Sábeń kóńilinen sý ishken

О́tken jyldyń jadyraǵan jazynda Túrkııanyń Antalıasyna jol tústi. Sondaǵy saparlastardyń ishinde «Kazahstanskaıa pravda» gazetinde bas redaktordyń orynbasary qyzmetin birazdan beri abyroıly atqaryp kele jatqan áriptes inimiz Sábıt Maldybaevtyń aty men soıy áldebir qımas qymbatymdy eske túsirgendeı, birtúrli qyzyqtyra berip edi. Topshylaý-túısigim aldamapty: ol shynynda da keńestik kezeńdegi qazaq ádebıetiniń aǵa býyn sanatyndaǵy kórnekti ókilderiniń biri Ǵalym Maldybaevtyń kenje uly bolyp shyqty. Osynaý aqyn aǵanyń esimi kókeıime bala kezden uıalap qalǵan-dy. Bizdiń ákeıdiń dastanshyl qıssaqumarlyǵy bar edi. Sonysyna baǵyp úıde de, el ishine shyqqanda da Shákir Ábenovtiń «Keıpin batyr», «Tańsheber-Japal» dastandarymen birge Ǵalym Maldybaevtyń «Qyrym qyzy» poemasy basylǵan kitabyn da janynan tastamaı ala júrip, ásirese jıyn jerdegi alqa-qotan aqsaqaldar jaǵyna, sol aradaǵy qulaq tikken úlken-kishige maqamdatyp oqyp otyrýdan áste jalyqpaýshy edi, jaryqtyq.

Bizdiń ákeı óziniń aqyn ákesiniń nasıhatshy oqyrmany bolǵanyn bilgen soń saparlasym Sábıt te sań­ǵyrlap sala bergen, ázız áke jaıly áńgime bulaǵy syldyrlaǵan kómeıinen. Odan elge oralǵan soń bul Sábıt­tiń taǵy bir jýrnalıst­ aǵasy Shashýbaımen tanysyp, Ǵalym aqynnyń ǵıbrattary ha­qyn­daǵy maǵlumattarym molaıa tús­ti. Qart qolyndaǵy túsip bara jat­­qan qalamdy qaǵyp áketip áke jo­lyn jalǵaǵandary bir bólek, jaqsy ákeniń balaǵa qyryq jyl azyq bolatyny týraly maqaldyń da aına-qatesiz durystyǵyna aı­ǵaq jeterlik. Sonyń birine ǵana toq­talsaq, ana jyly Prezıdenttiń Mádenı ortalyqtyń dırekto­ry bolyp turǵan kezinde ult rýha­nııatynyń belgili qaıratkeri Myr­­zataı Joldasbekovtiń aldy­na gazettiń sharýasymen bizdiń Sá­bıt baýyr ótinish aıtyp kiripti. Bir­ maqalasyn ábden súrlep, áreń shyǵarǵan ba, áıteýir, sol tus­ta Myrzekeń «Kazahstanskaıa pravdaǵa» kishkene renjip júr­­gen­­dikten, gazettiń bas redak­torynyń orynbasaryn da salqyndaý qa­byldasa kerek. Biraq aldyna kel­gen jas jigittiń aqyn Ǵalym Mal­dybaevtyń uly ekenin bil­gende Myrzekeń óziniń báz-baıaǵy myr­za beıilimen jadyrap sala berip­ti. О́tinish oryndalady, sha­rýa­ sheshiledi. «Kazahstanskaıa prav­danyń» sol jolǵy jobalaǵan is-­sharasy sátimen tamasha ótip, Myrzataı aǵa ony salıqaly sózimen bas-tap berip, basynan aıaǵyna deıin basy-qasynda júrip, rııasyz járdemdesedi. Bul, saıyp kelgende, qazaqtyń úlken aqyny Ǵalym Maldybaevtyń arýaq-rýhynyń arqasynda múmkin bolǵan nárse edi. «Jaqsydan – sharapat» degen osy da. 

Jalpaq qazaq jaqsy biletin Myrzataı aǵa osylaısha qurmet tutqan Ǵalym Maldybaev shyn má­ninde de óz zamanynda bási bıik aqyndardyń biri bolatyn. Al biz óz áńgimemizge onyń aıkól jazýshy Sábıt Muqanovpen qandaı almaǵaıyp syn kezeńderde de syzat túspeı jarty ǵasyr jarasqan dostyǵyn, syrbaz syılastyǵyn arqaý etpekpiz.

Ǵalekeń ózi, sirá, kókeılerine túıe júrsin degen oımen balalaryna Sábeńmen alǵash tanysýyn bylaısha áńgimeleıdi eken: «Men kórkem ádebıettiń kemeńgeri, jerlesim, qalamdas dosym, syrlasym Sábıt Muqanovpen 1925 jy­ly Qyzyljarda tanystym. Alystaǵy aýyldan qalaǵa oqýǵa kelgenmin. Ol kezde Tóńkeris bolysynda komsomol jetekshisi edim. Sábıtti Iаmskaıa kóshesindegi partııa-sovet mektebinde kórdim. Ol osynda sabaq beredi eken». Al endi S.Muqanovtyń «О́leńderi ómir­sheń» atty maqalasynan bul­ sózderdi rastaıtyn myna jol­dardy oqımyz. «Ǵalym Qyzyl­jardaǵy Sovpartta oqyǵan jyl­dary men osy mektepte saıa­sı sabaq júrgizdim. Sol kezde qala­nyń yntaly jastary kórkem áde­bıet úıirmesin qurdy.

Belsendi músheleri Májıt Dáýletbaev, Ǵa­lym Maldybaev, Esmaǵanbet Ysmaıylov, t.b. Ǵalym – uıym­nyń sekretary...», – deıdi. Bir aıtarlyǵy, bul jyldarda Maǵjan Ju­mabaev ta osy mektepte jumys istegen eken. Demek, aqyndyq talaby qaýlap oıanǵan, ári jerlestigi taǵy bar, Ǵalym osy kezderde Maǵjanmen de inilik jolymen izetti aralas-quralastyqta bolmady deı al­masaq kerek. Joǵaryda Sábeń ataǵandardan basqa, mektepte birge oqyǵan zamandastary arasynda keıingi úlken dramatýrg-jazýshy Shahmet Qusaıynov, sondaı-aq Abdolla Sadýaqasov syndy qazaqtyń belgili azamattary bolǵan. Qyzyljardaǵy kezdesýleri jaıynda S.Muqanov atalǵan maqalasynda egjeı-tegjeıli jazyp ketken. Osy jyldardan eskertkish ispettes Sábıttiń Ǵalymǵa syılaǵan foto­­­sýreti saqtalǵan. Syrtynda: «Ǵa­lymǵa Sábıtten 1928» dep arab emlesimen jazylǵan qol­tańbasy bar eken.

Mine, osy jyldardan bastap Ǵalym Maldybaevtyń ádebı shy­ǵar­mashylyqpen maqsatty túrde aınalysa bastaǵany baıqalady. Otyzynshy jyldarda «Balǵa-oraq», «Dońǵalaq» atty poemalary óleńderimen qosa kitap bolyp basylady. Sóıtip, aqyn retinde erte tanylady. Máskeýdegi Shy­ǵys ýnıversıtetinde oqyp kele­di. Osynyń bárinde aǵa dos Sá­bıt­tiń qamqorlyǵy, yqpaly bol­ǵany sózsiz. 1936-37 jyldary Al­matyda Sábıttiń mańynda qyz­met etken. Al qýǵyn-súrgin bastalǵan tusta taǵy da Sábeńniń aqylymen eline qaıtyp, 1939 jylǵa deıin Reseıdiń Túmen oblysynda bas saýǵalaýǵa máj­búr bolǵan. 1940-44 jyldary qaıtadan Almatyda turyp, S.Muqanovtyń tóńireginde jumys isteıdi. Sonyń arasynda soǵystyń alǵashqy jyldarynda maıdanda bolyp, Panfılov dıvızııasynda áskerı tilshilik qyzmet atqaryp, elge jaralanyp oralady. 1944 jyldan bastap ómiriniń sońyna deıin Soltústik Qazaqstan oblysynyń kezinde Oktıabr, keıin Sergeev atanǵan, qazirgi Shal aqyn aýdanynda, aýylda turdy. Aýylda tursa da, Qyzyljar óńiriniń As­qar Toqmaǵambetovi atanyp, qala­myn qolynan túsirmeı, kóp­tegen jyr kitaptaryn týdyr­dy, ataqty «Qyrym qyzy» poemasyn jazdy, qazaq aqyn-jazýshylarynyń ádebı ómirinen eshqashan shet qal­mady. Sonymen birge, uzaq jyldar boıy oblystyq «Lenın týy» gazetiniń menshikti tilshisi bolyp, jýrnalıstik, qoǵamdyq turǵydan belsendi júrdi, azamattyq-ada­mı bedeli joǵary boldy. Al­ Sá­beńmen aradaǵy dostyq óle-ólgenshe jalǵasty. Ekeýara ja­zysqan hattar, eljiresken kó­ńilder, birge túsken sýretter, rııa­syz aralas-quralastyq soǵan aıǵaq.  Ǵalym Maldybaev Sábeńmen ǵana emes, sol jyldarda ádebıe­ti­mizdiń taǵy bir klassıgi Ǵa­bıt Músirepovpen, óner-máde­nıetimizdiń basqa da jaqsy-jaı­sańdarymen syılas bolǵan, bir-biriniń qadirine jetken. О́ziniń balalaryna aıtqan áńgimesine den qoısaq, 1949 jyldyń mamyr aıynda respýblıkalyq úlken delegasııa quramynda Más­keýge, qazaq ádebıeti men óne­ri­niń onkúndigine barady. Sol jo­­ly Ǵalekeń Almaty – Máskeý poıyzynyń bir kýpesinde tórt táýlik boıy qazaqtyń óleńi men óneriniń juldyzdary Shashýbaı Qoshqarbaev, Nartaı Bekejanov, Nurpeıis Baıǵanındermen saparlas bolady. Án-jyr, aǵyl-tegil áńgime de osy kýpede. Jasy kishi Ǵalekeń jol boıy aqsaqaldarǵa quraq ushyp qyzmet kórsetedi. Úıden mol qylyp alyp shyqqan qazy-qarta, jal-jaıa, maı-qurtyn qarttardyń aldyna tartady. Shashekeń yrza bolyp: «Ǵalym, kelinniń aıaǵy aýyr emes pe edi?» dep suraıdy. Sóıtse, apamyzdyń aıaǵy shynymen de aýyr eken. Sony estigen boıda abyz qart qolyn jaıyp jiberip aq batasyn aǵyltypty. Sońynda: «Qudaı buıyrtsa kelin ul týady, atyn Shashýbaı qoıasyń» dep betin bir-aq sıpaıdy. Sol kezdegi ataǵy dúrildep turǵan óner jampozy, oraq aýyz, otty til sáýegeı qartqa qarsy sóz aıtý qaıda, «bolsyn» deıdi bas ızep. Sodan sol jyly qazan aıynda dúnıege kelgen torsyq sheke uldyń aty Shashýbaı dep qoıylady. 

Ǵalym aqyn aýylda turdy dedik qoı. Jazdyń jaıly keshte­rinde úı aldyndaǵy kókmaısa kógalǵa bala-shaǵasyn jınap, ota­ǵasy dombyra tartyp, «Bir ba­la» ánin salady eken. On qursaq kótergen, otyz jyldan asa otasqan jas-qosaǵy Zýrash jú­redi jymııa kúlimsirep, úıge kirip-shyǵyp. Kenjesi Sábıttiń aıtýynsha, shanaǵynyń óńi ketip, saǵaǵyna deıin aqjem bolǵan qoltoqpaqtaı ǵana dombyrasyn otaǵasy qımas múlik, qymbat jádigerdeı qasterlep ótipti. Kúreń qoshqyl boıaýy ketip, óńi tarǵyl tartyp dombyra ábden kónerse de qolynan tastamapty. «Áke, jańa dombyra nege almaısyń?» dep suraǵanda baryp onyń sebebin aıtypty:

– Á, balam, bul dombyra tegin dom­byra emes. Eski bolsa da eskertkish dombyra. Sondyqtan, maǵan qymbat, ári amanat bolǵan aspap, – dep kúıin sherte otyryp sol bir qymbat dombyranyń syryn da shertip beripti. 

Bul da jańaǵy Máskeýdegi deka­daǵa sapar shekken poıyz­ kýpesinde bolǵan oqıǵa. Sha­shekeńniń Ǵalymǵa bergen batasyn, mundaǵy bolyp jatqan áńgimeni kórshi kýpedegi, tipten, búkil vagondaǵy aqyn-jazýshy, ánshi-kúıshi ónerpaz qaýym túgel estıdi. Bular endi Ǵalymdy bo­lashaq ulyna Shashýbaıdaı el ardaǵynyń at qoıýymen ja­­­ǵalaı kelip quttyqtasyn. Kóńil kókke órlegen sol bir sátte qazaq­tyń belgili partızan aqyny, kók­shetaýlyq tilektes inisi Jumaǵalı Saın óziniń osy mártebeli saparǵa úıden arnaıy ala shyqqan dombyrasyn ákelip: «Myna qazaqtyń qasıetti qara dombyrasyn alda ómirge keletin ulyńyzǵa tartý etemin. Aǵa, sizge amanat, alyńyz» dep syılap qolyna ustatady. 

Sábıt Muqanov aýylda tura­tyn aqyn dosy Ǵalymnyń úıine 1957, 1960 jáne 1964 jyldary qonaqqa kelip, aptalap jatyp dem alady. Sonyń alǵashqysyn sol kezdegi bala Shashýbaı, qazirgi ardager jýrnalıst bylaı dep eske alady: «1957 jyl. Mezgil – jaz, umytpasam, shilde aıy bolsa kerek. Bizdiń úıge «sovettik sózge qalamy kórmegen áste muqalyp... kádimgi Sábıt Muqanovtyń» ózi keldi... Ákem Ǵalym, anam Zýrash qonaq kútip  báıek bolyp júr. Aýyl-aımaq, kórshi-qolań máre-sáre, bári bizdiń úıdiń mańaıynda. Qýanyshtarynda shek joq. Kúnde keshkisin esik aldyndaǵy kók maısaǵa aýyldyń bar jaqsysy jınalyp, Sábeńniń san túrli áńgimesin tyńdaıdy. Sońynda qarııalar jaǵy qol jaıyp bata beredi, al jastar bolsa án aıtyp, dombyra tartady. Qonaq qýanyshty, aýyldastar oljaly. Ústine kesteli jaǵa, aq jibekten kóılek kıgen Sábıttiń sulý symbaty shapaq shashyp, uıasyna qonyp bara jatqan kún sáýlesimen shyraılana túsedi... Osy joly Sábeń bizdi moınyna asyp júrgen «Smena» fotoapparatymen sýretke túsirdi. Jazýshynyń bul já­digeri meniń qolymda kúni bú­ginge deıin saqtaýly. Úrpe-túr­pe bolyp áke-sheshemizdiń baýyryna tyǵyla túsken apa, ini-qaryndastarymnyń beınesin kórgen saıyn máz bolyp, kúlip alamyn».

Iá, shynymen de Sábeń qutty qonaq bolǵanǵa uqsaıdy. Ataqty dosynyń saparynan keıin Ǵalym Maldybaev tyń serpilispen, zor aqyndyq shabytpen qolyna qalam alǵan syńaıly. Sebebi, sol jyldary ol kóptegen jańa shyǵarmalaryn ómirge ákeledi. Al 1958 jyly «Jazýshy» baspasynan qyzyljarlyq aqynnyń áıgili «Qyrym qyzy» kitaby basylyp shyǵady. 

Eń úlken qýanysh, Sábıt kelgen jyly týǵan uldyń atyn Ǵalekeń Altaı dep qoıady. О́ıt­­keni, bul ózi jazýshynyń «Su­lýshash» poemasy dúrkirep turǵan kez. Ondaǵy basty keıip­kerdiń esimi – Altaı. Osy Altaı esimin ómirge jańa ińgálap kel­gen balasyna berý arqyly Sá­beń­deı sanatty dosyna, onyń shyǵarmashylyǵyna shynaıy qurmetin bildiredi. 

1960 jyly S.Muqanovtyń 60 jyldyq toıy óziniń týǵan jeri Jamanshubarda, kitaptarynan belgili Dos kóliniń jaǵasynda ótedi. Sábeń osynaý ulan-asyr, dúbirli toıynyń qat-qabat qarbalas-sapyrylysynda dosy Ǵalymdy esinen shyǵarmaı, oǵan arnaıy «Volga» máshınesin jiberip aldyryp, toıynyń qurmetti qonaǵy etedi. Taǵy da atyn áýlıedeı úlken Shashekeń qoıǵan, sol toıǵa ákesi ertip barǵan kishi Shashekeńe júginsek, eli Sábeńdi han kóterip qarsy alǵan. Ásirese, qarapaıym ha­lyq­tyń jazýshyǵa degen súıis­penshilik sezimi, rızashylyq nıe­ti, qoshemet-qurmeti arnasynan asyp tógiledi. Toıǵa jınalǵan jurtta qısap joq. Oıyn-saýyq, sán-saltanat. As-sý aǵyl-tegil, qonaqtardyń jol-jorasy óz aldyna bir tóbe. Dúrkiregen at báıgesi, kúrkiregen túıe balýan kúresi de bolmaı qalmaıdy. Jarty kúndik jerden qustaı ushyp Balýan aýylynyń kúreń aty keldi, deıdi. Toı ıesi Sábıt Muqanov báıgeli júı­­riktiń ústine kilem jaýyp qoshemet kórsetedi. О́zi qaıda barsa Ǵalym dosyn qasynan bir eli qaldyrmaıdy. Sonymen birge bul toıǵa Ǵabıt Músirepov, Júsipbek Elebekov, Syrbaı Máýlenov, Ǵalı Ormanov, Nurmuhan Jantórın, Shabal Beısekova sııaqty qazaqtyń belgili tulǵalary qatysyp, Sábeńniń shashbaýyn kóteripti. 

Ataqty jazýshynyń Ǵalym Maldybaev dosynyń aýylyna 1964 jyly arnaıy qonaqtap kelip, aýnap-qýnap, el ishiniń tirligimen tynystap ketken sapary da iz-túzsiz qalmaıdy. Sol jyly týǵan kópeı uldyń aty Sábeń dosynyń qurmetine yrymdap Sábıt dep qoıylady. Osynaý yrymnyń aq tilegi perishte qulaǵyna shalynǵany emes pe, búginde kishi Sábıt te elge belgili qalamger, abyroıly azamat ekenin joǵaryda aıttyq. Sábeń týǵan eline sońǵy ret 1972 jyly kelipti. Bul jolǵy sapary aqyn Ǵalym Maldybaevtyń 70 jasqa kelgen mereıtoıyna baılanysty. Mamyr aıy. Qasyna qashanǵysynsha Márııam apaı men sol kezdegi jas jazýshy Ahat Jaqsybaevty ertken. 

Jergilikti aqynnyń 70 jyl­dyǵynyń saltanatty jıyny aýdan ortalyǵy Sergeevkadaǵy Mádenıet saraıynda ótedi. Tórde – Sábeń men Ǵalym, olar­dyń jar-qosaqtary Márııam men Zýrash apaılar. Eki dostyń mereıli sáti. Saraıǵa jınalǵan qaýym S.Muqanovtyń minbege kóterilýin qýana qol soǵyp qarsy alady. Áıgili qalamger etjeńdi denesin erkin ustap, dos týraly kósile sóıleıdi. Áńgime tórkinin áriden bastap, Ǵalekeńniń ádebıettegi jolyn keńinen tolǵap baıandaıdy. Aqyn dosyn keń qushaǵyna alyp, baýyryna basyp quttyqtaıdy. Sóz retinde tebirenip, óziniń joldastyq paryz jónimen ja­saǵan qamqorlyqtaryn da aıtyp ótedi. Jınalǵan jurtshylyq akademık jazýshy, úlken parasat ıesiniń aýzynan shyqqan ár sózdi zeıin qoıyp tyńdap, yrza kóńilden mereılenip otyrady. 

Erteńine S.Muqanov bir top adammen Ybyraev atyndaǵy keńshardyń ortalyq qonysy – Lenın aýylyndaǵy Ǵalymnyń úıine kelip túsedi. Sábeńe sá­lem berýge aýyldyń kári-ja­sy tegis jınalady. Jıylǵan qa­ýym qonaqasy dastarqanyna jaıǵasqan kezde Sábeń ornynan  turyp, kópshilikke sálem berip, rııasyz qurmetin bildiredi. Dám ústinde taǵy bir ejelgi joldasy, halyq aqyny, ánshi Igibaı Álibaev bir oraıda úkili dombyrasyn qaǵyp-qaǵyp jiberip, án-jyrdy kókke órletedi. Májilis shyraılanyp, Sábeń de, Ǵalym da shattana kúlip shalqyp otyrady. Bul – zańǵar jazýshy, uly júrektiń týǵan jerge sońǵy kelýi, ómir boıy baýyr bop ótken eki dostyń sońǵy kezdesýi edi. 

Sábeń kóńilinen sý ishken aqyn Ǵalym Maldybaevtyń da ómirde úlken izi qaldy. 1982 jyly kóz jumǵansha qalamy qolynan túsken joq. Sonaý ótken ǵasyrdyń jıyr­masynshy jyldarynan bastap jazǵan týyn­dylary, onyń ishinde 17 poemasy tegis jaryq kórdi. 110 jyl­dyǵynda balalary Shashýbaı men Sábıt «Jyldar, jyrlar» atty tańdamalysyn shyǵardy. Ol jaıynda talaı estelikter, óleńder, áńgime, hıkaıat jazyldy. Esimi de eskerýsiz emes. Aqyn atynda Shal aqyn aýdanyndaǵy týǵan aýyly Jańajolda mektep, eki qalada kósheler bar. Eń ǵanıbeti, Ǵalym Maldybaevtyń jyr álemi oqyrman júreginde jattalǵan, rýhy tereń tamyr jaıǵan urpaǵynyń sanasynda saqtalǵan. Aqyn úshin osydan asqan baqyt bar ma?!  

Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan»