Sol bir surapyl shabys…

Ol 1985-1990 jyldarda Keńes Odaǵynyń 5 dúrkin chempıony boldy. Mundaı bıikke Marattan basqa birde-bir qazaq velojúırigi jetken emes. "Qazaq kúres pen boksqa ǵana beıim, qalǵan sport túrlerinen olarǵa nesibe joq", degen «áý­lıe­ler» keshegi Keńes Odaǵy tu­synda az bolǵan joq. Dál osylaı oılaıtyn «bilgishter» qazir de bar. Tipti óz qazaǵymyzdyń sporttan nan jep júrgen keı­bir dókeıleri osy pikirdi qos qoldap qýattaıdy. Al tereń oılap qarasańyz, óz halqy týraly mundaı kemsitýshilikke boı usyný − keshegi ımperııa tepkinimen qanǵa sińgen quldyq sananyń saldary nemese ata jurtynyń tabıǵatyn tereń bilmegendiktiń áseri. Áıtpese, aıaq-qoly qysqa japondar jú­zýden Eýropanyń syryqtaı jigit­terinen qalaı ozyp júr?! Nemese osydan jıyrma jyl buryn shtanga men kúrestiń mańaıynan kórinbegen qara násildi jigitter keıingi jyldary álemdik dodalarda olja sala bastady. Asyly, qaı nárseniń de kózin bilip, babyn tabatyn mamanyń bolsyn de.

Marat qazaqtyń qaı salaǵa salsań da jaryp shyǵar erekshe qasıetin muqym dúnıege, onyń ishinde Alash jurtynyń ózine qolmen qoıǵandaı dáleldep bergen sańlaq uldarymyzdyń biri ári biregeıi. Bulaı deıtinimiz: bizdiń halyqtyń ul-qyzdarynyń keńes tusynda velosıpedke degen ańsary kúshti bola qoıǵan joq. Talaı jarysqa baryp jú­rip, alda-jalda birli-jarym qa­zaq sportshysyn kezdestirsek, naǵashymyzdy kórgendeı qýa­natynbyz.  Al velosıpedshi Marat Satybaldıev Keńes Odaǵynyń chempıonattaryn bıdaıyqtyń kól jaıqaǵan jalǵyzyndaı armansyz dýyldatty. Oılap qarańyz, sol tusta 286 mıllıon halqy bar Keńes Odaǵynda sportshy velosıpedshiler sany ondaǵan myńnan asyp jy­ǵy­latyn. Solardyń ishinde qa­zaqtyń úlesi jarty paıyzǵa da jetpeýshi edi. Osynshama qalyń talapkerden sýy­rylyp shyqqan óren júırikter 1985-1990 jyldary bizdiń jalǵyz Marattyń shańyna ilese almady. Satybaldıev KSRO-nyń bes márte chempıony! Odaq chem­pıonattaryndaǵy kúmis, qola júldelerimen qosa, KSRO kýbo­gynyń jeńimpazy.

Bul Marattyń jeńisiniń alǵashqy belesi ǵana. Onyń álem chem­pıony atanǵan kezindegi kó­ńil kúıimizdi tilmen jetkizý qıyn.  1989 jyly tamyzdyń 20-synan 21-ine qaraǵan túni uıqyda maza bolǵan joq. Tań bozynan teledıdarǵa telmirip, radıoǵa qulaq túrýmen boldym. Áli esimde, tańǵy saǵat 7-den 9 mı­nýt óte bere Máskeýdiń or­talyq teledıdarynan Marat baýyrdyń álem chempıony atan­ǵanyn estidim. Kóz sharasyna ystyq jas irkildi. Tar ǵana páter baıtaq daladaı keńip sala berdi. Qoıyn dápterdegi: «1989 jyly tamyzdyń jıyrmasynshy juldyzynda qurdasym Marat Satybaldıev velosıpedtiń so­ńyna túsken qazaq jastarynan birinshi bolyp álem chempıony atandy...» degen jazý áli kúnge deıin ystyq kórinedi. 

Codan Maratty taǵatsyzdana tostym. Almatyǵa jetkenin estigen boıda «Dınamo» sport qoǵamyna, biledi-aý degen adam­darǵa telefon soqtym. Birazǵa deıin naqty habary bolmady. Aqyry, ne kerek, Almatydaǵy «Dınamo» qoǵamynyń qonaq­úıinde jolyqtyq. Qarapaıym ǵana qaratory jigit. Álem chempıonymyn, dep mardymsý, keýde kerýden aýlaq. Baıypty, tuıyqtaý kó­rindi. Kókeıde júrgen biraz saýaldy ortaǵa saldym. Marat yqylaspen jaýap berip otyrdy.  Sol kúni tún jarymynda 92-avtobýspen áýejaıǵa jetip, Qy­zylordaǵa shyǵaryp saldym.

... Álem chempıonatyna jer sharynyń ár qıyrynan mańdaıy jarqyraǵan 48 júırik jınalǵan eken. Olardyń ishindegi eń ataq­tysy Olımpıada jáne álem chempıony, ıtalııalyq Frost bolatyn. Aýyzdyǵymen alys­qan gollandııalyq Pelen, mek­sıkalyq Iаshımat, taǵy bir ıta­lııalyq júırik Baldato... Qys­qasy, 50 shaqyrymǵa ja­rysqan sportshylardyń ishinde osaly joq. Jarys erejesi boıyn­sha velojúırikter 30 aralyq máresi bar taqtaı joldy aınala quıyn-peren zaýlaýy kerek. Árbir aralyq máre tusynda sportshylar pedaldy janyǵa basady. Sebebi, aralyq máreden moıny ozyq ótken sportshylarǵa upaı jazylady. Aqyl-aılań ózińnen synyq súıem ozyp otyrmasa, opyq jeýiń op-ońaı. 

Marat tas-túıin. Shúý degennen quıyndatyp tartqan tarlanboz baýyr márege jetkenshe tizgin tartqan joq. Aralyq máre saıyn upaıyn ústep otyrdy. Mundaı surapyl shabys ústinde qarsylastary Satybaldıevke túk qaıran jasaı almady. Bizdiń baýyr kúmis júldeger Baldatodan 12 upaıǵa qara úzip ketti.

Iá, Marat bul jeńisimen qazaǵynyń alaman báıge dese, janyp túsetin qasıetin jalpaq dúnıege qapysyz dáleldedi! Ol álem chempıony atanyp qana qoıǵan joq, sol tustaǵy ımperııa buǵaýynda ǵumyr keshken qazaǵynyń mereıin ósirip, rýxyn kóterdi. Ol kezde Alash balasynyń álemdik deńgeıdegi árbir jeńisi biz úshin sondaı ystyq, sondaı mártebeli kórinetin. Sebebi, bizdiń baýyr­lardyń dál osylaısha jer­jahandy dúrkiretip olja salýy degen tym sırek, qazaqty saǵyndyryp, úzdiktirip baryp qolǵa qonatyn baq qusy tárizdi edi. Satybaldıev qazaq ulandary jatyrqaı qaraıtyn, ózgelerdiń menshigindeı kórinetin velosıpedpen álemdik chempıonatta ozyp shyqqanda myńdaǵan qarakóz qandastarymyzdyń bó­lek bir áserdi, bólek bir jan tolqynysyn bastan keshirgeni kú­mánsiz.

Osy ekpinmen biraz dýyldady. Qyzylorda basshylyǵy úsh bólmeli páter syılady. Keńes Odaǵynyń partııa hatshylary minetin sý jańa «Volgany» kezeksiz taqymyna basty. Tegin emes, 16 myń somǵa, óz qu­nyna satyp aldy. «Volgasy» talaı­lardyń kóz qurtyna aınaldy: 50-60 myń somǵa sat dep qyr sońynan júgirgender az bolǵan joq. Sorǵalatyp tókken mańdaı terdiń jemisi emes pe, eshkimge qımaı, ózi minip aldy. 

Aqylgóı babalarymyz er jigittiń basynda dáýren tura bermeıdi degen ǵoı. Toqsan birinshi jyly sportty doǵarǵan Marat Qýanbaıuly dalada qalǵandaı kúı keshti. On bes jyl alańsyz jarys qýypty. Bar shy­ǵynyn úkimet kóteripti. Áýeli bapker bolsam dep oılaǵan. Ja­laqysy mardymsyz. Úsh aı sen­delip júrdi de, namysqa basty.

Onyń táýekeli zamannyń apaı-topaı tusyna dóp keldi. Áýeli qyrǵyzdardan japon mag­nıtofonyn, shettiń kir jýatyn untaǵy men balalardyń kıimin, lıýstra... tası bastady. Almatynyń shetindegi «baraholkadan» oryn alyp, ákelgen zatyn ózi satty. Áýelde jurt tanyp qoıa ma dep uıat qysqan. Birte-birte «otbasymdy jarty qursaq kúıge túsirgenshe, nan tapqanym abzal», degen oıǵa nyq bekidi. Uzamaı Almatynyń batys jaǵyndaǵy bazarǵa Qytaı men Túrkııanyń taýaryn ákele bastady.

Odan keıin Germanııadan kólik tasýǵa kiristi. Myńdaǵan sha­qyrymdy jalǵyz eńsergen, uıqysyz, mazasyz kúnder, jolda reket ushyrasyp, júrekti qaýip meńdegen sátter qazir kór­gen tústeı. Osylaı, ózin shar­qaıraqtaı janyp júrip bızneske birjola baýyr basyp ketti.  Ekeýmiz sırek te bolsa kez­desip turamyz. Sol baıaǵy sabyrly qalpy. Kóp sózge joq. Qazaqtyń sport tarıhyna tyń­nan túren salǵan Marat qurdas osy minezimen janyma jaqyn, kóńilge ystyq.

Qydyrbek RYSBEK