SQO: Aýyldyq okrýgterdiń áleýeti

– Elbasy «Qazaqstannyń úshinshi jań­ǵyrýy: jahandyq básekege qabilet­ti­lik» Joldaýynda el damýynyń basym ba­ǵyttary ishinde agrarlyq sektordy eko­nomıkanyń jańa draıverine aınaldyrý mindetin qoıdy. Bul qaǵıdattyń siz­derge tikeleı qatysy bar. Jergilikti jerlerdegi ózgeristerdi kóp jaǵdaıda aýyl­dyq okrýg ákimderiniń belsendi áre­­ketteri men uıymdastyrýshylyq qa­­rym-qabiletteri aıqyndaıdy, – dedi ujym­­men kezdesýde Qumar Irgebaıuly.

Aktıv jıynynda aýyldyq okrýgtiń ákimi Galına Shvesovanyń esebi tyń­dal­dy. Okrýgte 4 eldi meken, 540 úı, 1653 turǵyn bar. Nátıjeli jumyspen qam­tý jáne jappaı kásipkerlikti damytý baǵdarlamasyna 46 adam qatysqan. 984 adam eńbekke jaramdy bolsa, 538-i ǵana jaldamaly jumysshylar sanatynda. Baıandamashy turǵyndardyń ómir sapasyn kóterý, kedeıshilik deńgeıin tómendetý máselelerin qozǵaýdyń ornyna tek jetken jetistikterdi sanamalaýmen ǵana shekteldi. Jaıylymdar men mal azyǵy jetispeýshiliginen qosalqy sharýashylyqtarda iri qara malynyń azaıǵany baıqalady. Adamdardyń eginshilikten alatyn paılary mardymsyz. Birde-bir kásiporyn óńdeý isimen aı­nalyspaıdy. Bir sharýashylyq qana aq­­tyly qoı órgizedi. 446 adam qol qý­sy­ryp, jumyssyz otyr. Aqparatty tyń­da­ǵan óńir basshysy atqarýshy organnyń ju­mysyn synǵa aldy. Men kezdesýde al­daǵy josparlar, turǵyndardyń kirisi qan­daı rezerv kózderi esebinen qanshaǵa ul­ǵaıa­tyny, kásipkerlermen qoıan-qoltyq ju­mys isteý jaıly keleli áńgime kútken edim. Sóz alǵan sharýashylyqtyń eki bas­­­shysy tarapynan aýyldastarynyń tur­­­­mys-tirshiligin jaqsartý, jerdi tı­im­­­di paıdalaný, astyq óndirisin ár­ta­rap­tan­­dyrý jaıly usynystar aıtylmady. Naq­t­y isterge tereń boılaýdan góri jal­py­­­lama sıfrlar, qurǵaq baıandaýlar basym, qolǵa alynǵan ár istiń nátıjesi bo­lý kerek, deı kelip, Q.Aqsaqalov jumys­pen qamtý, tabysty ulǵaıtý, jalaqyny art­­­tyrý sharalaryna barlyq áleýettik kúsh­­­ti jumyldyrý mindetin júktedi.

Aımaq basshysy ınternatqa soǵyp, osynda jatyp oqıtyn tárbıe­lený­shi­ler­diń hal-jaǵdaıyn surastyrdy. Olardyń kom­­pıýterler men jıhazdarǵa muqtaj eke­­nin bilip, sheship berýge ýáde etti.

Lenın aýyldyq orýginde de shetin prob­­lemalar jetip artylady. Úsh eldi me­­kenniń bireýi tarap, ekin­shisi qul­dy­ra­ýdyń az-aq aldynda tur. Byl­tyr bul ok­­rýg­ten 180 adam kó­ship ketipti. Kúngeı jaq­­tardan 15 ot­ba­sy qonys aýdarǵanmen, olar­­ǵa jer telimderin berýdiń jan-jaq­ty múmkindikteri týdyrylmaǵan. Ká­sipkerlikti damytý jobasyna 8 adam ǵa­­na tartylǵan. Q.Aqsaqalov aýdan áki­­­mi­ne seń soqqan balyqsha sendetilip júr­­­­gen jumyssyzdardy jumysqa or­na­­­­la­styrýǵa yqpal jasaý, buǵan ag­rarshy­­lardy jumyldyrý qajettigin esker­tip, baý-baqshalyqpen aınalysýǵa keńes berdi. 

Al 2,5 myń adam turatyn Novo­mı­haılov aýyldyq okrýginde kórinis bó­lek, jaǵdaı basqasha. Eńbekkerlerdiń orta­sha jalaqysy 93 myń teńgeni quraıdy. Bes agroqurylym men jeti je­ke kásipker eginshilikpen de, mal ósi­rý­­men de shuǵyldanady. Bıyl mal já­ne ósim­dik sharýashylyqtaryna 100 mıl­lıon teń­ge sýbsıdııa berilipti. 400 adam ózin-ózi jumyspen qamtamasyz etken. Kúz­gi egin oraǵy aıaqtalýǵa jaqyn. Maı­ly da­q­yldardyń úlesi birshama art­qan. «No­vomıhaılovskoe» JShS dı­rek­to­­ry Ge­nnadıı Shegolev oraq naý­qa­ny­nyń ba­rysy týraly baıandady. Sha­rýa qo­ja­lyqtarynyń birigýi ese­bi­nen egistik alqaby 14 myń gektarǵa jetken. 

Desek te, aýylsharýashylyq ónim­de­rin uqsatý kúrdeli kúıinde qalyp otyr. Tur­ǵyndar áleýmettik dárihanada qajetti dá­ri-dármektiń tapshylyǵyn jetkizdi. Aýrý­hana salý máselesin kóterdi. Qunar­ly jerler jetkilikti bolǵanmen, ónim kór­setkishi áli de tómen. Onyń basty se­be­bi ozyq tehnologııalardyń tıimdi qol­danylmaýynda. Basty nazardy bız­ne­stiń áleýmettik jaýapkershiligin arttyrýǵa aýdarǵan jón. Sút jınaıtyn ortalyqtardy kóptep ashý kerek, de­di jıyndy qorytyndylaǵan Qumar Irgebaıuly.

Áleýmettik qoldaý báseńdemeıdi

Aımaq basshysy Ǵ. Músirepov aýdanynda «2017-2021 jyldarǵa arnalǵan nátıjeli jumyspen qamtý jáne jappaı kásipkerlikti damytý» baǵdarlamasy aıasynda turǵyzylǵan 50 páterli turǵyn úıdiń paıdalanýǵa berilý rásimine qatysty. Nysannyń qurylysyna elýden astam adam tartylyp, jergilikti ma­­terıaldar paıdalanylǵan. Úsh ból­me­li jaıly páterlerdiń birine Aman­gel­­di Dáriphan qonystandy. Ol otba­sy­men Almaty oblysynan kóship ke­lip, Novoıshım kentinde jumysqa or­nal­as­qan. Aýdandyq jumyspen qamtý jáne áleý­mettik baǵdarlamalar bóliminiń je­tek­shisi B.Amrına ońtústik oblystardan 7 ot­ba­synyń qonys aýdarǵanyn, barlyq jaǵ­daı jasalǵanyn jetkizdi. 

– Halyqty jaıly baspanamen qam­ta­­masyz etý – memlekettiń basty min­det­­­teriniń biri. Bul másele – basty na­za­rymyz­da. Buǵan deıin úsh-tórt jylda bir myń páter salyp kelsek, endi aınalasy bir jyldyń ishinde turǵyzatyn boldyq, – dedi Q.Aqsaqalov. 

Budan keıin ol Nejınka aýyldyq okrýgine aıaldap, áleýmettik nysandardy aralady. Osyndaǵy orta mektepte 168 ba­la oqıdy. Alaıda ǵımarat eski, kúrdeli jón­d­eýdi qajet etedi degen ótinishter es­kerilip, tıisti oryndarǵa jobalaý-sme­­talyq qujattardy ázirleý tapsyryldy. Jurtshylyq «Nejınka-Erke» JShS bas­­shylyǵy tarapynan atqarylyp jat­qan áleýmettik kómekterge dán rıza. Iri qara mal sany kóbeıgen. Astyq shy­ǵym­dy­lyǵy joǵary. Eń bastysy, birde-bir ot­basy kóship ketpegen. Kerisinshe, kelýge tilek bildirýshilerdiń qatary qalyń. Qyz­metkerlerge arnalǵan 2 qabatty es­ki turǵyn úı qalpyna keltirilgen. Jylý, sý júıeleri tartylyp, jergilikti «Kapatýrın» fırmasy shyǵaratyn jıhazdar qoıylǵan. Bes aýylda 3 myń­nan astam adam turady. Basym bóligi ju­myspen qamtylsa, 10 adam ǵana ju­mys­syzdar sanatynda. Oblys ákimi egin­shi­lik mádenıetin nyǵaıtýǵa kóńil bólý qa­jettigin atap kórsetti. 

Drýjba aýyldyq okrýgi aýmaǵynda sapar «Iluka Exploration Kazahstan» taý-ken qazý kásipornynyń jumysymen tanysýdan bastaldy. Aýstrııalyq «IlukaResources Limited» transulttyq kom­panııasy sırkonıı jáne tıtan ónd­i­rý­de álemde jetekshi rólge ıe. Qazaq­s­tan naryǵynda da tabysty jumys istep ke­ledi. Aýdan aýmaǵynda jerasty qazba baı­lyqtaryn barlaýmen aınalysýda. Ká­siporynnyń atqarýshy dırektory Entonı Tornton myrzanyń aıtýynsha byl­tyr aerogeofızıkalyq zertteýler júr­gizilipti. Endi sırek kezdesetin me­taldar qory anyqtalmaq. Onyń qo­ry­tyndysy qysta belgili bolady. Mı­ne­ral­dy qumdardyń mol jıyntyǵy tabylsa, sırkonıı, tıtan, qalaıy óńdeıtin zaý­yt salý oılastyrylǵan. 

Búginde Selınnoe aýylynda ortalyq jylý júıesi sabanmen jylytylady. Jobanyń quny – 30 mıllıon teńge. Kompıýterlik rejimmen basqarylady. Oǵan óndiristik ýchaskeler, turǵyn úı sektory, bıýdjettik mekemeler qo­syl­ǵan. Dástúrli otynnyń ornyna bıo­mas­sany qoldanýdyń arqasynda qa­ra­­jat únemdelip, aýanyń lastanýy ba­­rynsha azaıǵan. Serik Ybyraev je­tek­­shilik etetin «Selınnnoe-2004» sha­rýa­­shylyǵynda úlgi alatyn mundaı tá­jirıbeler az emes. Turǵyndar men mektep oqýshylary úshin 10 gektar jerge kar­top, qyryqqabat, sábiz ósirip, mol ónim alypty. «Bereke-Agro» seriktestigi etti baǵyttaǵy qazaqtyń aqbas sıyrlaryn jarty myńǵa jetkizipti. Mal bordaqylaýmen de aınalysady.

Qarjynyń qaıtarymy bolý kerek

О́ńirde shaǵyn jınaqty mektepterdiń úlesi kóp. Solardyń birqatary Tımırıazev aýdanynda ornalasqan. Máselen, 200 orynǵa laıyqtalǵan Dmıtrıev bilim úıinde 71 bala ǵana oqıdy. Bıyl birinshi synypqa segiz búldirshinniń barǵany, shaǵyn ortalyqtyń ashylǵany kóńilge medeý. Osynda aýyl turǵyndary jınalyp, óz oı-pikirlerin ortaǵa saldy. 

Eń mańyzdysy – atqarýshy bılik pen aýylsharýashylyq taýarlaryn ón­di­rýshilerdiń kúsh-jigeri aýyl­dyq­tar­dyń ómir súrý sapasyn nyǵaıtýǵa baǵyttalýy tıis. Bárimizdi alda qandaı is­t­er atqarylatyny tolǵandyrýy kerek, deı kelip, Qumar Irgebaıuly aldy­men Tımırıazev aýdanynyń ákimi Er­bol Saǵdıevtyń esebin tyńdady. Okrýg­te ornalasqan 3 seriktestik pen 42 fer­mer­lik qojalyq astyq óndirisimen qa­tar mal sharýashylyǵyn damytýǵa da den qoıǵan. Ol úshin memleket tarapy­nan bar­lyq alǵysharttar jasalǵan. О́kinish­ke qaraı, osyndaı múmkindikti múlt ji­berip jatqandar joq emes. Aýdan boı­ynsha astyqtyń ortasha shyǵymy 17 sentner bolsa, bul okrýgte 5 sentnerge kem. «QazAstyq ónimderi» JShS-de byltyrǵyǵa qaraǵanda, jalaqy 2 myń teńgege ósken. Baqshalyq pen balyq sharýashylyǵynyń ekologııalyq taza ónimderi úlken suranysqa ıe kórinedi. 

Moskvoreskıı aýyldyq okrýginde osy attas seriktestik tolaıym tabystarǵa je­tip keledi. Onyń jetekshisi Bolat Dúı­sembaev 19 myń gektarǵa bitik as­tyq ósirip, gektar berekeligin 18-20 sent­nerden aınaldyrýda. 591 turǵyny bar aýyldyń deni osy agroqurylymda jumys isteıdi. Ortasha eńbekaqy 85 myń teńgeni quraıdy. Dámhananyń qurylysy aıaqtalyp, baspana salý isi jalǵasyn tappaq. Mektepte eńbek etetin 22 muǵalimniń 8-i joǵary sanatty. 4 mýltımedııalyq kabınet jabdyqtalǵan. Alaıda 220 oryndy bilim úıinde 67 balanyń ǵana oqıtyny oılandyrady. 

– Kól-kósir paıda ákeletin daqyl­dar­dy kóptep egý arqyly astyq salasyn ártaraptandyrý basty talaptardyń biri ekenin taǵy da eske salamyn. Bir tonna bıdaı – 43 myń, al raps – 120 myń, kún­baǵys – 90 myń, jasymyq 200 myń ton­na turatynyn eskersek, renta­bel­di­­likti kóterýge ábden bolady. Son­da laı­yqty jalaqy da tólenedi, qar­jy­nyń qaıtarymy da bolady, áleý­met­tik qamqorlyqtar da jasalady, – dedi jıyn qorytyndysynda Q.Aqsaqalov.

О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan»

Soltústik Qazaqstan oblysy