Taǵdyr talqysynda shynyqqan...

Adam taǵdyry ózi oılaǵandaı bola bermeıtini haq. Eshkim aldyn dál boljap kórgen emes, jos­parlap, joramaldap kóretinder bolady. Meniń ómir jolymda Jubanovtar áýletimen aralas-qura­las bolýdyń sáti tústi. Eń áýeli men Asqardyń aǵasy Eset Ju­banovpen tanystym da, qarym-qaty­­nas joldastyqqa, sosyn bir­tin­dep dostyq syılastyqqa ulas­ty. Ol menen on shaqty jas úlken edi, soǵan qaramastan áńgimemiz jara­syp ketti. Tipti, otbasymyz­ben aralastyq. Eset óte zerek te bilimdi jigit edi. Ákesiniń qal­dyr­ǵan eńbekterin kóziniń qara­shy­ǵyndaı saqtap, onyń aıtqan oılary men pikirlerin kókeıine quıyp alǵan zerek lıngvıst bolatyn. Bir qyzyǵy, ákki ómirdiń saıqal minezi shaıqap tastady ma, ol adam balasynyń kóbine senbeıtin, syr asha bermeıtin, kúdikshil edi.

Esaqań arqyly men áıgili akademık Ahmet Jubanovty tanydym. Asqardyń aǵasy Aqyrapty, ápke­leri Múslımany, Qyzǵaldaq, Qyr­myzyny jaqsy bildim. О́ren­deri «aq mama» atap ketken Raýshan apaıdy anamyzdaı qurmet tut­tym. Asqarmen áýelgi kezde aǵasy­men joldas bolǵan soń ba, oǵan ini retinde qaraıtynbyz. Sóıtsem, ózimmen qatarlas bolyp shyqty.

О́zara senisken qarym-qaty­nas ná­tı­jesinde bul qazaq­tyń maq­ta­nyshpen aıtatyn áýlet­i­niń biri ekenine kózim jetti. So­naý surapyl zamanda Alash ardaq­ty­larynyń basynan ótken aýyr kúnder bul áýletti de aıamaı-aq shar­­pyǵan eken. 1937 jyldyń qara­­shasynda dúnıege kelgen ken­jesi Asqardy qazaqtyń tuń­ǵysh pro­fessory Qudaıbergen Ju­banov altynshy kúni ǵana kórip, per­zenthanadan úıge ákelip úl­ger­­gen eken, sonda Asqar áke ala­­qany­nyń aıasynda bir ǵana sát bol­ǵan. Sodan ardaqty áke «ha­lyq jaýy» ata­nyp, sol ketkennen kete bara­dy. Ulyna at qoıyp ta úlgere al­ma­ǵan. Bolashaq til mamany, professor Asqar Qu­daıber­gen­uly­nyń taǵ­dyry, mine, osyndaı kúrdeli de qıyn jol­darmen bastalǵan. 

Dúnıege osylaı kelgen náres­teniń endigi kúnderi ózine beı­málim alasapyran jaǵdaıda ótip jatty. Ol kezde «halyq jaýy» atan­ǵan adamnyń otbasy da NKVD-nyń qatań qadaǵalaýynda bola­ty­nyn sezgen Ahmet Qýanuly (Qu­daıbergenniń týǵan inisi – áı­gili akademık, kompozıtor) jeń­gesi Raýshan Ospanqyzyn da aǵasynyń taǵdyry kútip turǵanyn sezip, ol kisini 6 balasymen (úlkeni – 12 jasta, kenjesi Asqarǵa – 4 aı) elge Aqtóbe oblysy, Juryn aýdanyndaǵy Qudekeńniń týǵan aýyly Jańaturmys qalasyna kóshirip jiberedi.

Ahań Qudaıbergen balalarynan qol úzbeıdi, únemi qadaǵalap, olardyń bolashaǵyn qamdastyryp otyrǵan. Áýeli Asqardyń apa-aǵa­laryn birtindep Almatyǵa aldy­ryp oqyta bastaıdy, eń sońynda 1949 jyly Qyrmyzy ápkesimen birge Asqardy da Almatyǵa aldyryp, №18 qazaq orta mektep-ınternatynyń tórtinshi synybyna otyrǵyzady.

Tynymsyz ómir Asqardyń bir jerde turaqtap, bilim alýy­na múmkindik bere bermeıdi. 1950 jyly úlken aǵasy Aqyrap Al­ma­tydaǵy kórkemsýret ýchı­lı­shesin bitirip, Petropavl qala­syna joldama alady. Onda ol pe­da­go­gıkalyq ýchılıshege muǵalim bolyp ornalasady. Aqyrap bir jyl ótsimen Almatydaǵy anasy Raýshan men qaryndasy Qyrmyzy, Asqardy qasyna kóshirip alady. Qyrmyzy men Asqar sondaǵy M.I.Kalının atyndaǵy qazaq orta mektebinde oqýyn jalǵastyrady. Asqar bul mekteptiń ózderi úshin eki tildi birdeı ıgerýge múmkindik jasaǵanyn aıtady. Máselen, mun­da qazaq tili men ádebıeti, tarıh, jaǵrapııa, botanıka pánderi qazaq­sha júrgizilip, basqa pánder oryssha oqytylǵan eken. Sonyń nátıjesinde, Asqar eki tildi birdeı ıgerip shyqqan. «Munyń paıdasyn men joǵary oqý ornyna túskende anyq baıqadym», dep otyrady Asekeń.

Asqar mektepte oqyp júr­gen kezinen-aq aǵa-apalarynyń kómegi­men ózi kórmeı qalǵan ákesi­niń ómirde kim bolǵanyn bilip, onyń shyǵarmashylyǵyna kóńil aýdara bastaıdy. Q.Jubanov­tyń qazaqtyń belgili ǵalymy bolǵanyn, rýhanı jan-dúnıesi meılinshe baı parasatty adam bolǵanyn birtindep ózi zerttep bilip, ózi sol jolǵa túsýdi maqsat etedi. Bul maqsatqa jetý úshin jaqsy bilim kerektigin sezinip, namysqa tyrysyp, tipti, aǵasy Ahańnyń balalarynan da qalmaýǵa tyrysa bastaıdy. Ol kezde Múslıma apaıynyń kitaphanasy baı sııaqty edi, onyń umtylysyna sol kitaptar kómekteskendeı. Olardyń bárin birtindep oqı bas­taı­dy. Sodan maǵlumaty keńe­ıedi. Tipti, toǵyzynshy synypta júrgenniń ózinde ınstıtýtqa túsý baǵdarlamalarymen tanysyp, izdene bastaıdy. Munyń ústi­ne ol sporttyń túr-túrimen shuǵyl­dana­dy. Eń sońǵy toqtaǵany – boks. Sonymen birge ony Mús­­lı­ma apaıy mýzykaǵa baýly­ǵy­sy kelip, skrıpkaǵa beredi. So­nyń ná­tı­jesinde maman skrıpkashy bol­maǵanmen, nota saýatyn úırenedi.  Asqardyń joǵary oqý oryndaryna umtylysy da ony qıly-qıly joldarǵa alyp shyqty. 1955 jyly mektep bitirgen er balalar úshin keremet oqý orny sanalatyn Gornyı ınstıtýtyna qujat tapsyrady. Barlyq pánderden joǵary baǵa alady. Sodan oqýǵa tústim dep júrgende Asqardyń kóńili sý sepkendeı basylady. Qajetti baldy jınap, úıge qýanyshpen kelgen abıtýrıent Asqardyń aldynan «sizdiń ómirbaıanyńyzda «halyq jaýynyń» balasy degen kinárat bar eken. Sondyqtan, sizdi ázir oqýǵa qabyldaı almaımyz» deıdi qabyldaý komıssııasy. Sodan kóńili qalǵan soń qujatyn alady da, Almatydaǵy Baılanys tehnıkýmyna aparyp tapsyryp, emtıhansyz qabyldanady. Bul jaǵdaıdy estigen aǵasy Eset, qatty ashýlanyp qujattaryn baryp qaıtaryp alady da, «ákeń qyzmet etken KazPıde seni eshkim «halyq jaýynyń» balasy dep aıtpaıdy» deıdi de, ıns­tıtýttyń sol kezdegi rektory Málik Ǵabdýllınge alyp barady. Adaldyq pen ádilettiń ólshe­mindeı abyroı­ǵa ıe M.Ǵab­dýllın balanyń joǵary baǵalaryn kórip, sózge kelmeı, Asqarǵa qarap: «Erteń Pahtaral sov­hozyna maqta jınaýǵa ketesiń» dep bir-aq sheshedi. Munda fızıka-matematıka fakýltetine túskenin Ol aýylsharýashylyq jumysynan qaıtqanda bir-aq biledi.

Sóıtip, Asqar Jubanov 1960 jyly ınstıtýtty bitirip orta mek­teptiń fızıka, matematıka pániniń muǵalimi degen mamandyq alyp shyǵady. Instıtýtty úzdik bitir­genin eskerip ony Almatydaǵy memlekettik aýyl­sharýa­shylyq ıns­tıtýtynyń joǵa­ry matematıka kafedrasyna joldama beredi. Alaıda Asqardyń kókeıinen áke­si­niń júrgen joly ket­peı qoıa­dy, ıaǵnı, ol aınalysqan qazaq tili máse­leleri onyń oıyn alań­da­ta túsedi. Sóıtip júrgende, 1961-1962 jyldary ol áskerı boryshyn da ótep shyǵady.

Aýylsharýashylyq ınstıtýty­nyń joǵary matematıka kafedrasynda EEM-ge baǵdarlama jasaý sabaqtaryn júrgizý Asqardyń ǵylymǵa degen yqylasyn kúsheı­te túsedi. Ásirese, jas maman retinde Odessa qalasynyń aýyl­sharýa­shylyq ınstıtýtynda ótken Búkilodaqtyq 3 aılyq muǵa­limd­er bilimin jetildirý kýrsyna qatysqany onyń bolashaǵyn aı­qyndaǵandaı edi. Al onyń ǵylymǵa degen yqylasy jáne QazKSR ǴA-nyń Til bilimi ıns­tıtýtyna Máskeý, Lenıngradtyń iri ǵalymdary kelip, til biliminiń jańa bir salasy «matematıkalyq lıngvıstıkadan» dáris oqýyna oraı múlde jańa arnaǵa túsken­deı boldy. Bul habardy ol Eset aǵasy­­nan estıdi. Ol «tyńdap kór­seń qaıtedi, ákeń bastaǵan til bilimi salasy ǵoı» dep keńes bere­di. Eset ony únemi osylaı týra jolǵa salyp otyrady.

Taǵdyr ony búkilodaqtyq «sta­tıs­­tıka rechı» tobyn basqa­ratyn iri fılolog-professor Raı­mond Genrıhovıch Pıatrovskıı jáne qazaqstandyq matematık-ǵalym Qaldybaı Bektaevpen kez­destiredi. Asqar bulardyń dáris­terin yqylaspen tyńdap, olarmen tildesedi. Onyń eńbek joly­men tanysqan soń bul professor­lar Asqarǵa matematıkalyq sta­tıs­tıka men yqtımaldylyq teorııa­sy ádisterimen zertteý jolyn tańdaýǵa keńes beredi. Olar Q.Jubanovtyń eńbekterimen de tanys ekenin aıtyp, áke jolyn jalǵastyrýdyń osylaısha sáti túsip turǵanyn, sondyqtan, kúndizgi aspırantýraǵa túsýdiń qajet ekenin uqtyrady. 

Bul tusta Asqar Til bilimi ınstı­týtynyń sol kezdegi dırektory akademık Ismet Keńesbaev­tyń da qatty áser etkenin esine alady, «onyń baısaldy, bilgir áńgimeleri óz ákemdi tirideı kórgendeı áser etti», deıdi Asqar. Sekeń Q.Jubanov jóninde bar bilgenin baıandap, Asqarǵa túbi til jaǵynan keńesshi bolýǵa daıyn ekenine deıin yqylasyn bil­diredi. Shynynda da, solaı boldy. Instıtýtta Qudaıbergen Ju­banov­tyń shákirtteri aıtýly til mamandary M.Balaqaev, Ǵ.Musabaev, sondaı-aq Qude­keń­niń shyǵarmashylyǵymen aınalysyp júrgen Rabıǵa Syzdyq tárizdi mamandardyń qyzmet isteıtini Asqardy arqalandyryp jiberdi. «Ákeń ólse de, ákeńdi kórgender ólmesin» degen sózdiń tereń maǵynasyn bilińkireı túskendeı boldy. Ákeńdi biletin adamdardyń ortasynda júrýdiń ózi adamǵa rýh beredi eken.

Sonymen Asqar Qudaıbergen­uly táýekeldiń jel qaıyǵyna minip, 1967 jyldyń 7 naýryzynan bastap Til bilimi ınstıtýtynyń aspıranty bolyp shyǵa keledi. Ol jyldary matematıkalyq lıngvıstıka salasy mamandarynyń shoǵyrlan­ǵan jeri Mınsk qalasy bolatyn. Osyǵan baılanysty ǵylymı bas-qosýlardyń kóbi Mınskidegi shet tilder ınstıtýtynda ótip jatatyn. Bir joly dıreksııa sheshýi boıynsha Asqardy osy ınstıtýtqa jol­damamen jiberedi. Ol «taǵdyr degen sózdiń maǵynasyna mán bersem, meniń jolym bolyp, taǵdyrym osylaısha bastama alǵan eken» dep ómirine shúkirlik aıtyp otyrady. Taǵdyr demekshi, Mınskide ol ózi sııaqty R.G.Pıatrovskııdiń aspıranty óte saýatty Aleksandr Vasılevıch Zýbov degen jigit­pen tanysyp, onymen dos bolyp ketedi. Ol 7 til biletin Máskeý ýnı­ver­sıtetiniń túlegi eken. As­qar­dyń dıssertasııalyq jumys­tarynyń nátıjeli oryndalýy­na osy Zýbovtyń septigi mol bolǵanǵa uqsaıdy. Tipti, ol Asqar­dyń doktorlyq dıssertasııasyna taqyryp tańdap, ǵylymı keńesshi de bolady.

Matematıka mamandyǵyn ıgergen adamǵa tildiń grammatıkasyn meńgerip ketý ońaı bolmaıtynyn Asqar birden ańǵarady. Alaıda, arǵy tekten jalǵasqan alǵyrlyq ony dittegen maqsatyna jetkizdi. Ol áýeli qazaq tiliniń morfologııa salasyn ıgerýge ózinshe talaptanady. Ásirese, mátin ishindegi morfologııalyq birlikterge aıyrym belgi bolatyn tıisti tańbalardy engizý áreketin oılastyra bastaıdy, ıaǵnı, qazaqsha mátindegi ár sóz tabyna qatysty sóz qoldanystardy EEM kómegimen ajyratyp, onyń statıstıkasyn anyqtaý úshin eń aldymen, mátindegi sóz taptaryn ajyratatyn shartty tańbalardy qoıyp shyǵý qajet boldy. Mundaı jumys Asqar úshin qıyndaý bolǵanymen, morfologııa salasyn ıgerip alýǵa kóp septigin tıgizdi. Kóptegen qıyndyqtar kezik­keni­men Asqar 1970 jyldyń 15 maý­symyn­da kandıdattyq dısser­tasııasyn qorǵan shyqty. Bul jumys 1987 jyly «Ǵylym» bas­pa­synan «Kvantatıvnaıa strýktýra kazahskogo teksta» degen atpen basylyp shyqty. Kandıdattyq dıssertasııa óte joǵary baǵalandy. Qysqasy, kandıdattyq dıs­ser­tasııanyń zertteý nátıje­leri tildik birlikterdiń jáne dına­mıkalyq sıpattaryn anyq­taýda asa mańyzdy dep ataýǵa bolady. Atalmysh jumystyń baǵasyn cheh ǵalymy G.L.Grjevıchek hat ar­qyly bylaı dep jazyp jiberipti: «Blagodarıý Vas za Vashý knıgý «Kvantatıvnaıa strýktýra kazahskogo teksta». Ona dlıa menıa preds­­tavlıaet bolshoı teoretıcheskıı ınteres ı ıa hochý soobshıt o neı v nashem jýrnale».

Kandıdattyq jumystyń negiz­gi zertteý nysany M.Áýezov­tiń «Abaı joly» romany bolatyn. Romannyń EEM arqy­ly qurastyrylǵan sózdikteri 1979 jyly «Ǵylym» baspasynan jaryq kórdi. Sózdikti jasaǵandar: Q.Bektaev, A.Jubanov, S.Myrza­bekov, A.Belbotaev. 1978 jyly pro­­fes­sor Á.Quryshjanovtyń qa­ty­sýymen EEM arqyly «Qýman­sha-qazaqsha jıilik sózdik» te qu­ras­tyrylyp «Ǵylym» baspa­sy­nan shyqqan bolatyn. Asqar Qudaıbergenulynyń ǵylymı ómir­baıanyna baılanysty mynandaı málimetterge kóńil aýda­ramyz: Ol 1970 jyldan beri Til bilimi ıns­tıtýtynda statıs­tıka tobynyń kishi ǵylymı qyz­met­kerinen bas­tady, 1976 jyly aǵa ǵylymı qyz­metker, 1986 jyly jetekshi ǵyly­mı qyz­metker, 1990-1997 jyldary aralyǵynda «Qoldanbaly lıngvıstıka» bóliminiń meń­gerýshisi. A.Jubanovtyń jetek­shiligimen M.Áýezovtiń 20 tomdyq tolyq mátini kompıýter jadyna engizi­lip, jazýshy tiliniń ártúrli jıilik sózdikteri alyndy. 1995 jyly «M.Áýezovtiń 20 tomdyq shyǵarmalar teksiniń jıilik sóz­dikteri» jaryq kórdi.

1997 jyly Belarýs Res­pýb­lı­kasy ǴA-nyń Til bilimi ıns­tıtýtynda Asqar bir jyl ǵylymı saparda bolady. Bul ol úshin ǵylymı izdenistiń baǵyn ashqan jyl boldy. Sonyń arqa­synda ol 2002 jyldyń 29 qara­sha­synda «Osnovnye prınsıpy formalızasıı soderjanııa kazahskogo teksta» degen taqy­ryp boıynsha doktor­lyq dıs­sertasııasyn qorǵady. Dok­torlyq dıssertasııada qazaq lıng­vıstıkasynyń qoldanbaly baǵy­tynyń negizi jańasha túrde qalandy. Osy turǵydan qaraǵanda dıssertasııalyq jumystyń teorııa­lyq deńgeıi joǵary ekenin sarapshylar atap jatty. Izdenýshiniń negizgi mamandy­ǵy matematıka salasy bola turyp qazaq tiliniń keleli máse­lelerin matematıkalyq ádi­s­ter­men zertteýi de jumystyń qun­dylyǵyn arttyra túsken. 

Asqar Jubanovtyń taǵy bir erekshe qasıeti, onyń tynbaı eńbek­tenetini. Oǵan dálel, ıns­tıtýtta onyń taǵy bir kúrdeli de qyzyqty máselemen aınalysa bastaýy. Ol «Qazaq tiliniń kompıýterlik qoryn jasaý». Bul tildik birlikterdiń kompıýterlik bazasyn qurastyrý degen sóz. Jumys áýeli «qazaq tili­niń kartotekalyq qorynyń kom­pıýterlik bazasyn» jasaýdan bastalady. Jınaqtalǵan qor qazir shamamen 5 mıllıondaı. Eń aldymen, bulardy san men sapa jaǵynan suryptap, «Til – qazyna» degen atpen kartotekalyq qordyń kompıýterlik bazasy jasalady.

Atalǵan kompıýterlik baza­lar­dyń júzege asyrylýy qazaq tiliniń qoldaný aıasyn keńeıte túsýge múm­kindik týdyra­dy. Asqar óziniń ǵy­ly­mı jumy­sy­nyń nátıjelerin ke­ıin­gi jyl­dary joǵary oqý ornymen baı­lanysty júrgize bastady. Máse­len, Ál Farabı atyndaǵy Qazaq ult­tyq ýnıversıtetindegi professor E.D.Súleımenova ony qol­danbaly til biliminen dáris berýge shaqyrdy. Ol dáris bere­tin pánderdiń aty mynandaı: «Qoldanbaly lıngvıstıka», «Tildi logıkalyq taldaý», «Kompıýterlik lıngvıstıka», «Lıng­­vıstıkadaǵy formaldy modelder». Ýnıversıtette sabaq bere bastaǵanyna 6 jyl boldy. Mol tájirıbe jınaqtady. Dúnıe­ge kelgen 6 kúnniń birinde ǵana áke alaqanynda bolǵan sábı qazir ósip jetilip, tolysyp áke jolyn qýǵan naǵyz til mamanyna aınaldy. Ol qazir Ahmet Baı­tur­syn­uly atyndaǵy Til bilimi ıns­tıtýty­nyń beldi de bedel­di qyzmetkeri esebin­de qazaq tiliniń óte kúrdeli máse­lelerimen shuǵyldanyp otyr­ǵan sırek maman. Ol ómirdiń neshe alýan soqtyq­paly-soqpaqty aýyr joldarynan qaısarlyqpen shyńdala ótip, keıingi urpaqqa úlgi ónege tas­tap otyrǵan maǵynaly da mándi ómirdiń ıesi. Búginderi seksenniń óreli bıigine baıyppen, bappen kóterilgen dosqa sapaly da uzaq ǵumyr tileımin!

О́mirzaq AITBAIULY, Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń Bas ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA akademıgi