El kóńilin serpiltken eńseli eskertkish
Aıtystyń aqtańgerine arnalǵan sharalar legi aýdan ortalyǵy – Qalbataý aýylynda aqynnyń eńseli eskertkishiniń ashylý saltanatynan bastaldy. Sol qolynda – dombyrasy, ıyǵynda - jelbegeı jamylǵan shapany. Quddy, «qaısyń barsyń?» dep dál qazir aıtysqa shyǵatyndaı, qyrandaı qomdanyp otyrǵan balýan bitimdi qalpy erekshe áser qaldyrady eken. «Qalıhan aqynnyń beınesin somdaý jónindegi usynys byltyr kúz aıynda túsken edi. Ulym Erkebulan ekeýmiz birlese jumys istedik. Kóp izdendik. Jazǵan eńbekterin, ár jyldardaǵy aıtystaryn san márte paraqtap shyqtyq. Eskertkishtiń ártúrli nusqalary jasaldy. Komıssııa osy nusqasyn bekitti. Aıtysker aqynnyń obrazyn barynsha ashýǵa tyrystyq. Baǵasyn jurtshylyq bere jatar», - deıdi eskertkishtiń avtory, Abaı aýdany, Sarjal aýylynyń turǵyny, músinshi Ertis Tátıev. Bálkim aqynnyń tasqa aınalǵan beınesi shynaıy shyqqandyǵynan bolar, bálkim el-jurty «Buqtyrma tasqynyndaı býyrqanǵan» aıtysker ulyn shyn saǵynǵandyǵynan bolar, bul kúni tulǵa jaıynda lebiz aıtqan adamnyń bári tebirene, tolqı sóıledi.
Eskertkishtiń ashylýynda birinshi bolyp sóz sóılegen ardager jýrnalıst, aqynnyń shákirti Máýitqazy Zúkenov Qalıhan Altynbaevty 1959 jyldan beri tanıtyndyǵyn, talaı aıtysqa, talaı jyr múshaıralaryna birge qatysqan saǵynyshty sátterin eske alyp:
Aıtystyń atanyp ed Qulageri,
Músirepov aǵasy «Eńbek eri».
«Búgin maǵan Qalıhan unady» dep,
Bas shaıqap, ónerine baǵa berdi.
Top jaryp, tarlanboz bop san aıtysta,
Namysyn oblystyń qorǵap edi.
Atasy aqyndyqtyń Jarma edi ǵoı,
Rýhy 17 aqyn qoldap edi», - dep sóziniń sońyn óleńmen túıindedi.
Dúldúl aqynnyń dúbirli toıyna ulylar mekeni – Abaı elinen aýdan ákimi Tursynǵazy Músápirbekov, shejireshi, etnograf Moldabek Janbolatuly bastatqan arnaıy delegasııa keldi. Osy delegasııa atynan sóz alǵan abaılyq aqyn Tólegen Janǵalıev Qalıhan Altynbaevtyń Shyńǵystaý eline de bóten emes ekendigin, Tobyqty jurtyn bastap kelgen Mamaı batyr jóninde tuńǵysh poema jazyp, kitap shyǵarǵanyn aıtyp:
Han Shyńǵys pen qart Qaraýyl silkindi,
Qalbataýǵa habarshy ǵyp munar bult.
Qalaǵamnyń qaıta týǵan beınesin,
Qarashyqtaı saqtap endi turar jurt, - dep aqynǵa arnaǵan jyryn oqyp berdi. Semeıdegi «Halyqtyq aqyndar ortalyǵynyń» jetekshisi, aıtyskerdiń shákirti, shákirti ǵana emes, sahnada talaı márte sóz saıystyrǵan Dámesh Omarbaeva ustazyna, zamandasyna degen qurmet, izet-iltıpatyn dombyramen jetkizdi. Mereıtoı ıesiniń kózin kórip, sońyna erip, sózin tyńdaǵan alashtanýshy, belgili jazýshy, ǵalym Tursyn Jurtbaı Qalbataý tórindegi eńseli eskertkish Qalıhan Altynbaevtyń jeke basyna, aqyndyǵyna ornatylǵan eskertkish emes, qazaqtyń qaısarlyǵyna, sózine, tiline ornatylǵan eskertkish ekendigin atap ótti. «Ár zamanda, ár qoǵamda adamdardyń arasynda, talanttardyń arasynda qap túbinde jatqan almas kezdikter bolady. Qalıhan Altynbaev ta kóshpeli zamannan beri jalǵasyp kele jatqan halyqtyń almas kezdigi. Jurt Qalıhannyń sahnadaǵy bir aýyz sózine tánti bop, ańyz ǵyp aıtyp júretin. Ásirese Muhtar Áýezovtyń 70 jyldyǵy kezinde Shyńǵystaýǵa arnaǵan «alybym Muhtar keledi, jaryǵym Muhtar keledi, О́zender jol ber burylyp» degen shýmaqtary jalǵyz Semeı óńirine emes, búkil Qazaqstanǵa támsil bolyp tarady. Ol kezde aqyndardyń aýyldaǵy, aýdandaǵy, oblystaǵy, respýblıkadaǵy aıtystarda aıtatyn sózderin úgit-nasıhat bólimderi qarap, «osy sózdiń aıtasyń» dep bekitip beretin. Qalıhandardyń, Manap Kókenovterdiń talantynyń ereksheligi sol, olar belgilep, piship, bekitip bergen sózderge ózgeris engizip, halyqtyń sýyryp salma ónerin taban astynda halyqqa jarııa etti. Aıtyskerdiń «Úsh báıteregi», eki eli aýyzǵa tórt eli qaqpaq qoıylǵan zamanda Sáken, Beıimbet, Ilııastardy jasqanbaı jyrǵa qosqanyn halyq osy kúnge deıin jatqa biledi. Qazirgi aıtys óneri týraly aıtqan kezde sózdiń bastaýynda Qalıhandardyń turatyny sondyqtan», - deıdi jazýshy.
Aıtystyń bes tireginiń biri
Eskertkishtiń ashylý saltanatynan keıin jurtshylyq aıtys kórýge Mádenıet úıine qaraı asyqqan. Alaıda jyr dodasy bastalǵanǵa deıin kórermen qaýym jarmalyq ónerpazdardyń ónerin tamashalap qana qoımaı, taǵy da bir saltanatty sharanyń kýási boldy. Eń aldymen sóz tizginin alǵan aýdan ákimi Nurlan Sydyqov: «Qalıhan aǵanyń óleńderin kishkentaıymyzdan jattap óstik. Ásirese Muhtar Áýezovtiń 70 jyldyq mereıtoıynda aıtqan: «Mıllıon qoıyn órbitken, kóde saıyn tól bitken. Topyraǵy torqadaı, japyraǵy qamqadaı, qara sýy sorpadaı, Shyńǵys degen jer osy» dep keletin óleń joldary áli kúnge deıin esimizde» deı kele, aqynnyń 90 jyldyǵy Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý: bolashaqqa baǵdar» maqalasymen úndestik taýyp jatqanyna toqtalyp, mereıtoıǵa alys-jaqynnan at arytyp kelgen qonaqtarǵa alǵysyn aıtty. Shara aıasynda aıtyskerdiń tálimin kórip, tárbıesin alǵan ardager jýrnalıst Máýitqazy Zúkenov pen aqyn Dámesh Omarbaevaǵa jáne osy aýdannyń muńyn muńdap, joǵyn joqtap júretin Parlament Májilisiniń depýtaty Nurtaı Sabılıanovqa «Jarma aýdanynyń Qurmetti azamaty» ataǵynyń tabys etilýi oraıy kelgen oryndy is bolǵany anyq.
On eki aıtyskerdi Jarma topyraǵyna bastap ákelgen Júrsin Erman bastaǵan, qazylar alqasynyń tóraǵasy Nesipbek Aıtov, Astanadan osy sharaǵa arnaıy kelgen aqynnyń jıeni Janna Qurmanǵalıeva qostaǵan qurmetti qonaqtar alaman aıtys aldynda keńestik ker zamanda tól ónerimizdi tórge súırep, týyn jyqtyrmaýǵa ólsheýsiz úles qosqan sanaýlylardyń biregeıi Qalıhan Altynbaevty bir sát tolǵana eske alyp, estelikterin aıtty. «Abaıdyń 150 jyldyq toıynda «Qalıhan aıtty» degen bir aýyz sóz búkil qazaqqa mátel bop tarap ketti.
Týǵyzdy Shyńǵys Mamaıdy,
Týǵyzdy Shyńǵys Abaıdy,
Gımalaıdaı Muhtardy
Endi myna jurt ne deıdi
Týǵyzbasa Qudaıdy, - degen edi sol kezde aqtańger aqyn. Sóıtken Qalaǵań kóz aldymyzda tarıhqa aınaldy. Qalıhan Altynbaev Jarmaǵa, Shyńǵystaýǵa syımaıtyn azamat, ol qazaq degen halyqtyń úlken árippen jazylatyn úlken tulǵalarynyń biri», - dedi N.Aıtov. Al Júrsin Erman 1984 jyldan aıtystyń teledıdardaǵy ekinshi ǵumyry bastalǵanda tól ónerdiń kóshin jóndep, jolǵa salyp bergen 5 adamnyń esimin jeke-jeke atap ótti. «Olar - Qyzylordadaǵy Manap Kókenov, Shymkenttegi Kópbaı Omarov, Kókshetaýdaǵy Kóken Shákeev, О́zbekstandaǵy Anarqul Qulmanov jáne búgin biz jurt bolyp eske alyp jatqan Qalıhan Altynbaev bolatyn. Bular eski dástúrdi biletin suńǵyla jandar edi. Aıtystyń ne ekenin umytyp qalǵan kezimiz edi ǵoı ol ýaqyt. Qalekeń aıtystyń shyn aqtańgeri boldy. Kóp aıtysqan joq. Sońynan jastar keldi. Solarǵa jol kórsetti. Jalpy, Semeı óńirinen qýatty aqyndar qaýlap shyǵyp jatsa, sonyń bári Qalıhannyń shákirtteri dep bilgen jón», - dedi J.Erman.
Qalıhan Altynbaev Jarma aýdanynda dúnıege kelgenimen sanaly ǵumyrynyń 37 jylyn Kókpekti aýdanynda ótkizip, sondaǵy aýdandyq gazette qarapaıym tilshilikten bastap, redaktordyń orynbasaryna deıingi qyzmetterdi abyroımen atqarǵany belgili. Talaı aıtysqa osy óńirdiń atynan shyǵyp, Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary Kókpektidegi 10-ǵa jýyq eldi mekenniń ataýlarynyń qazaqshalanýyna úles qosqanyn búginde bireý bilse, bireý bilmeýi de múmkin. Dara tulǵanyń torqaly toıyna kókpektilik delegasııany bastap kelgen aqynnyń uly Qalbaı Qalıhanuly Kókpekti jurtshylyǵynyń ystyq sálemin jetkizip, aıtyskerdiń mereıtoıy qarasha aıynda bul aýdanda da atalyp ótetinin aıtty.
Elimizdiń túkpir-túkpirinen kelgen qonaqtardyń lebizder legi tolastaǵan tusta Júrsin Erman sahnaǵa shyǵatyn aıtyskerlerdiń alǵashqy jubyn habarlaǵan. «Shyǵystaǵy týystar armysyńdar, kúndi de elden buryn kóretuǵyn» dep sóz bastaǵan alashtyń azýly aqyny Rınat Zaıytov pen keıingi kezderi sahnada kóp boı kórsetpeı ketken Semeıdiń taǵy bir túlegi Farhat Maratulynyń jyr saıysy aıtysqa shólirkep júrgen Jarma jurtshylyǵynyń kóńilinen shyqty deýge bolady. Sulýsarynyń týmasy Farhat mereıtoı ıesiniń «tilshi de, jyrshy da bolǵanyn, el basqarǵan basshylarǵa synshy da bolǵanyn» tiline tıek etse, «Aq sısa» maqamyna salǵan Rınat: «Kúnine Altyn adam tabylsa da, Qazaqqa Altynbaev tabylmaıdy» dep aqynnyń asqaq beınesin el jadynda taǵy bir márte jańǵyrtty. Ekinshi jup bolyp sóz qaǵystyrǵan almatylyq Qaziret Berdiqan men Shuǵaıyp Sezimhannyń aıtysy da tartysty ótti. Ásirese Qaziret Berdiqannyń: «Ákesi de tekti ǵoı bir árippen, aýzyna qum quıǵan úsh áriptiń» degen tirkesi qyspaqty zamanda ulyna Álıhan dep at bere almaǵan tekti ákeniń «áttegenaıyn» áıgilep, batyldyǵyn pash etkendeı boldy. Jalpy, bul kúni el aldyna shyqqan aqyndardyń bári árisi Bı Boranbaı, Er Jánibek, berisi Ázilhan Nurshaıyqov, Ádı Sháripov, Tursynhan Ábdirahmanova, Dáýlet Turlyhanov, Roza Rymbaevadaı tulǵalardy dúnıege ákelgen, óndirisi men óneri qatar órge basqan Jarma jeriniń asty men ústindegi baılyǵyn ǵana emes, eldiń, jerdiń jaıyn da jyrǵa qosyp, aıtyssúıer aǵaıynnyń aıyzyn qandyrdy. Qalıhan Altynbaev óziniń «Qalbataý» atty kitabynda burynǵy Semeı oblysynyń 14 aýdanyn sıpattaı kelip:
Borodýlıha men Shýlba bar,
Kesek-kesek tulǵa bar.
Ýkraın, orys, nemis bar,
Kartop penen jemis bar,
Ne keregiń tegis bar
Tek qazaq tilinen kemis bar», – dep jazǵany bar edi. Aqynnyń ózi aıtqandaı, «bir kemis» tus aıtysker týyp-ósken Jarma aýdanynyń ortalyǵyndaǵy bir mektepke áli kúnge deıin tulǵa esiminiń berilmeı kele jatqandyǵy. Aıtysker Serikzat Dúısenǵazın Qalbataýdaǵy Maıakovskıı atyndaǵy mektepke Altynbaevtyń esimin berý kerektigin aıtqanda zal toly kórermen toqtaýsyz shapalaq soǵyp, sol mezettiń jetkendigin anyq ańǵartqandaı boldy. Alty saǵatqa jýyq ýaqytqa sozylǵan aıtys qorytyndysynda Nesipbek Aıtov bastaǵan qazylar alqasy almatylyq Qaziret Berdihandy bas júldege (1,5 mıllıon teńge) laıyq dep tanydy. I oryndy Aspanbek Shuǵataev (Pavlodar oblysy, 1 mıllıon teńge), II oryndy Serikzat Dúısenǵazın (Astana qalasy, 800 myń teńge), eki úshinshi oryndy Ásem Erejeqyzy (Semeı qalasy) men Erkebulan Qaınazar (Astana qalasy, 350 myń teńge) ózara bólisti. О́zge aqyndar yntalandyrý syılyǵymen marapattaldy. Aıtystyń aqtańgerine arnalǵan sharalar legi kelesi kúni de jalǵasyn taýyp, taı, qunan, jorǵa, alaman báıge saıystarymen túıindeldi.
Úsh báıterek
Týǵan ǵoı neler talant elden erek
О́tse de qansha ýaqyt orny bólek.
Qazaqtyń ádebıeti orman bolsa,
Bar edi sodan shyqqan úsh báıterek.
Bireýi báıterektiń Sáken deımin,
Ol seniń maqtan tutar ákeń deımin.
Jasaǵan sol sabazǵa músin bar ma?
Bar bolsa, kórsetińder, ákel deımin.
О́zi aqyn, ózi ákim, ózi sulý
Ot edi-aý mańaıyna shashqan jylý.
Aqqan juldyz sekildi az ǵumyrda
Sákenshe jarasady turmys qurý.
Qazaqta aqyn jetpes Ilııasqa
Jetse de Ilııastyń orny basqa.
Esimnen «Qulageri» keter emes,
Oıylyp jazylǵandaı mármár tasqa.
Moıny ozyq Ilııastan Abaı ǵana
Basqańyz «aqynmyn» dep mańaılama.
Alataýdaı asqaqtap ol turǵanda
Qolǵa qalam ustarmyz qalaı ǵana?
Bireýi báıterektiń Beıimbet-ti
Tabıǵat týmysynan beıimdepti.
Az jylda mol dúnıe qaldyrýǵa
Apyr-aý qalaı ǵana zeıin jetti?
Beıimbet – ózimizdiń Bı-aǵamyz
Qalaısha óldi deýge qııa alamyz.
Turmasa úıimizde kitaptary
Qaraýǵa el kózine uıalamyz.
Toqsanǵa úsh báıterek toldy bıyl,
Aıtýly úsh mereke boldy bıyl.
Ańsaǵan aǵalardy saǵynyshym,
Aýzymnan sary altyndaı jyr bop quıyl!
Olar joq osy kúnde aramyzda
Syımapty zor tulǵalar dalamyzǵa.
«Beıimbet, Sáken jáne Ilııas» dep
Kelińder, at qoıalyq balamyzǵa!
Qalıhan Altynbaev, 1984 jyl, Almaty
Azamat QASYM, «Egemen Qazaqstan» Shyǵys Qazaqstan oblysy, Jarma aýdany Sýretti túsirgen avtor