Sam dalasyndaǵy eskertkishter eleýsiz qalmasyn

Sam dalasynda berisi ólke tarıhyna, árisi qazaq tarıhyna qatysty jádigerler Aqtaý mańyndaǵy aıtýly eskertkishterden oqshaýlana,  kún men jeldiń ótinde únsiz múlgip tur. Kim bilgen, arǵy tarıhty qazbalaı berse bul jádigerlerden  ejelgi órkenıetpen baılanys, biz bilmeıtin, biz kútpegen nebir keremet syrlar tabylyp ta qalar...

Búgingi Mańǵystaý tek mu­naı, bas­qa da jerasty qazba baılyq­ta­ry­men emes, sheteldik jáne otan­dyq qonaqtardy tańqaldyra alar tabıǵatymen, ózindik ereksheligimen týrıstik áleýetin arttyrýǵa umty­lýda. Aldaǵy ýaqytta Mańǵystaýdyń tarıhı-mádenı eskertkishteri – aımaq týrızmi damýynyń tiregi bolady dep esepteledi. 

Bul maqsatqa oblys ortalyǵy Aq­­­taý qa­la­synan eń shalǵaı jatqan – Beı­neý aýdany da óz úlesin qosýǵa da­ıyn. Sebebi, aýdan aýmaǵy kór­se kóz qy­zyq­tyryp, kóńil toǵaı­ta­tyn es­kertkishterge baı. Al ol es­kert­kish­terdiń tilin taýyp, syryn bilý – óz al­dyna bólek másele. 

Bir qýanarlyǵy, Beıneý óńirin­degi eskertkishterdi, eskilikti oryndardy qorǵaýǵa, nasıhattaýǵa atal­­mysh aý­dan ákimdigi óz deń­geıinde kóńil bólip keledi. Áıt­pe­se, olarǵa jetkilikti nasıhat bol­ǵan joq, sol sebepti alys aýdan­daǵy «dala ansamblderi» týraly búginge deıin basqa túgili, mań­ǵys­taýlyqtardyń ózi jete bile ber­meı­di. Mańǵystaýdyń «ashyq aspan astyn­daǵy murajaı» atanýynda Beı­neý óńirindegi tarıhı-mádenı eskertkishterdiń úlesi bar ekendigin eshkim joqqa shyǵara almas. 2011 jyly aýdandyq ákimdiktiń bastamasymen «Arheologııa» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi demeýshiler qarjysyna Beıneý aýdanynyń aýmaǵyndaǵy «Aqpannyń úıigi» men «Sam qalasyna» arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizdi. Sol óńirdi meken etýshi jergilikti tur­ǵyn­dar «Aqpannyń úıigi» dep baǵ­zy­dan ataıtyn oryndy – eskert­kishti alǵash ret 2006 jyly Mań­ǵystaý memlekettik tarıhı-máde­nı qoryǵynyń qyzmetkerleri A.Asta­fev pen M.Qalmenov ashqan. 

Bala kezimizde mal sharýashy­ly­­­ǵy­­men kó­ship-qonyp, keń dala­da ákem qoı ba­ǵyp, ózimiz asyr salǵan me­kenniń tarıhı ataýlary bizge qu­laq­sińdi jáne janymyzǵa jaqyn bol­ǵanymen, olardyń qat-qabat tarı­hyn bile bermeıtindigimiz óki­nish­ti. 

Málimetterge súıensek, «Aqpan­nyń úıigi» Turysh aýylynan sol­tústik-batysta 25 shaqyrym jer­­de­gi aı­na­lasyndaǵy alty-segiz sha­qy­rym jer kórinetin bıiktikte orna­­lasqan. Úıiktiń ońtústik, ońtús­tik-shy­ǵysy men soltústiginen bas­qa bóliginde aınala or bar. Úıiktiń ońtústik-shyǵysynda XIX ǵasyr­ǵa jatatyn jıyrmadan astam zırat­tan turatyn rýlyq qorym bar. Zırat­tardyń qabir ústi qorshaýy úıik­ten alynǵan ulýtastardan qala­n­ǵan.

«Aqpan úıiginiń» or syrtynda, oń­tús­tik-batys, ońtústik jáne shy­ǵys jaǵynda bes-alty qorshaý saq­tal­ǵan. Bul dıametrleri bir-eki metr­den aspaıtyn qorshaýlar ǵuryp­tyq mánge ıe bolýy múmkin.

Úıik osy ólkedegi eń ejelgi es­kert­­kishtiń bi­rine jatady. Salyný erek­­she­­ligine sáıkes b.d. deıingi besin­shi ǵasyrdaǵy áleýmettik dáre­jesi jo­ǵary adamdy jerleý men onyń qur­metine arnaıy salyn­ǵan de­­gen boljam bar. Úıikti ar­shy­­ǵan kez­de kez­desken ulýtas­ty óń­dep qajetke jaratý, sheber qıy­lystyryp qalaý isi, jalpy tas óń­deý bul ólkede ejelden bastalǵan óner degen oıǵa jeteleıdi. 

Arshylǵan qurylystyń dıametri 20 metr, bıiktigi 7-9 metrden kem emes, qabyrǵasynyń qalyńdyǵy 6,5 metr taspen qalanǵan. Kezinde kúmbezi bolyp, bıik kúmbez jyldar óte ortasyna qulap, keıin úıikke aınalǵan degen boljam bar. Qazba jumystary kezinde mazardyń ishinen altyn áshekeıli kıimmen jerlengen adamnyń súıegi, súıektiń mańaıynan shashylyp qalǵan altyn áshekeıdiń birneshe danasy tabylǵan. Mamandar «altyn kıimdi adam jerlengen qabir áldebir zamandarda tonalǵan, shashylyp qalǵan buıym sony aıǵaqtaıdy» degen ýáj keltiredi. Kúmbezdep soǵylǵan, kıimge taǵýǵa arnalǵan baýyrdaqtary bar altyn jádiger. Úıiktiń tóńireginde arnaıy oryndarǵa ot jaǵylyp, kóp mólsherde qurbandyq shalynyp, shuńqyrlarǵa kómilip otyrǵan. Tóńkerilgen bútin ydystar, qysh qazandar tabyldy. Mine, munyń bári bul oryn sonaý zamandarda úlken bir taıpanyń qasıetti oryny bolǵanyn dáleldeıdi. Uzaq ýaqyt boıy kóshpendiler taıpasy ózderiniń kósemderi jerlengen orynǵa kelip, syıynyp qurbandyq shalyp otyrǵan. Budan basqa úıiktiń tóńireginen ór­nek­ti ydys­tardyń synyqtary, je­beniń ushtary tabylypty.  

О́ńirdegi taǵy bir aıtýly oryn – «Sam qalasy». Ol Turysh eldi me­ke­ninen soltústik-batysqa qaraı 20 shaqyrym jerde ornalasqan. Eskertkishtiń shyǵysy janynan aýylaralyq jol ótedi. Kerýen-saraı oıys jerde qonys tepken. 

«Sam qalasynyń» orny Beıneý­den 65 shaqyrym shyǵystaǵy «Bel­deý­li» degen jerde. Sam qumy­nyń ete­gindegi jergilikti halyq «Bel­deýli», «Úshúıik», «Molaq» dep ataı­tyn eni bes, uzyn­dyǵy on sha­qy­rym­daı bul aımaqta búginde qu­lap úıikke aınalǵan, kezinde kúıdirilgen qyzyl kirpishten salynǵan qyryqqa tarta kerýen saraıdyń orny, qar men jańbyr sýyn saqtaýǵa arnalǵan taspen shegendelgen otyzdan asa áı­kelsiz qudyq-qoıma «sardoba» bar, úıik­terge jaqyn jerlerde qy­sh­­tan órnektelip jasalǵan qumyra synyqtary kezdesedi. Málimetter «Sam – soltústik Ústirtte ornalas­qan, XIV-XVI ǵasyrlarda kerýen joldarynyń toǵysyndaǵy iri saý­da ortalyǵy esebinde kóp­shi­likke keńinen tanymal bolǵan orta­ǵa­syrlyq qala» ekendigin aı­tady. «Sam qalasy» Altyn Orda­nyń «Saraı Batý», «Saraı Ber­ke», «Saraıshyq» qalalarymen qa­tar ata­lady. Qala  Uly Jibek joly­nyń soltústik tarmaǵynyń «Noǵaı joly» delinetin salasynyń boıy­nda bolǵan. 

– «Sam qalasynda» kerýen joly úsh aıy­rylady. Onyń batysqa ba­ǵyt alǵany Qaqpaqty, Shılandy arqyly Esettegi Qosqudyqtan oı­ǵa qulap, Ushqanǵa soǵyp, Ba­qashy áýlıe mańynan Jem ózeninen, Tas­keshý arqyly Saǵyz ózeninen ótip, Saraıshyqqa jetip, ári qaraı orys jerine iligedi de, ońtústikke bettegeni Sam qumyn  kesip ótip Qusshy, Shuryq, Bileýli, Qosbulaq, Ájigeldi, Ushqudyq ar­qyly Ústirtten qulap Úrgenishke je­tedi. Talaı jyl túıe tabanymen tap­talǵan, keı jerlerde eni on, tereńdigi jarty metrden asa­tyn kerýen jolynyń eski súrleýi Tu­rysh eldi mekeniniń mańynda áli kúnge deıin saqtalǵan. Ǵaryshtan túsirilgen sýrette Qosqudyq pen Qos­bu­laq arasyndaǵy jol silemi ap-aı­qyn kórinedi. Al shyǵysqa bettegen kerýen joly Jezdige jetip, Jankent,  Saraıshyqtan shyq­qan kerýenniń osy jolmen elý kúnde Otyrar qalasyna je­tip, odan ári Mońǵolııa arqyly Qy­taıǵa asatynyn aıtady, deıdi Mań­ǵystaý oblystyq tarıhı-mádenı qoryq dırektory, ólketanýshy N.Qul­baev. 

Memleket basshysy «Rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda kó­neni qasterlep, jańany jasaýǵa sha­qyrǵan bolatyn. Aımaqta ǵyly­mı zertteýler jumysy barysyn­da kó­rik­tendirý, eski jáne ortaǵa­syr­lyq arheologııalyq eski qala­nyń orny men mekenin tý­rıstik maq­sat­­ta qoldaný, sondaı-aq, olar­dy na­sı­­hat­­taý jáne tarıhı-má­denı qun­dylyqtardy dáripteý ju­mys­tary júr­gizilip, mádenı ınfra­qurylym keńeı­tilýde, mádenı mura­lardy zertteýdiń tolyqtaı júıesin qurýdyń amaldary iske asyrylýda. Mańǵystaý oblysynyń ákimi E.Toǵjanovtyń alystaǵy atalmysh eskertkishterge arnaıy barýy da kóńil qýantady. 

Ǵasyrlar boıy Samnyń sary dala­synda sarǵaıǵan eskertkishter – elimizdiń týrıstik nysandaryna aınalyp, óz laıyqty baǵasyn alatyn, óz deńgeıine saı ulyqtalatyn kún keledi dep oılaımyz. О́ıtkeni, eskertkishter – ómirsheń, olar ýaqyt ótken saıyn sanadan joǵalmaı, kerisinshe syry men sıpatyna, sáýletine jurtty tarta, qyzyqtyra túsedi. Sam eskertkishteri de – osy sanattan tabylatyn qun­dy­lyqtar. Jerdiń shalǵaılyǵy, jol­dyń qıyn­dyǵy eskertkishterdiń eleýsiz qalýyna sebep bolmaýy tıis.

Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY, «Egemen Qazaqstan»

Mańǵystaý oblysy