Ushy-qıyry joq qazaq dalasynda qurylǵan ýezder de ótken ǵasyrlarda ótkizilgen Qoıandy, Qarqara, Jarkent, Kókjar, Taıynsha kól, Shar, Petrov, Áýlıe ata jármeńkeleri halqymyzdyń ómir súrý daǵdysy men tabys, paıda tabý isine tıgizgen shapaǵaty mol bolǵanyn otandyq tarıhshylar jıi qaıtalaıdy.
Olardyń aıtýynsha, dalamyzda 104 jármeńke paıda bolyp, munda 32,7 mıllıon somnyń saýda-sattyǵy jasalǵan. Bul sol kezdiń ólshemimen alǵanda sumdyq joǵary soma ekenin búginde bireýler bilse, bireýler bile bermeýi múmkin. Eń bastysy, mundaı basqosýlar eki jaqqa da tıimdi aıyrbas saýda jasaýdyń taptyrmas jolyna aınalǵan. Ári kórshi jurttarmen ózara baılanystar men qarym-qatynas jasaýdyń, barys pen kelisti jalǵastyrýdyń basty julyny bola bilgen.
Osy oraıda eń alǵash ret 1867 jyldyń kúzinde Uly Jibek jolynyń boıyndaǵy Oıyl bekinisinde ashylǵan Kókjar jármeńkesiniń joly da, jóni de bólek deýge bolady. Osy aradan bastaý alatyn kerýen joldar saýda-sattyq pen alys-beristi damytýǵa úlken septigin tıgizgen. Kókjar jármeńkesi Orynbordyń, Yrǵyz, Mańǵystaý, Hıýa, Buqara, Aýǵanstan jáne Parsy taýar óndirýshileriniń bastaryn túıistirgen. Kókjar jármeńkesi ashylýynyń birinde taýar almasý aınalymy 3 mıllıon somnan asyp túsýi buryn-sońdy bolyp kórmegen úlken qarajat dep málimdeıdi belgili tarıhshy-áleýmettanýshy Berkin Qurmanbekov.
Soǵan qaraǵanda Kókjar jármeńkesi búgingi tilmen aıtqanda kórshi eldermen júrgiziletin saýda-ekonomıkalyq qatynastardyń negizin qalaǵanyn kórsetedi. Osy oraıda ótken aptada Oıyl aýdanynyń ortalyǵynda Kókjar jármeńkesiniń 150 jyldyǵy respýblıkalyq jáne halyqaralyq deńgeıde keńinen atalyp ótkenin aıta ketken jón. Tarıh paraqtaryna taǵy da kóz tastar bolsaq, dál osy jármeńkege XIX ǵasyrdyń II jartysynan bastap Anglııa men Reseı Imperııasynyń kópesteri kóktem men kúz kezderinde óz taýarlaryn tasyǵanyn kóremiz. Sonymen birge tórtkúl dúnıe toǵysynda Eýropa men Azııanyń túıisken tusynda Uly Jibek jolynyń bel ortasynda ornalasqan Kókjar jármeńkesi taýar almasý úshin óte yńǵaıly bolǵanyn túısinemiz.
Atalǵan tarıhı datanyń atalyp ótýi kezinde irgetasy sonaý 1860 jyldyń basynda qalanǵan alǵashqy saýda qatarlarynyń áli kúnge deıin mini buzylmaı, syny ketpeı turǵanyn kórgende tań qalmasqa amalymyz qalmady. Taǵy bir kózimizdiń jetkeni budan 150 jyl buryn Kókjar jármeńkesi eń alǵash ret resmı túrde ashylǵan kezde Oıylda ózgeshe órnektegi kópes úıleri boı kóterip, meshit salynypty. Poshta-telegraf júıesi jumys isteı bastapty. Ári eń alǵash ret adam men mal dárigerleri qyzmetteri belgilenipti. Búginde joǵaryda atalǵan kóne tarıhı nysandar Aqtóbe aımaǵynyń biregeı mádeı jáne rýhanı murasy qatarynan oryn alatynyn aıtýdyń ózi bir mártebe.
Kókjar jármeńkesiniń 150 jyldyǵyna baılanysty ótkizilgen ǵylymı-tájirıbelik konferensııa kezinde bul jármeńkeniń tek aıyrbas saýda jasaıtyn oryn ǵana emes, sonymen birge ejelgi halyqtyq óner saıysynyń ortalyǵyna da aınala alǵany atalyp ótti. Oǵan sheti men shegi joq qazaq dalasyndaǵy aqyndar, ánshiler men termeshiler, kúıshi-jyrshylar tórt kózderi túgelge jýyq qatysqan deıdi jármeńke tarıhyn zertteýshi ǵalymdar. Oǵan kimder kelmegen, kimder ónerin ortaǵa tastamaǵan deseńizshi. Táńiri bergen Moldabaı, Dáýletkereı, Muhıt, Nurpeıis sekildi óner alyptary da Oıyldaǵy oıyn-toıdy ortekedeı qyzdyrǵan desedi.
«Búgingi kúni Memleket basshysy tarapynan saýda ekonomıkalyq jáne mádenı-rýhanı qundylyqtardy tereńdetý isine aıyryqsha kóńil bólinip keledi. Biz bárimiz de búgingi kúnge kesheden kelgenbiz. Eger tarıhı sabaqtastyq turǵysynan qarastyrsaq Kókjar jármeńkesi osy turǵydaǵy qundylyqtardyń izasharyna aınala aldy dep oı túıe alamyz. Búgingi qazaqstandyq qoǵamdaǵy kommersııalyq jáne kásipkerlik istiń bastaýynda da Kókjar sekildi jármeńkelerdiń turǵany talassyz. Halqymyzdy otyryqshylyq turmys-saltyna daǵdylandyrý baǵytynda da onyń alatyn orny men róline eshqandaı baǵa jetpeıdi. Saıası-jaǵrafııalyq jáne strategııalyq mańyzy jóninen de Kókjar jármeńkesiniń bási bıik turǵanyn baıqaýǵa bolady. Biz erte me, kesh pe qaıtadan jańǵyra bastaǵan Kókjar jármeńkesi túbi bir túrki elderiniń basyn qosatyn ulyq merekege aınala alady dep senemiz dedi Aqtóbe oblsynyń ákimi Berdibek Saparbaev.
Biz búgingi materıalymyzdyń núktesin osy bir oıly da parasatty pikirmen túıindegendi jón kóremiz.
Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan»