Qazaqtyń beti eńbekke buryldy Qazaq halqy búkil ómirinde tórt túlik malmen jan baqqan. Meniń ákem Dosymjan Jaqypov Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń ardageri, 1911 jyly týǵan, 91 jasynda ómirden ozdy. Eshkimde sharýasy joq, bóten iske kirisip, aralaspaıtyn. Qara jumystyń ardageri edi. Qurmetti zeınetkerlikke shyǵysymen aýyldaǵy turǵyn úıdiń janyndaǵy bar-joǵy 10 sotyq jerge jońyshqa egip, jazda sol jerden qolyndaǵy azyn-aýlaq malyna bir qysqa jetetindeı ónimdi úsh ret shaýyp jınap alatyn. Bul týraly aýdandyq gazette maqtap maqala jazǵandar bar. Qazaq halqy erekshe halyq qoı. Men qazaqty erinshek, jalqaý degendermen kelispeımin. Keıde ózimizdi ózge aǵaıyndarmen salystyryp, arzan kúlkige aınaldyryp, jaǵymsyz ádetke boı aldyrtatynymyz janǵa batady. Oǵan mysal, aramyzda ónertapqysh, jańalyqqa jany qumar izdenimpaz jastar óte kóp. Gazet, jýrnal betterin aqtarsań neshe túrli ónertapqyshtardy keziktiresiń. Solardyń biri – almatylyq Ádilhan Aıdarbekov degen azamat. Ol shóp shabatyn pnevmatıkalyq mashına oılap tapqan. Sol mashına jońyshqany shapqanda birden oryp alyp, topyraqqa túsirmeı keptirip, jınaıtyn orynǵa jiberedi. Osy tásilde jońyshqanyń quramyndaǵy keratın, proteın sııaqty maldyń aǵzasyna óte qajetti vıtamınder buzylmaı, tabıǵı qalpynda saqtalyp qalady. Jońyshqany shaýyp, jınap alǵan jerdi ýaqyt ótkizbeı, birden sýarsa, bir jazda 6-7 ret shaýyp, taza ónim jınaýǵa bolady eken. Alaıda Ádilhan Ospanqululynyń osy eńbegin jarııa etip, óndiriske qoıýǵa esh jerden qoldaý tappaı, san soǵyp júrgenine biraz bolypty. Qolynda bıligi bar aqshaly adamdar ónertapqyshpen ortaqtasqysy keledi. О́nertapqyshta 1995 jyldan memlekettik tekseristen ótken eki birdeı patenti bar. Onyń esebi bo- ıynsha respýblıkalyq deńgeıde 25 myń pnevmatıkalyq shóp shabatyn mashına jasap shyǵarý kerek. Osy jumys durys jolǵa qoıylsa, 60 myń adamdy jumyspen qamtýǵa bolady eken. О́stip azǵantaı jerden kóp ónim alýǵa bolatyndyǵyn ónertapqysh táptishtep sendirýde. Bul iske memlekettik taraptan bilikti qoldaý kerek sııaqty.
Memlekettik tildi nege mensinbeıdi? Geografııalyq qulashymyzdy alysqa sermegendikten, kazirgi zamanda aǵylshyn tilin bilgen óte paıdaly. Biraq, birinshi synyptan úsh birdeı tildi ıgerý óte qıyn. Balalardyń barlyǵy výnderkınd emes. Qazaq balasyna, jalpy qazaqstandyqtarǵa memlekettik tilimizdi birinshi ıgerýimiz kerek. Bizdiń qazaqı mentalıtetimiz erekshe. Qonaq kútý, úlkendi úlken dep, kishini kishi deıtin, syılastyq qasıetterimiz barshylyq. Basqa ult ókilderi qazaqsha sóılep tursa, qalaı qazaqsha saırap tur dep tańdaı qaǵamyz. Ol degenimiz, qazaq jeriniń aýasyn jutyp, sýyn ishken adamnyń qazaq jerine, ultyna degen úlken qurmet emes pe?! Al kóshede kezige qalǵan eki qazaq bir-birimen orys tilinde sóılesip tursa, qaradaı qarnymyz ashady. Bul degenimiz − ótken ǵasyrdyń qasireti. Orys tiline degen táýeldiliktiń basym bolǵandyǵy. Endigi jerde Ata Zańymyzda kórsetilgendeı, memlekettik til qazaq tili degen ekenbiz, endeshe sol memlekettik tilge erekshe basymdyq berýimiz kerek. Sonda ǵana memlekettik tilge degen qajettilik týyndaıdy. Memlekettik mekemelerde jumys isteýge talpynǵan adam memlekettik tildi úırenýge yntalanady. Bara-bara barlyq is qaǵazdary memlekettik tilge birtindep kóshetin bolady.
Jaǵymsyz ádet jarǵa jyǵady Qoǵamda jaǵymsyz ádetter óte kóp. Solardyń biri – jaǵympazdyq. Jaǵympazdar kóbeıip, jazylmaıtyn dertke aınalyp barady. Jaǵympazdyq jaılaǵan memleket esh ýaqytta alǵa jyljýy múmkin emes. Olardy der kezinde áshkerelep otyratyn sózi ótkir, syny almas qylyshtaı shaýyp ótetin bedeldi shyǵarmashylyq top qurylýy kerek. Ol top memlekettik taraptan qoldaý tabatyn, aıtqany buzylmaıtyn, buljymaıtyn qoǵamdaǵy qalyptasqan irgesi myqty bir ujym bolýy tıis. Osyndaıda Ospanhan Áýbákirovtiń bir syqaǵy eske túsedi. «Bastyǵyńa jaǵyný úshin, bastyǵyń ne istese sony iste, kúlse kúl, jylasa jyla, otyrsa otyr, tursa tur, t.t. Ágárákim bastyǵyń óle qalsa, kóme sal» depti. Jaǵympazdar, jantorsyqtar kimder deısiz ǵoı? Olar – bilimi taıaz, óz kúshine ózi senbeıtin, shamasy kelmeıtin iske «yntasy» zor adamdar. Nemese, alǵashqy tańdaǵan mamandyǵynyń dárejesi tómen ekendigin sezinip, talanty tabıǵatynda joq bolsa da halyqqa tanymal bolǵysy keletin qyzmetti ańsaǵandar. Olar – mansapqorlyqtyń naǵyz quldary.
Mádenıetke kásibı mamandar kerek Qazirgi kezde Qazaqstandaǵy barlyq oblys, aýdandardaǵy mádenıet jáne tilderdi damytý basqarmasynda isteıtin memlekettik qyzmetkerlerdiń basym kópshiligi qazaq ádebıeti pániniń muǵalimderi bolyp keletini ras. Al ókinishke qaraı, onda mýzyka, teatr óneri salasynyń qyzmetkerleri sırek kezigedi. Aıtpaǵym, mýzyka mamandaryn daıyndaý degenimiz óte qıyn da uzaq sharýa ǵoı. Olardy daıyndaý basqa mamandyqtarǵa qaraǵanda áldeqaıda qymbatqa túsedi. Mýzykanttardyń ózindik erekshelikterin ákimdikte isteıtin memlekettik qyzmetkerler kóbine túsine bermeıdi. О́ıtkeni, ákimdikte qyzmet istep otyrǵan basshylardyń barlyǵy segiz qyrly, bir syrly emes qoı. Ákimdik qyzmetkeri mýzyka salasy boıynsha qabiletti bolýy mindet emes. Degenmen, jalpy ónerge jaqyndyǵy bar basshylardyń jumysy ádette jaqsy júretini burynnan belgili. Sondyqtan, men mádenıet basqarmasy salasynda jumys istep otyrǵan basshynyń arnaıy mýzykalyq bilimi bolýy kerek dep esepteımin. Mádenıeti joǵary dárejede damyǵan memleket ár ýaqytta damýshy memleketterdiń aldyńǵy qatarynan kórinbek. Mýzyka óneri búkil ulttyń, memlekettiń rýhyn kóteretin, memleket týyn aspandatatyn myqty quraldyń biri. Sondyqtan Qazaqstandaǵy mýzyka mamandaryn daıarlaıtyn barlyq irili-usaqty oqý oryndary túgelimen Mádenıet jáne sport mınıstrligine qaraǵany durys. Sebebi, mamandyqqa beıimdep oqytý, metodıkalyq is-tájirıbelik jumystar – barlyǵy arnaıy baǵdarlamalarǵa negizdelip, kásibı mamandardyń baqylaýynda bolǵany jón.
Sanany sapa bıleıdi Oqý oryndaryndaǵy ustazdardyń bilimderin ýaqytynda jetildirip otyrý, olardyń bilim berý sapasynyń is júzinde de, qaǵaz júzinde de joǵary dárejede ýaqyt talabyna saı bolýy damýshy eldiń ıgilikti sharýasy. Qazirgi mýzykalyq mamandyq boıynsha mýzyka aspaptarynda oınaıtyn mamandardyń oınaý sheberlikteri jaqsy-aý, alaıda teorııalyq mamandyqqa qosymsha alǵan bilimderi kóńil kónshiterlik jaǵdaıda emes. Mysalǵa, shyǵarmany orkestrge yńǵaılap túsirý, bir mýzyka aspabyndaǵy shyǵarmany ekinshi aspapqa aınaldyrý, aranjırovka, t.t. sol sııaqty salalardaǵy bilimderi taıaz bolyp júr. Qazaqstandaǵy joǵary bilim beretin kóptegen muǵalimdik oqý oryndarynyń janynan, bastaýysh mektepterde mýzyka páni sabaǵynan beretin shákirtterge arnaıy fakýltet ashylyp, jumys istep jatqan jaıy bar. Ondaǵy mýzyka páni mamandyǵyn daıyndaý, oqytý talaby mamandyqqa saı dárejede josparlanbaǵan. Sol sebepti, atalǵan mýzyka páni boıynsha bitirgen mamandar mýzykalyq aspaptarda oınaýdy tolyq ıgerip úlgermeıdi. Mundaǵy oqyp júrgen mýzyka mamandarynyń bilimi, mýzykalyq kolledjdiń beretin bilimi deńgeıinen áldeqaıda tómen. Mýzykalyq aspaptarda oınaı bilmegen maman óz dárejesinde sapaly sabaq bere almaıtyny anyq. Ádette, bul pánge birinshi kezekte mýzykalyq kolledjdi bitirgen mamandar alynady. Keıde memleketimizge paıdasy joq mundaı fakýltetterdi saqtaýdan qanshalyqty utyp, ne utylyp otyrmyz degen oı keletini ras. Mýzyka óneri boıynsha bilim beretin mamandar Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııada, Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetinde oqytylyp, mádenı is-sharalar uıymdastyrylsa eken. Elimizde júrgiziletin túrli deńgeıdegi mádenı is-sharalar sapasy sondaı jaǵdaıda ǵana joǵary dárejede bolar edi.
Qadyr DOSYMJANOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Semeı qalasy Mádenıet jáne tilderdi damytý bólimi, Ardagerler keńesiniń tóraǵasy