tómen bóligine jumsalatyny anyq­tal­ǵan bolatyn. Bul bıýdjet aýdarymdaryn arttyrýǵa alyp keldi. Al Germanııada aýrýhanalyq kassa uı­ym­darynyń qurylýy medısınalyq uıymdar arasynda qarjyny bóliske salýdy qıyndatty. Sondyqtan keıinnen qor quryldy. Qazaqstan osy tárizdi qatelikterden sabaq ala otyryp, qoǵam­dyq saqtandyrý úlgisine kóshpek. Bul júıe memleket, jumys berýshi jáne azamattardyń ortaq jaýapkershiligi boıynsha jumys isteıtindikten, onyń múltiksiz qyzmetine barshamyz da múddelimiz. Onyń eń basty sharty – eńbek. Iаǵnı, emniń aldy – eńbek. Eńbek – aýrýdy da jeńbek! Eńbek etseńiz, jarna da aýdarylady nemese aýdara alasyz, medısınalyq saqtandyrý qyzmetin de paıdalana alasyz.

Dýman Anash, «Egemen Qazaqstan»