Ádettegideı, kóp qoshemettiń ortasynda – jasy ózgelerden qymqa ilgerileý Túkeń - Túsip aǵamyz. Pálendeı zili joq, bos sóz, bota qaljyń da sol kisiniń tóńireginde. Byltyr kóktemge salym ózi aýzynan qaǵynyp, shetin shyǵarǵan bir syry endi kelip osy ortanyń ermegine aınalǵaly qashan. Qulaqtaryna bir tıgen soń erigip júrgen qýlar qoıa ma, ekiniń birinde: «Kóke, Saılaýgúldiń sarsańyn aıtyńyzshy» deıtindi shyǵaryp alypty pátshaǵarlar.
Qaıdaǵy sarsań, ákem-aý? Keshegi keńestiń kezinde Túkeń aýdandaǵy basshy qyzmettiń bir tizginine ıe bolǵany jáne sol tusta aýdannyń shalǵaı eldi mekenderindegi dárigerlik pýnkttiń birin Saılaýgúl deıtin perızattyń basqarǵany ras. Osy Túkeńniń óz sózimen aıtqanda, «úrip aýyzǵa salǵandaı top-tompaq bolyp, kózdiń jaýyn alsa» kerek, qurymaǵyr. Aǵamyzdyń da kelseń kel dep, eki ıyǵyn julyp jep júrgen shaǵy, sol qyzdyń aıdynyna qarmaq salyp kórmekshi bolady ǵoı. Qudekeń oraıyn keltireıin dese qıyn ba, kúnderdiń kúninde medısına qyzmetkerleriniń oblystyq semınary deıtin shaqyrylyp, aýdandaǵy sol salanyń jumysyna basshylyq jasaıtyn Túkeńniń aıy ońynan týa qalmaı ma. «Izdegenge – suraǵan» bop, aldy-artyna qaratpaı, qııandaǵy Saılaýgúldi aldyrady da, «Almaty qaıdasyń» dep tartyp otyrady. Jolaı ekeýara ne áńgime aıtyldy – ol jaǵy jan balasyna belgisiz, tarıhtyń tylsym qoınaýynda. Jedeldetip jetisimen «Qazaqstan» qonaq úıinen bir bólmeli oryn alyp, qyzdy sonda qaldyrady da, ózi alaquıyn alqynyp jınalysyna ketedi. Eshnárseniń baıybyna bara almaı, ne istep, ne qoıaryn da bilmeı qyz qalady. Al Túkeń bolsa, sol ketkennen mol ketip, kópten kórispegen áriptesterimen aıqara qushaqtasyp, májilisten soń armansyz «qompańdatyp», shampandatyp, túnniń bir ýaǵynda aıaǵyn shalys basyp bólmesine kelgende eki kózi tórt bolyp sarsylǵan qyzdy bir-aq kórgen ǵoı. Ári aýyldan syqap ákelgen jyly-jumsaq dámnen aýyz tııýge ǵana shamasy kelip, otyrǵan jerinde omalyp, qyljııa qalǵan. Saılaýgúl jazǵan túni boıy aǵasynyń aıaq jaǵynda qalǵyp-shulǵyp otyrady da aldyn ala kelisilgen tártip boıynsha ekeýi tań ala kóbeńnen qaıyra jolǵa shyǵady.
Bary – osy ǵana. Endi sony bireýler taǵy aıtqyzbaqshy. Qaıta, bul joly Túkeńniń ózi tartynshaqtady.
Qaıtesińder sony, talaı estigen áńgimeleriń. Jańǵyrta bergennen maıy shyǵar deımisińder, – degensip, biraz kergidi. Degenmen, ózi dombyrasynyń qulaq kúıindeı bolǵan esteligin taǵy bir aıtýǵa ketári emestigi qýtyńdaǵan keıpinen anyq kórinip tur. Áıtse de: «Ony estise ana táteleriń tóbemdi oıar» dep, abysyn-ajyndarynyń ortasynda jardaı bop, jarty álemdi basqaryp otyrǵan Áıbat jeńgeıge qarap jaltaqtaǵandaı boldy. Mundaıda áıel balasynyń qulaǵy qandaı shalymdy:
Bolary bolyp, boıaýy sińgen nárseńdi jasyrǵansyp qaıtesiń, aıta ber aıtatynyńdy, – dep, jeńgemiz peıilin keńge saldy. Biraq Túkeń daǵdyly áńgimesiniń búge-shigesin qazbalaǵan joq:
Qalaı ǵana qulamasyn-aý sovet ókimeti, elge ónege bolady degen bizdiń istep júrgenimiz sol bolsa, yhy-hy, yhy-hy... – dep, sózdiń toqeterin bir-aq qaıyrdy da jan-jaǵyna mereılene qarap, qoshemet kútkensip, birshamaǵa deıin basyla qoımady. О́zinde de, sózinde de já ókinýden, já qysylýdan eshbir belgi joq, qaıta qyzara bórtip, aıqulaqtanyp alǵan. Endi biraz jelpinse: «Keńestiń túbine jetken myna biz bolamyz!» dep keýde soǵýdan da ketári emes sııaqty.
Saırandy salǵan ǵoı dódeń!
Aıtpa tegi!...
Oı, ishim-aı! – desip, erkek-urǵashy túgel máz.
Jappaı kúlkige qosylmaı, jaı ǵana jymıyp, shetteý otyrǵan О́tenge Túkeńniń kózi osy sátte tústi.
Oý, seniń eńseń nege túsip ketken, birdeme demeısiń be? – dedi.
Ne deıim?... Sizder kórgen qyzyqtyń bárinen qur qalyppyn ǵoı, Túke.
Aıtary joq adam da bolady eken-aý, toba, – dep syzylǵan daýys shyqty áıelder jaqtan. Burynǵy kórshi keńshardyń ortalyǵynan bıyl ǵana kóship kelgen О́tenniń bul aýylǵa áli erkin kirige qoımaǵany osydan-aq bilindi.
Mynadaı ortaǵa salarlyq eshteńeń joq pa, túge? – dep taqymdady Túkeń.
Joq-aý deımin...
Osy arady Jaras kılikti:
«Joq-aý deıminiń» ne-eı seniń?! Tym bolmasa molaǵa túnegenińdi aıtpaısyń ba?
О́ten qyzaraqtady. Etektileý kelgen murnynyń ushy tership, dýdyraǵan shashyn neıbetke sıpaı berdi. Tek sálden soń baryp:
So da qyzyq bop pa... – dedi. Biraq onysy alaqyzyp alǵan toptyń kóńilin odan árman elegizitti. Qadalǵan jerinen qan almaı qoımaıtyn Jaras qandaı:
Aıt degende aıtsańshy, áldeqandaı bolmaı!
Aıtsa nesi bar – О́ten otyrǵan ornynan qozǵalaqtaı berip, bir jótkirinip aldy da:
О́zderiń myna Kemertoǵandy biletin shyǵarsyńdar? – dep, Kemertoǵany menmundalap sonadaıda turǵandaı-aq basymen batys jaqty nusqady.
E, bilmeı...
«Armanym men ańsarym Kemertoǵan, qustaı ushyp, qulshynyp kelem saǵan» dep, sondaǵy Janar deıtin bir qyzǵa kóńilim aýyp, óleń jazyp edim. Ol da bir zaman eken ǵoı, – dep, qashanda lypyp turatyn juqaltań Bekjan óz armanyn qystyra qaldy.
Já, qoıyńdar! Sóz endi túzelip keledi.
О́ten áńgimesin jalǵaı berdi:
Bunyń aıt dep qolqalap otyrǵany – burnaǵy jyldary sonda júrip bastan keshken bir qysyltaıań jaǵdaı edi.
E, aıt sonyńdy.
Kún jazǵa salym ǵoı, eki balanyń mekteptegi jyldyq qorytyndysyna arnalǵan jınalystan keshtetip shyǵyp, úıge jaıaý qaıtpaımyn ba. Keshki apaq-sapaqta daǵdyly soqpaq jolmen sylań uryp kele jatyrmyn. Aıaǵym jerge bir tıse, bir tımeıdi. Olaı bolatyny – jańa álgide, mektepten shyǵarda, kúnbatys betten túıdektele kóterilgen qara bult bir degennen júregimdi maı ishkendeı qylǵan. «Apyr-aı, jańbyrǵa qalmasam jarar edi» deıtin alańdaýshylyq boıymdy bılegen. Qaýpim beker emes eken, álgi bult ilezde zoraıyp, aspan álemin tutasa basyp, áne-mine degenshe dúrliktire jetti. Joldyń jarym-jartysyn óttim be, ótpedim be, qaıdam, jazdyń alǵashqy kól-kósir jańbyry quıyp kep bersin. Es taptyrmaı tópelep jatyr. Aspandy dar-dar aıyrardaı bop najaǵaı oınady. Tipti bar ma, adamnyń záre-qutyn alady. Ári-beriden soń úırenshikti jol sorabynan aıyrylyp, qalyń qaý bop ósken álde qulqaıyr, álde túıe japyraqtyń arasyn keship bara jattym. Albastydaı basqan qoıý qarańǵylyq. Bir sarynmen tópep turǵan jańbyr. Ne bir yqtasyn nemese qoraly aǵash bolsa kánekı. Ári mynadaı jaı oınaǵan jasynda aǵash túbin panalaýǵa bolmaıdy deıtin eskertý jáne bar kókeıde. Jalǵyz dátke qýaty – osyndaı ylat nóserdiń basylýy tez bolatyny ǵana. Bir mezet najaǵaı jarq ete qalǵanda sol jaǵymnan, sonadaı jerden qalyń qorymnyń sulbasy kózime ottaı basyldy. Iá, sol. О́zimizdiń aýyldyń zıraty. «Jatyr sonda jaqynyń, týysyń da» dep aqyn jyrlaıtyn bir meken bul da. Adamnyń aqtyq mekeni deımiz ǵoı. Jeti túnde barar jer, basar taýyń bolmasa molaǵa túne degendi bala kezden estip, sanaǵa sińirip óstik emes pe, jan qysylǵanda sol sóz sap etip esime túse ketsin. Ásheıinde kóp qaıyryla bermeıtin, áste bir musylmanshylyǵymyz ustaǵanda ǵana tusynan betti bir sıpap óte shyǵatyn qalyń qorymǵa qalaı jetkenimdi bilmeı qaldym desem ótirikshi bolmaspyn deımin. «Bismilláni» ústi-ústine aıta júrip, bir beıittiń ústine eńselendire salynǵan, ishi tastaı qarańǵy kúmbezdiń tabaldyryǵynan attaı bere, ata saltymen:
Assalaýmaǵaleıkým! – degen boldym. Daýsym qumyǵyp, zorǵa shyqty bilem. О́z júregimniń dúrs-dúrs soqqany qulaǵymdy jaryp jiberer me eken dep oılap úlgerdim be, joq pa – qaıdam, áıteýir sol sátte:
Ýaǵaleıkýmassalam! – degen qoıý ún kór túbinen kúńirenip estilgendeı boldy. Sanama sart etip jetkeni de, jadymda anyq qalǵany da sol sóz. Basqa eshteńeni bilmeımin. Tabanda esten tanyp qulap túsippin. Bálkim, dardaı azamattyń onysy nesi dersińder. Ony tek basyna túsken ǵana biletin bolar. О́ziń jańa ǵana tabıǵattyń alaǵaıy men bulaǵaıyn bastan keship kelseń ári jaıshylyqtyń ózinde adam balasy janyn shúberekke túıip kiretin mola ishinen álgindeı úreıli sózdi estiseń, qansha jerden júregiń túkti bolsa da, qoryqpaı kór. Ondaıda tek erterekte Abylaıdyń qalyń qoly jortýylda júrip, sondaı nóser jaýynnan ba eken, amalsyz erý jasaǵanda molanyń aǵashyn qıratyp qurǵaq otyn almaqqa qorymǵa kirgen Aǵybaı batyrdy synamaqshy bop, ádeıi «tynyshy ketken arýaqtardyń» keıpine kirgensip birer sarbaz aldynan óre túregelgende: «О́li sender turmaq, tiri Abylaı da ystyq shaı ishe almaı ólermen bop otyr!» dep aıbaltasyn ala júgiripti degendi estýshi ek. Al endi Aǵybaı kim, biz kim...
Sonymen, ne kerek, qansha jatqanymdy da bilmeımin, emis-emis esim kirgendeı bolǵanda qulaǵyma kúńirenip áldebir duǵa sózderi jetken sııaqtandy. Sol sát kózimdi de ashsam kerek, bir qart adamnyń sulbasy kóringendeı me, qalaı... Sekemshil kóńil qandaı júırik: «Apyr-aı, ólgen ekem ǵoı, janazamdy o dúnıeniń tabaldyryǵynda shyǵaryp jatyr eken ǵoı...» degen sumdyq oı tula boıymdy osyp bir ótti. Sonymen birge, jandármen basymdy kótergen de bolarmyn:
Bátir-aý, záremdi ushyrdyń ǵoı, tegi! – dep, jańaǵy qartym arqamnan súıemeldeı berdi. Kádimgi adam!
Es jıyp, jón surastyq. Bizdiń Kemertoǵanda Janar deıtin saýynshy kelinshek bar edi...
Áńgime osyǵan jetkende Bekjan:
- Janar deımisiń-eı?! Qaı Janar?! – dep ushyp kete jazdap edi, biraq О́ten oǵan máý demesten sózin jalǵaı berdi:
- Álgi shalym sonyń myna ortalyqta turatyn ákesi eken. Jıen nemerelerin saǵynyp, bir kórip qaıtpaqshy bop jolǵa shyqqanda men qusap jańbyrǵa urynǵan ǵoı. Sodan bas saýǵalap osy kúmbezdi panalaǵan kórinedi.
Bar bolǵany – sol. Úlken adam uqypty bolady emes pe, jolǵa ala shyqqan jeńil-jelpi kıim-keshegi bar eken, solardy kıip, jan shaqyrdym. Ertesine ekeýlep aýylǵa jettik.
Áńgimeń qyzyq eken, – dedi Túkeń úlkendik jolymen.
Árkim ózi estigen nemese bir jerden oqyǵan, osyǵan uqsas jaılardan sóz qozǵap taǵy biraz qaýqyldastyq. Bir mezette:
Assalaý-malı-kó-óm! – dep, daýsyn sándeı sozyp, gújben qara Asantaı kirdi esikten. Artynda - ınelikteı qatqan Kúlsharasy. Bir sát qana eleń etisken bárimiz, naq bir bátýalasyp alǵandaı-aq, kúlkini qoıyp kep berdik. Elirmege ilá tappaı otyrǵan jurt qandaı kúlegesh, dastarqan basy qyran-topan. Qapelimde sasyńqyrap qalǵan Asantaı men Kúlshara da, eshteńeniń baıybyna baryp úlgermeı jatyp-aq, kóp dúrmekke qosyldy...
Kúnine rahattanyp bir kúlgeni adamnyń jasyn birshamaǵa uzartady deıdi ǵoı biletinder. Sol kúni bizdiń jasymyz qanshaǵa uzarǵanyn aıtyp beretin bireý bolsa ǵoı, shirkin.
Bekbolat ÁDETOV