Taılaq kezińizden keleli ómirdiń kerýenine qosylyp, ustazdyq etýden jalyqpaǵan Qazymbet kókeńizdeı kele-kele kerýen basy boldyńyz. Jıdeli Baısyn jerinde týyp, Qyzyldyń qumyn keshtińiz. Qazaq dalasyn áýenmen terbetip, áldılegen uly kompozıtor Shámshi Qaldaıaqovtyń «Otyrardaǵy toı», «Teriskeı», «Saǵynyshym meniń», «Dúngen qyzy» sekildi áýezdi ánderine mátin jazǵan máıekti aqyn Sabyrhan Asanov qalamdas dosy Muqaǵalı Maqataevty ózińiz ósken shaǵalaly Shardaraǵa shaqyrǵan. Shaǵyl qumdaryn aralaǵan. Hantáńiriniń baýraıynda qabyrǵasy bekigen Muqaǵalı aǵa Qyzylqumnyń tabıǵatyna tamsana qarap, shat kóńilmen shabyttana óleń jazǵan. «Sabyrhanǵa» arnaǵan sol jyrdyń birer shýmaǵyn bıpazdaıyn.
Qyzylqumda izimiz qalar ma eken, Izdegen jan bizderdi tabar ma eken? Adasarmyz adassaq, qaramaı-aq Kel ekeýmiz kezeıik jalańaıaq.
Qasıettep, qadirli jerimizdi, Qaldyraıyq, basaıyq mórimizdi. Áýestemeı áldekim salǵan izdi, О́zimizshe syzaıyq tańbamyzdy...
Qasıetti ólkeńizge qara tabanmen mór basyp, áldekimniń salǵan izimen júrmeı, sony soqpaq izdedińiz. Shaǵyl qumnyń etegindegi Shardara orta mektebin altyn medalmen bitirgesin dáriger bolýdy armandadyńyz. Kóptegen shákirtterdiń kókeıine qııal qusyn uıalatyp, shartarapqa sharyqtatatyn eń áýeli ustazdardyń ulaǵatty tálim-tárbıesi ǵoı. Hımııa-bıologııa pániniń muǵalimi Sattarova apaıdyń sabaǵy asa qyzyqty ári tartymdy ótetinin árdaıym áńgimeleıtinsiz. «Ásirese, adam aǵzasyndaǵy hımııalyq jáne bıologııalyq prosesterdiń kúrdeliligin qarapaıym tilmen qııal-ǵajaıyp ertegidegideı eljiretip túsindiretin», deısiz. Bálkim mektep bitirgen túlekterdiń kópshiligi hımııa-bıologııa salasyna moıyn burǵany tegin emes shyǵar. Siz dáriger mamandyǵyn tańdadyńyz. Nege? Sol jyldary sozylmaly demikpe dertine ushyraǵan Sálı anańyzdy qaıtken kúnde aýrýynan aıyqtyram degen balalyq qushtarlyqpen Almaty memlekettik medısına ınstıtýtynyń emdeý isi fakýltetine tústińiz. Sol dáýirdegi Bilim mınıstrliginiń bátýasy boıynsha mektepti medalmen bitirgen túlek joǵary oqý ornynyń alǵashqy pánin «5»-ke tapsyrsa bitti, birden stýdent atanatyn. Alǵashqy emtıhannan qamshy saldyrmaı ótip, aıdaryńyzdan jel esken kúnder esten kete qoıa ma? Rasynda da aspandaǵy arman qusyńyz qolyńyzǵa qonyp, aq halatty abzal jandardyń qataryn tolyqtyrdyńyz. Aýzy dýaly ata-babamyzdyń «Eń qundy mýmın – hıkmetti sózdi úırenip, basqalarǵa úıretetin adam» degen uıytqy sózin ustanyp, ustaz boldyńyz. Dáris oqyp, stýdentterdi tárbıeledińiz. Sizdi «Keleli ómirdiń kerýen basy boldyńyz» deýimizdiń de máni osynda. Qazaq memlekettik medısına ınstıtýtyn úzdik bitirgennen keıingi basqan izińizdiń baıandy jyldary kerýennen kem be?
Polat Qazymbetuly – «Astana medısına ýnıversıteti» AQ Radıobıologııa jáne radıasııalyq qorǵaý ınstıtýtynyń dırektory, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor, Nıý-Iork ǵylym akademııasynyń tolyq múshesi, Qazaqstan pedagogıkalyq ǵylymdar akademııasynyń akademıgi. Qysqasha laýazymyńyz solaı. Ustazdyqtyń ushar shyńyna shyqqanǵa deıingi burylysy kóp buralań joldaryńyzǵa bir sát kóz salaıyqshy, aǵa.
«...Rentgenologııa jáne radıologııa boıynsha aspırantýranyń kúndizgi bóliminde oqyǵan. Radıoızotoptar tobynda ǵylymı qyzmetker, keıinnen aǵa ǵylymı qyzmetker qyzmetin atqarǵan. 1975 jyly kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵady. N.N.Blohın atyndaǵy Reseı onkologııalyq ǵylymı ortalyǵynda doktorantýrada oqyǵan (Máskeý qalasy). «Obyr aýrýyna qarsy sáýlemen emdeýdiń ádisteri» degen taqyrypta doktorlyq dıssertasııany Sankt-Peterbýrg qalasynda qorǵaǵan. Aǵa oqytýshy, bıologııa jáne radıobıologııa kafedrasynyń meńgerýshisi qyzmetin atqardy, S.J.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısına ýnıversıteti emdeý isi fakýltetiniń dekany boldy. Qazaq memlekettik medısına akademııasynyń oqý-tárbıe isi jónindegi prorektor, ýnıversıtet rektory qyzmetin atqardy. Astanalyq memlekettik medısına akademııasyn basqarǵan jyldary 5 jańa fakýltet, «radıobıologııa», «sot medısınasy», «allergologııa jáne ımmýnologııa» mamandyqtary boıynsha kandıdattyq jáne doktorlyq dıssertasııalardy qorǵaý boıynsha dıssertasııalyq keńes tóraǵasy boldy. Radıobıologııa jáne radıasııalyq qorǵaý ınstıtýtynyń alǵashqy dırektory bolyp taǵaıyndaldy. Azııalyq radıasııalyq zertteýler assosıasııasynyń vıse-prezıdenti, BUU Atom energııasy boıynsha halyqaralyq agenttik sarapshysy bolyp saılandy. Polat Qazymbetuly basqarǵan ujymnyń ǵylymı jumystary elimizde jáne shetelderde tanymal. Onyń jetekshiligimen 27 dıssertasııa qorǵaldy, onyń 10-y doktorlyq dıssertasııalar. 200-den asa ǵylymı jumystary jarııalanǵan, sonyń ishinde JOO-ǵa arnalǵan 4 oqýlyq, 1 monografııa...»
...Kól-kósir eńbek. Shákirt – bulaq bolsa, bulaqtyń kózin ashyp kólge aınaldyratyn ustaz emes pe? Árıne, ustaz. Ásirese, akademık Saıyn Balmuhanovtyń sizge bergen tálimi men sharapatyn, Máskeýdegi Búkilodaqtyq onkologııalyq ǵylymı ortalyqtyń jetekshisi, álemge áıgili ǵalym, ustazyńyz Samýıl Petrovıch Iаrmonenkonyń kóp nársege kózińizdi ashqanyn maqtanysh tutasyz. Radıasııanyń qoldanbaıtyn salasy joqtyń qasy ekenin eskersek, ony durys, utymdy jáne qaýipsiz paıdalana bilý óte mańyzdy, árıne. Chernobyl, Fýkýsımadaǵy radıasııalyq apattardyń bolǵandyǵyn bile otyryp, ıadrolyq energetıkanyń ári qaraı damıtyndyǵy daýsyz. Adamzat jer betinde de, ǵaryshta da radıasııalyq keńistikte ómir súredi. Halyqtyń shamadan tys radıasııalyq sáýlelenýin boldyrmaý, aldyn alý jáne ony tıimdi ári zalalsyz paıdalaný joldaryn medısınalyq turǵyda zertteıtin respýblıkadaǵy birden-bir ınstıtýt eken.
Ustazdyń orny bir bólek, sizdiń alǵashqy muǵalimderińiz kim? Ákeńiz Qazymbet Dárimbaıuly men segiz sábıdiń besigin terbetken altyn qursaq asyl anańyz Sálı apaı edi. Jalpy, sizderdiń áýletti ustazdar uıasy dese de bolady. Júzge taıap baqılyq bolǵan Qazymbet qarııa 1935 jyldan 1995 jylǵa deıin qanshama balalardyń basynan sıpap ustazdyq etti. Eńbek kitapshasyndaǵy ótili – 60 jyl. Sálı anańyz da soǵystan soń 10 jyl muǵalıma boldy. Matematıkadan sabaq bergen Jaqsygúl ápkeńizdiń eńbek ótili – 25 jyl. Hımııa-bıologııanyń muǵalımasy bolǵan qaryndastaryńyz Jaýhar men Gaýhardyń eńbek ótilin qosqanda – 55 jyl. Sizdiń stýdentterge bergen dáristik ótilińiz 45 jyl. Mine, keremet! «Maǵan jaqsy muǵalim bárinen de qymbat. О́ıtkeni, muǵalim – mekteptiń júregi» degen Ybyraı Altynsarınniń ósıeti sózin ónege etip ustaǵan Qazymbet atamyzdyń shańyraǵy shyn máninde ustazdar uıasy! Otbasynyń jalpy eńbek ótili – 195 jyl eken. Eki ǵasyr! Eren eńbek!
Ertede bir dangóıden: «Dúnıede kim baqytty?» dep surasa, ol: «Dúnıede kóp adamdy baqytty etken adam baqytty!» dep jaýap berse kerek. Eki ǵasyrdaı shákirt tárbıelegen ustazdar uıasynan qanshama balapandar qanat qaǵyp ushty. Ustaz – erteńgi kúni baqytqa aparatyn baspaldaq!
Qaısybir jyly Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaýlysymen Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Maqtaaral aýdanyna qarasty Jambyl aýyldyq okrýginiń «Araı» orta mektebine Qazymbet Dárimbaıulynyń aty berildi. Ashylý saltanatyna ataqty ǵalym Ámir Musaqulov pen akademık О́mirzaq Aıtbaıulyn, aqıyq aqyn Qaırat Jumaǵalıev pen sarbaz synshy Qulbek Ergóbekovterdi aldymyzǵa salyp arnaıy bardyq. Esimi elge máshhúr qoǵam qaıratkerlerin, san alýan saladaǵy ǵalymdardy, az-kem atap aıtqanda, Sabyrhan Asanov, Erkinbaı Ákimqulov, Muhtar Quralov sekildi qazaq ádebıetiniń qabyrǵaly qalamgerleri men túrli mamandyq ıelerin túletip, ǵasyrǵa jýyq ǵumyr keshken ulaǵatty ustaz atamyzdyń rýhyna baǵyshtap óleń oqydym. Qazymbetteı atamyz, Atamyzdyń aty ańyz. О́negeli ómirden Biz úlgi alyp jatamyz.
Qazymbetteı qarııa, Qarııamyz darııa. Sýsyndaryn qandyryp Sýsyp ushty ár uıa. Qazymbetteı Báıterek, О́sirgen joq jáı terek. Tamyr jaıyp ormanǵa Aınalmasa qaıter ek?!
Qazymbetteı taýly shyń, Tasta ósirgen taý qusyn. Qyrandaryn baýlysa Qazymbetteı baýlysyn.
Ustaz kózi qııada, Qııaǵa qııal sııa ma? Deıtin edi-aý: – Ilesiń Neni kórseń uıada!
Deıtin edi-aý: – Bárin uq, Qadam jasa ári nyq. Shyńnan shyrqap ushyrǵan Sabyrhany – Samuryq!
Deıtin edi-aý: – Ylǵı da Qaramańdar yldıǵa. Shákirt Muhtar shúıilip, Uqsap ushty qyrǵıǵa.
Kóktem minez bul kisi, Kópke málim úlgisi. Erkinbaıdaı qalamger Elge málim jyl qusy.
Deıtin: – Aıdy ap berem! Ustaz edi-aý aqberen. Bar baılyqtyń atasy Bilimde ǵoı Baq degen.
Baqty tyǵyp saqtaı ma, Aý, aǵaıyn, Baq qaıda? Baq degeniń ustazdyń Júreginde jatpaı ma! Keshegi Keńes ókimetiniń ashtyq pen asharshylyq, qýǵyn-súrgin zamanynda Túrkistandaǵy muǵalimdik kýrsty bitirgen Qazymbet atamyz bar ǵumyryn bala tárbıeleıtin ustazdyqqa arnaǵan. Jappaı saýatsyzdyqty joıý naýqany bastalǵanymen bala oqytatyn mektep qaıda? Joq! Japan dala, jabyrqaýly el. Áýelgide úsh kıizdi biriktirip sonyń ishinde bala oqytty. Kelesi jyly qabyrǵasyn qam kesekten qalap «qorjyn tam» tárizdi mektep saldy. Syr boıyndaǵy toǵaıdan aǵash tasyp, tóbesin japty. El ishinde «Qazymbet mektebi» atalyp, abyroıǵa bólendi. Atamyzdyń sol mektebin kúrdeli jóndeýden ótkizip, jan-jaǵyn jasyl jelekpen kómkerý ár kásipkerdiń qolynan keler-aý. Biraq siz, Polat aǵa, mekteptiń irgesinen eki qabatty mektep pen shyǵys úlgisiniń jobasymen kóz tartatyn kórkem kitaphana salyp berdińiz. Ádette, mektepke kompıýter syılaýshy edi, siz mektepke mektep syıladyńyz. Kitaphanaǵa kitap syılaýshy edi, siz kitaphanaǵa kitaphana tartý ettińiz. Mektep mańdaıshasyndaǵy «Ilim izdeseń – injý tabarsyń» degen ulaǵatty oqyp, qýanyp qaıtqanbyz.
Siz janashyrlyǵyńyzdy jarnamalaǵandy unatpaısyz. Sonda da bolsa aıtaıyn. El bilsin. Eljiresin. «Týǵan jerge – taǵzym» aksııasy boıynsha óz ólkeńizge jasaǵan qamqorlyǵyńyz qanshama. Tize berse tipti kóp. Umytpasam, 2000 jyly Halyq ártisi Qaırat Baıbosynov ekeýmizdi Báıdibek aýdanyndaǵy Alǵabas orta mektebine Tańatar Qazaqbaevtyń esimi berilgen saltanatqa shaqyrdyńyz. Bardyq. El qýandy. Izgilik isińizge iltıpat bildirdi. Sol mektep qazir samal soqqan saıabaqtyń ortasynda menmundalap tur. Byltyr Sozaqtaǵy Qarabýra áýlıeniń kesenesin kúmbezdep, beıitte jatqan Haqnazar han men Qurban Ata sekildi birsypyra babamyzǵa qara mármárden eskertkish taqta qoıýǵa muryndyq boldyńyz. Odan keıin Altyn Ordanyń ataqty ulysbegi (Horezmde 1357 jyl irge kótergen Qońyrat ulysyn qurýshy), keıin Hıýa handarynyń babasy atanǵan Naǵanaı bıdiń jerlengen jerine ǵylymı ekspedısııa uıymdastyrdyńyz. Mundaı oı sanańyzdy saralap, júregińizdi qalaı terbedi? Akademık V.Bartoldtiń 1929 jyly jazǵan «Horezm tarıhy boıynsha jańa derekkóz» atty maqalasynda dál osy sheıh Abbas Ýálı saǵanasy janynda Naǵanaı bıdiń jerlengeni týraly naqty málimet bar ekenin bilgesin jata almadyńyz. Onda akademık: «Hıýanyń Qońyrat handarynyń babasy, О́zbek hannyń zamandasy Naǵanaı han kóne Qııat qalasynda dúnıeden ozyp, sheıh Abbas Ýálıdiń mazary janyndaǵy ózi saldyrǵan kesenede jerlengen» dep jazǵan. Sol dáıekti tujyrymyna kóz jetkizgesin Jarylqap Beısenbaıuly, Jambyl Artyqbaev, Kerim Pirimqulov, Zikirııa Jandarbek, Hazyretáli Tursyn, Kenje Abdýllaev sekildi tarıhshy ǵalymdar men qoǵam qaıratkerlerin jasaqtap bárimizdi bastap bardyńyz. Sol ekspedısııa bıylǵy naýryz meıramynyń qarsańynda kóne Qııat qalasynyń (qazirgi Berýnı) sheıh Abbas Ýálı mazaryndaǵy Naǵanaı hannyń jatqan jerin taýyp qaıtty. Sodan alynǵan topyraq arnaıy ydysqa salynyp Túrkistanda turǵyzylǵan Naǵanaı hannyń stellasyna súıek qosý salty boıynsha qoıyldy. Mine, Polat aǵa, sizdiń uıytqy bolýyńyzben uıymdastyrylǵan memlekettik deńgeıdegi sharalardyń bir parasy ǵana bul. Búgingi zamannyń ǵaqlııasyna qulaq túrsek: Azamat úsh nárseden qatelespeý kerek: 1. Mamandyq tańdaǵanda. 2. Jar tańdaǵanda. 3. Úı tańdaǵanda.
Osy tujyrymdy oqyǵanda Polat aǵa, kóz aldymyzǵa kórkem minezdi Shyryn jeńgemiz keledi. Jeńgemizben emen-jarqyn áńgimeleskende rýhymyz oıanyp, baıyp qaıtamyz. Abaı men Pýshkınniń, Sáken men Lermontovtyń óleńderin, álemge áıgili darabozdar men danyshpandardyń ónegeli sózderin jatqa aıtyp, talaılardy tań qaldyrǵan jeńgemiz ǵoı. Tákapparlyqqa jany qas. Ondaı sátterde Omar Haııamnyń «Adam sanasy qansha tómen bolsa, murnyn sonsha aspanǵa shúıiredi» degen támsilin qaıtalaıtyn. Ásirese, Maǵjan jyrlaryn mahabbatpen oqyǵanda she? Tálimi qandaı, tárbıesi qandaı?! Kúmbirletip tartqan kúılerińizdi eń áýeli uıyp tyńdaıtyn da jeńgem ǵoı.
...Shyryn jeńgeıdiń mamandyǵy dáriger. Eń basty ereksheligi – ustazdar uıasynyń alǵashqy kelini. Saıdyń tasyndaı jeti uldyń ákesi aqyn jandy azamat Quttybek jezdeńiz altyn alqa taqqan aıaýly jary Jaqsygúlge: «Pul tap!» dediń, pul taptym. Menen qandaı min taptyń?» dep ázildese, ápkeńiz de qaljyńnan qara jaıaý emes. «Ul tap!» dediń, ul taptym. Menen qandaı min taptyń?» deıdi. Sol jıenderińiz ben kelinderińizdiń birsypyrasy ulaǵatty ustaz. Min joq!
Álemdegi ártúrli qaqtyǵystarǵa qarny ashty ma qaıdam, ataqty Bernard Shoýdyń myna dúnıege min taǵyp sóılegen sózi bar «Biz ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń arqasynda aspanda qussha ushýdy úırendik. Sýda balyqsha júzýdi úırendik. Biraq adamsha ómir súrýdi úırenbedik», deıdi. Balalardyń basynan sıpap, aıaq basqannan adamsha ómir súrýdi úıretetin kim? Ustaz! Kópen ÁMIRBEK, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
ASTANA
Sýretterde: «Qazymbet muǵalim» atanǵan ardager ustaz Qazymbet Dárimbaıuly; Polat Qazymbet, anasy jáne baýyrlary