Bilimniń saltanat qurýy: mejeli mindetter, túıindi túıtkilder

Osyndaı halyqtyq isti qaý­za­ǵan alqaly jıyn ótken aptada elordada bolǵan edi. «Orta bilim berý júıesiniń jaı-kúıi, prob­lemalary jáne zańnamalyq ret­teý perspektıvalary» degen taqyryptaǵy parlamenttik tyń­daýda osy salaǵa qatysty kóp­te­gen ózekti máseleler qozǵalyp, tal­qyǵa tústi. Máselen, Senat tó­ra­ǵasy Qasym-Jomart Toqaev or­ta bilim júıesinde sapadan gó­ri sandyq kórsetkishterge kó­bi­rek kóńil aýyp ketkenine nazar aý­dara kelip, muǵalimder már­te­besin kóterýge, grant bólýge, oq­ý­lyq sapasyna qatysty tol­ǵaq­ty máseleler az emestigine toq­talǵan bolatyn. Adamnyń bá­se­­kege qabiletti bolýy  ulttyń ta­­bysty damýynyń negizgi fakto­ry eke­nin aıtqan Q.Toqaev osy jı­yn­da «múmkin, bilim ke­ńis­ti­gindegi re­formalardyń úzdiksiz júr­gi­zi­lýin toqtata turý kerek shyǵar» de­gen oıyn da ortaǵa salǵan edi. 

Shynynda, qazir elimizdegi bilim berý isi oıǵa oralǵanda «Ne isteý kerek?» degen suraq kóldeneń shyǵa beretini bar. О́ıtkeni bilim salasy boıynsha reformalardan kóz ashpaı kelemiz. Aldyndaǵy jumysty túıindep bolmaı,  biraz bas­shylar óz reformasymen ke­lý­di ádetke aınaldyryp aldy. Árı­ne, ýaqyt talabyna saı ozyq ıdeıa, ómirsheń tirlik kerek. Ony esh­kim de joqqa shyǵara almaıdy. Biraq joǵarydan jasalyp, tómendegilerge júkteletin tapsyrma ásirese muǵalimderge aýyr tıedi. Endi tóselip kele jatqanda taǵy biri kıip ketip jatady. «Bul qalaı?» dep oryndaýshylar aıta al­maıdy. Aıtsa jep otyrǵan nany­nan aıyrylýy múmkin. Mu­ǵa­lim mekteptiń, dırektordyń bedelin oılaıdy. Dırektor ózinen jo­ǵarydan asa almaıdy. Bilim tómen, tártip aqsap jatsa da, bári jaqsy, úlgerim 100 paıyz dep esep berýi kerek. Úlgerimi nashar oqýshynyń bolatyny belgili. Biraq bárin úlgertý jónindegi jasandylyq jalyqtyrmaıtyn boldy. Sondaı-aq «Oqymaıtyn oqý­shy joq, muǵalim oqyta almaı­dy» degen qaǵıda shyqty. Bul mu­­ǵalim bedelin quldyratpaı qaı­­­­tedi. Mundaı jaǵdaıda bilim sa­­­pasy týraly ne aıta alamyz. Sy­­nyptan synypqa oınap júrip attaı­tyn bala bas qatyryp qaıtedi. Muny da eskerý kerek dep bilemiz. 

Taǵy bir aıtarymyz, 11 jyl oqyp, UBT synaǵynan óte almaı qalǵandar joǵary oqý ornynyń dıp­lomyn alý úshin bir emes bir­ne­she ret synaq tapsyrýǵa múm­kin­dik aldy. Bul jastarǵa qam­qorlyq pa, álde aqy tóleseń ǵana oqytatyn bilim oryndaryna jasalyp otyrǵan jaqsy «jaǵdaı» ma? Ata-anasynyń qaltasyn qaǵyp, qatyrma qaǵaz alǵan jastyń sol mamandyǵyna saı erteń jumysqa ornalasý jaıy qalaı bolady? Bul tá­sildi tek kásiptik bilimge, ıaǵnı dýa­ldy oqytýǵa burǵanymyz jón tárizdi. 

Bilim berý salasynyń basyna ne­ge bult úıirile beredi? Munyń se­bebin  el jaıyn bilmeı, erteń qa­laı bolady, daıynbyz ba, oqý ba­zasy jetkilikti me, muǵalim bi­le­gin sybanyp otyr ma – osy se­kildi kóp máseleni eskermeı, ǵylymı negizin qalap, zerdeden ótkizbeı, jyly kabınette «nege bolmasyn» degen tuspaldan tý­ǵan reformalardan izdegen jón sekildi. О́zimiz úlgi tutatyn ór­kenıetti elderde áldeqashan or­nyqqan 12 jyldyq oqý úrdisine kóshý memleketimizde 2008 jyly qoldanysqa enýi kerek edi. 

Ol Qazaqstan Respýblıkasynda bilim berýdi damytýdyń 2005-2010 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynda túıindelip, úsh satysy aıqyndalyp, «On eki jyldyq bilim berýge kóshý kezeń-kezeńmen júzege asyrylatyn bolady. 2008-2009 oqý jyly birinshi synyp oqýshylary jańa baǵdarlama boıynsha oqı bastaıdy. 2009-2010 jylynan bastap 5 jáne 11-synyptardy 12 jyldyq bilim berýge kóshirý bastalady», dep taıǵa tańba basqandaı kórsetti. Biraq baǵdarlama bolǵanmen, ázirliktiń tııanaqsyzdyǵyna baılanysty 12 jyldyq oqý 2010 jylǵa, odan keıin 2015 jylǵa, endi 2019 jylǵa ysyrylyp otyr. Sóz basynda aıtylǵan Senat tyńdaýynda halyq qalaýlylary 12 jyldyq bilim beretin elderde oqýshylar bir aýysymda oqıtynyn, bizde eki aýysym bylaı tursyn, úsh aýysymdy joıa almaı otyrǵanymyz, qalada bul másele tipti qordalanyp bara jatqanyn alǵa tartqan edi. 

12 jyldyqtyń máni  – saýattylyq, ony bilý az, meńgerý qajet degenge saıady. Sol saýattylyq balabaqshadan bastalsa kerek. Mektepke deıingi mekemeniń ózi básekege qabiletti bolýǵa tıis deımiz. Birinshi synyptyń tabaldyryǵyn attaıtyn bala sol balabaqshadan 100 paıyz daıyn bolyp kelýi kerek. Aıtýshylardyń sózine qarasaq, ol kórsetkish qazir 100 emes, 70 paıyzdy quraıtyn kórinedi. Bul árıne resmı derek. Jańa oqýlyq jelisi synypqa daıyn bolyp kiretin balaǵa arnalǵan. Sol oqýlyqty meńgerý 0 synypta (0+11 synyp) eken. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda ul men qyz árip pen sandy tolyq meńgermeı keledi. Osy arada balabaqshamen qamtylmaǵan balanyń jaıy qalaı bolmaq?  Munyń ishinde qııandaǵy aýyl balasy da bar. Balabaqshada bilikti mamannyń jetispeıtinin de joqqa shyǵara almaımyz. Mundaı qıyndyqtan shyǵýdyń jolyn izdestirgen keıbir bilim uıalary ózderiniń aýmaǵyndaǵy balalardy konkýrs arqyly birinshi synypqa  qabyldaýdy jolǵa qoıǵan. Bul mektepke tıimdi bolǵanmen, balaǵa, ata-anaǵa tıimdi bola qoıa ma? Oǵan olardyń aıtar ýáji bilim mekemesi ornalasqan aýmaqtaǵy balamen muǵalim erte bastan jumys isteýi tıis eken. Ata-analaryna eskertip otyrýlary kerek. Bul aradaǵy bar salmaq taǵy da muǵalimge túsedi. Kóshe aralap, ata-analarymen jumys isteýi tıis. Keıde mundaı tıimdi degen tásildiń keri jaǵy bolmaı qoımaıtyny taǵy bar. Álgindeı konkýrsqa qatysyp, bastaryn aýyrtqysy kelmegen ata-analar oqýshyny únsiz qabyldaı salatyn orys mektebine bet bura  salýy múmkin ǵoı. 

Iá, bes kúndik oqý aptasy barlyǵyna bir­deı bolmaı, jurtshylyqtyń túsin­beý­shi­ligin týdyrýda. Sondyqtan da shyǵar Bi­lim jáne ǵylym mınıstri E.Saǵadıev Se­nattaǵy tyńdaýda «Bes kúndik oqý ap­tasynyń normalary bekitilgen. Biraq mek­teptiń jaǵdaıyna jáne tıpine qaraı bar­lyǵyna birdeı engizý qıyn bolyp tur» dedi. Bul jumysty qalaı tıimdi at­qarýǵa bolady  degen suraqqa ómirin bilim berýmen baılanystyrǵan azamattar asyǵys is dep, aldymen pánder boıynsha negizgi sabaq kestesin anyqtap alý kerektigin, al qosymsha sabaqty ózinshe júrgizýdi usynady. Bul qazir mektep basshylary men muǵalimderge salmaq túsirip turǵanyna ókinishterin bildiredi. 

Oqýlyq sapasyna saq bolsaq 

Oqýlyq balaǵa bilim berip qana qoı­maı­dy, ol – otandyq ónim, el qaýip­siz­diginde strategııalyq máni bar qural. Bi­raq sol oqýlyqtyń basyna áli bult úı­i­r­ilip turǵandaı. Onyń sebebin «Oqý­lyq­tardy, oqý ádistemelik keshender men oqý-ádistemelik quraldardy óz qar­jy­syna daıyndaýdy qalaýynsha av­tor, av­torlyq ujym nemese baspa uıym­das­tyrady» degen sózderden izdeý kerek se­kil­di. Másele osy jerde jatyr. Avtor qan­daı adam, bilimi myqty ma, tilge jetik pe, ǵylymnan, ádistemeden, dál búgin ba­laǵa sabaq berýden habary bar ma? Bul ta­laptarǵa jaýap bolsa, oqýlyq ońalady. Qazirgi oqýlyq jaıly órshigen áńgime osy talap údesinen shyqpaýda jatqan tárizdi. 

Otandyq tól oqýlyqtarymyz 1997 jyly jaryq kórdi. Sodan beri 20 jyl ótti. Biraq oqýlyq eldiń kóńilinen shyǵar emes. Shyqpaǵany óz aldyna mıllıondaǵan ul men qyzdyń obalyna qalyp júrgen joqpyz ba degen oı mazalaıdy. Oqýlyq tú­begeıli túzelgenshe ár jyl saıyn mektep bitirip, bilim tabaldyryǵyn alǵash atta­ǵandar qıyndyǵyn kórip júre bermek pe? Al joǵary oqý oryndarynyń oqý­ly­ǵy tunyp turǵan másele. Qalaı aıtsaq ta sa­paly oqýlyq tereń bilimniń altyn ar­qa­ýy ekeni sózsiz.

Oqýlyq shyǵarýdy úılestirip otyrýdy da beldi bir mekemege júktesek artyq bolmaıdy. On­daı mekeme táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­dary bolǵan. Ol Ybyraı Altynsarın atyn­daǵy Bilim akademııasy edi. Keńes dáý­iri qurdymǵa ketkennen keıin táýelsiz eldiń pedagogıkalyq ili­min ilgeri bastyryp, uıymdastyryp oty­ratyn ǵylymı ortalyqtyń negizin El­basy Nursultan Nazarbaev burynǵy pedogogıkalyq  ǵy­lymı-zertteý ınstı­tý­tynyń negizinde aka­demııa qurý kerektigin tap­syryp, irge kó­tergende tusaýyn da ózi kesken edi. Keı­in bul akademııanyń ishindegi eki ıns­tı­týt joıylyp, bas-basyna bılik qu­­ra­­tyn ortalyqtar quryldy. Endigi jer­­de sol ortalyqtardy Bilim akade­mııa­sy­nyń quramyna qosyp, búkil bilim berý isi men tárbıe máselesin sonda júıeli uıymdastyrsaq eken. 

Ustaz turmysyn umyt qaldyrmaıyq

Osy maqalany jazý kezinde Astana qalasyndaǵy eki bilim mekemesinde  bolyp, óńirlerdegi tilshilerden materıaldar jınaǵan edik. Endi soǵan toqtalyp kó­relik. Birinshi, ózimiz bolǵan qala mek­tepteriniń tynys-tirshiligi jaqsy eken. Tájirıbesine, sanatyna, saǵat sany­na qaraı bir shoǵyr ustazdar 180-200 myń teńgeniń ústinde aılyq alsa, jas mamandar 60 myń teńge, keıde ju­my­syna qaraı 70 myń teńge jalaqy enshileıtin kórinedi. Árıne,  mıllıon teńge alatyndardyń qatarynda bul bir tamshydaı bolar. Sonyń ishine synyp jetekshisine 4,5 myń teńge, dápter teksergenge 3,5-4 myń teńge qosylatynyn aıta ke­teıik. Laboranttar 30-40 myń teńgeni, teh­nıkalyq qyzmetkerler men  kúzet­shiler 30-35 myńdy mise tutady. Árıne, baspanasy barlar kún kórer, al páter jaldap turǵandardyń tirligi tyǵyryqqa tirelmeıdi dep aıta almasaq kerek. Muǵalimderdiń jetpeı jatýy da osyǵan baılanysty  ekeni beseneden belgili. Eger qalalyq jerde jas mamandar  ózine ózi kelip alǵansha, tura turatyn jataqhana salynsa, aýylda da sondaı bir shara iske assa, qaraılasqan qamqorlyq bolar edi. Mun­daı ıgilikti isti atqaryp jatqan mekeme­ler elimizde barshylyq. Ustazdarynyń tirligin ońaltyp baryp, bilimniń sapasyn surasaq jarasatyn sekildi. 

Utymdy ádistemelerdi ulttyq tárbıemen ushtastyrsaq

Taǵy bir aıtarymyz ulttyq tárbıe edi. Sol ulttyq tárbıeni keı tusta bilim berýdiń kóleńkesinde qaldyryp alǵandaımyz. Sodan ba deımiz,  oqýshylardyń arasyn­da  jat qylyqtardyń  keıde órship ke­tip jatqany. Ál-Farabı babamyzdyń tár­bıe­siz bergen bilim qumǵa quıǵan sýmen teń degenin jıi aıtamyz. Biraq ony oryndaý jaǵy kemshin soǵyp jatyr. Jalpy, tár­bıe máselesin bilim isimen qatar alyp júrip, qajet bolsa, búkil jurtty ju­myl­­d­yratyn strategııalyq baǵdarlama túz­sek te artyq bola qoımas. Sebebi búgingideı qubylmaly zamanda urpaqty ustaı almasaq «Qaterli jerde qapersiz otyr­dyq. О́zimizge ókpelemesek, ózgege ók­peler bet joq» (A.Baıtursynuly) bolyp júrmesin. 

Zaman aǵymyna qaraı balany aǵylshyn tilinde oqytý qolǵa alynyp jatyr. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń deregine j­úg­insek, 5 myń ustaz kýrstan ótetin kó­rinedi. Sol oqý kezinde talaptanýshylar bir aıdan bes aıǵa deıingi aralyqta  tildi meńgerip shyǵýy tıis. Olardyń aıly­ǵy saqtalyp, oqý kezinde qonaqúıde turatyn bolsa kerek. Bul – úlken jo­ba. Jo­ǵary synyptarda tórt pándi aǵylshyn ti­linde oqytý mindeti jáne bar. Joǵary oqý oryndarynda bes jyl boıy áreń meń­gergen tildi bes aıda bilip shyǵý ońaı bola qoıar ma? Termınderdi kóńilge túı­gen­men, sabaq túsindirý jaǵy qalaı bolady. Ásirese, jaratylystaný pánderin aǵyl­shyn tilinde ekiniń biri júrgize ala ma? Bul da bir naýqanshyldyqtyń túri bolyp  júrmeı me?

Til degennen shyǵady, sońǵy jyldary qazaq baýyrlarymyz óz ul-qyzyn orys synybyna beretindi ádetke aınaldyryp bara jatqan sekildi. Bul qalaı degen suraq ár jerden shań bere bastady. Osy máseleni «Egemen Qazaqstan» gazeti (13.09.2017) kóterip, Astanadaǵy №84 mektep-lıseıindegi orys tili synybynyń 90 paıyzy qarakóz qandastarymyzdyń urpaǵy ekenin qalyń jurtqa jetkizdi. Qazaq synyptarynda 38 ózge ult ókili oqysa, orys synybynda baqandaı 336 qazaq balasy partada otyr eken. Al estip-bilgen myna mysalǵa júginer bolsaq, elordadaǵy negizinen óz baýyrlarymyz shoǵyrlanǵan jańa shaǵyn aýdandaǵy №72 mektep-lıseıdiń bastaýysh synyptarynda, ıaǵnı 41 qazaq synybynda – 1010 bala, 49 orys synybynda 1480 bala oqysa, sońǵysyndaǵy oqýshylardyń 80 paıyzy óz ul-qyzdarymyz bolyp shyqty. Bıyl birinshi synypqa 398 bala qabyldanypty. Qazaq synybynda – 144 bala, orys synybynda 254 oqýshy oqyp jatyr. Orys synyptarynyń negizgi arqaýyn qa­zaq balalary quraıdy. О́zge ult bala­la­ry sanaýly kórinedi. Bul qalaı degen suraǵymyzǵa tıisti azamattar buǵan ke­zinde qazaq mektebin bitirgen jas ata-ana­lar baryp jatqanyn  alǵa tartty. Olarǵa balalaryńyzdy qazaq synyptaryna berińiz degen kezde aıtatyn ýájderi ózderiniń qazaq mektebin bitirgenin, sodan áli kúnge deıin qıyndyq kórip júrgender, endi ondaı «qasiretti» ul-qyzdarynyń basynan ótkizgisi kelmeıdi eken. Sonymen qatar, táýelsizdik alǵanymyzǵa shırek ǵasyrdan assa da Úkimet pen Parlamenttiń memlekettik tilge kóshe qoımaǵanyna, kóptegen mekemeler áli de resmı tilde sóılep, qujat almasatynyna renishterin bildiretin kórinedi. Orys tildi ata-analar bolsa, qazaq synybyna balalaryn berýge beıimdik tanytyp, urpaǵynyń eki tildi meńgerýine múddeli ekendikterin aıtyp, kómek suraıtynyn jetkizedi. Buǵan otandyq bilim isindegi áttegenaılarda áser etip jatpasyna kim kepil. Qazaq tilin latyn álipbıine kóshirý isi qolǵa alynyp jatyr. Osyny jete túsinbegender aldaǵy jaǵymsyz jaıdy órshitip jibermeı me degen oı sanany shyrmaı beredi. Osyndaı oralymsyzdyqtyń aldyn alýdy erte oılastyrǵan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tereń máni bar maqa­la­syn­daǵy ulttyq ıdeıany túısine alsaq, rý­hymyz asqaqtaı túseri anyq. Memleket basshysy: «О́tken HH ǵasyr halqymyz úshin qasiretke toly, zobalań da zulmat ǵasyr boldy. Birinshiden, ulttyq damýdyń kóneden jalǵasyp kele jatqan ózimizge ǵana tán joly birjola kúıretilip, qoǵam­dyq qurylymnyń bizge jat úrdisi eriksiz ta­ńyl­dy. Ekinshiden, ultymyzǵa adam aıtqysyz demografııalyq soqqy jasaldy. Onyń jarasy bir ǵasyrdan beri áli jazylmaı keledi. Úshinshiden, qazaq tili men ádebıeti qurdymǵa kete jazdady», degen ashy bolsa da ashyq aıtqan tolǵamynyń astarynda qanshama shyndyq jatyr deseńizshi. 

Taǵy da bir dáıek keltire keteıik, Astanadaǵy №22 orys mektep-gım­na­zııasynd­a bolǵanymyzda da kóńil ja­byr­qatar jaı­larǵa kýá boldyq. 1700 bala oqıtyn bilim uıasynda 3216 bala bilim alýda. Bıyl birinshi synypqa kelgen 1640 balanyń 909-y qazaq balalary. Mekteptegi barlyq oqýshylardyń negizin qazaqtyń ul-qyzdary qurap otyr. Bir ókinishti jaıdy estigende tas tistegendeı boldyq. Birinshi synypty bylaı qoıyp, qaladaǵy qazaq mektepterinde 5, 8, tipti 10 synypta oqyp jatqan balalaryn ata-analary orys tildi bilim mekemelerine berýge nıet tanyta bastapty. Ondaı ata-analardyń qatarynda ájeler men atalar da az kezdespeıdi eken. Bul qalaı degenderge, olar ártúrli syltaýlar aıtyp, qashqaqtaıtyn kórinedi. Bir zamandary qazaq mektebi dep edik, endi qazaq mektebinen balalarymyzdyń ala kóńil etip ala qashý ulttyq rýhymyzdyń álsizdiginen be, álde basqalaı jaǵdaılar áser etip otyr ma? Halqymyz saýatsyz emes, otyra qalǵan jerde tórtkúl dúnıeni túgendep áńgime qozǵaıdy. Soǵan qaraǵanda, «Ultyna, jurtyna qyzmet etý – bilimnen emes, minezden» (Á.Bókeıhan) degen aqıqat shyǵar. 

О́ńirlerdegi órender qaı tilde bilim alýda

Endi oblystardaǵy tilshilerden alǵan materıaldarǵa kezek berelik: Aqtóbe qalasynan áriptesimiz Temir Qusaıyn ji­bergen derekke den qoısaq, qazaq ba­la­larynyń 12,8 paıyzy (14429) orys tili­nde oqıdy. Al Qaraǵandydaǵy tilshi Mıras Asan qaladaǵy 78 mekteptiń 10-y taza qazaq mektebi de, 57-si aralas eke­nin aıtyp, sol aralas mektepter bastaýysh synyppen shektelip otyrǵanyna óki­ni­shin bildiredi. «Sonyń saldarynan 4- synypty bitirgen oqýshylar odan ári taza qazaq mektebin izdeýge májbúr. Úıiniń qasynda mektep bola tura tań atpaı qalanyń ekinshi bir túkpirine sabylý qanshalyqty ádiletti», deı kelip, «Jalpy bastaýyshtan soń qazaq synyptaryn taratyp jiberý týraly zań tarmaǵy qaıda jazylǵan? Sondyqtan bilim bas­qar­masy bul iste beıtaraptyq tanytpa­ýy tıis. Muny zerttep bastaýyshpen ǵa­na qazaq tilinde synyptar shyǵarýmen shek­teletin mektepterde ana tilimizdegi synyptardyń jalǵasýyna qandaı da bir qareket jasaýy qajet» depti. Oryndy pikir sol sekildi Qostanaı oblysyndaǵy Názıra Járimbet ata-ananyń aıtqan ýá­jin, mektep dırektorynyń túıtkilin ji­be­­ripti. 

«Meniń qyzym Jámıla Seıthanova Qos­tanaı qalasyndaǵy M.Gorkıı atyn­da­ǵy orys tilinde bilim beretin gım­na­zııa­nyń 1-shi synybyna bardy», degen ata-ana Baljan Medebaeva «Testten qy­zym orys mektebine de, qazaq mektebine de ótken bolatyn. Biz orys mektebin tańdadyq. Bul tańdaý kezinde ábden oılandym, kóptegen ata-analardyń, mu­ǵalimderdiń pikirlerin tyńdadym, bi­raq orys mektebin qaladym. Onyń bir­ne­she sebepteri bar. Birinshiden, qazaq ti­linde bilim beretin mektepter ulttyq tár­bıege, qazaq tilin úırenýge basymdyq be­redi, olar jalpy bazalyq bilim berýdi keıingi orynǵa qoıady. О́ıtkeni ba­lalar birinshi synypqa eshqandaı daı­yn­dyq­syz, qazaq tilin bilmeı keledi. Barlyq kem­shilik balabaqshadan ketedi. О́ıtkeni, qa­zaqsha balabaqshalar balaǵa jetkilikti til úıretpeıdi, durys daıyndamaıdy. Búldirshinderdiń barlyǵy oryssha sóılep júredi. Balabaqshaǵa bir-eki orys balasyn alyp kelse, soǵan máz bolady. Al shyn mánisinde eki orys bala kelse, olar balabaqshadaǵy bar balany búldiredi, olar álgi eki balamen oryssha sóılesip ketedi. Tildik ortanyń ju­tań­dyǵy balabaqshadan bastalatyny aqı­qat», deıdi.  Ol sondaı-aq qyzy barǵan Gorkıı atyndaǵy gımnazııa oblystaǵy eń úzdik mektepterdiń biri ekenin jáne Máskeýdiń jetekshi ýnıversıtetteriniń baǵdarlamasymen jumys isteıtinin aıtypty. Reseı ýnıversıtetterinde sheteldik stýdentterge arnalǵan granttar bar. Olar barlyq elderden talapty, daryndy túlekterdi jınaý úshin Qazaqstannyń mektepterimen de jumys isteıdi, onyń ishinde Qostanaıdaǵy gımnazııamen de uzaq jyldan beri baılanys jasap keledi. Gımnazııada bilim deńgeıi óte joǵary, máskeýlik ýnıversıtet ǵa­lymdary mektepke kelip, semınarlar ót­kizip turady. Oqýshylardy testileýden ót­kizedi. Osy gımnazııada oqıtyn barlyq orys balalary erteń Reseıde oqýǵa daı­yn­­dalady. Reseı joǵary oqýlary Qos­ta­naıda osy gımnazııa men fızıka-matematıka lıseıiniń túlekterin qýana alady. Buǵan ne deýge bolady? 

Aýyldaǵy qazaq mektepteri nege muqtaj?

Amangeldi aýdanyndaǵy A.Nurmanov atyndaǵy orta mektep dırektory Qýandyq Shoǵalov aýyl mektebinde eń aldymen materıaldyq baza álsiz ekenin aıtady. «Mysaly, aýyl balasy ınternetti paıdalana almaıdy desem bolady. Internettiń jyldamdyǵy joq, kompıýter jetispeıdi. Qala mektepterimen salystyrǵanda bul jóninen aýyl balasy tym artta qalyp keledi. Ekinshiden, shalǵaıdaǵy aýyl mektepteri kadr, muǵalim tapshylyǵyn kórip otyr. Mysaly, Amankeldi aýda­nyn­daǵy mektepterdiń eshqaısysy da bul ózekti máselelerden tys turǵan joq dep aıta alamyn.

Bizdiń mektepte matematıka páni muǵalimi joq. Tórt jyldan beri Arqalyq pedagogıka ınstıtýtynyń stýdentteri kelip sabaq beredi. Aǵylshyn tiliniń muǵalimi jetispeıdi. Úshinshiden, muǵalimderdi qos mamandyqqa daıyndaý toqtady. Olar shaǵyn jınaqtalǵan mektepter úshin aýadaı kerek edi. Aýylǵa jas muǵalimder kelmeıdi. Grantpen túsken stýdentter dıplom alǵan soń, aýylda 2-3 jyl jumys istese durys bolar edi, biraq ol da saqtalyp otyrǵan joq. Tórtinshiden, bes kúndik oqý kestesi aýyl mektepteri úshin óte qolaısyz. О́ıtkeni, bala tańerteńgi 8-den 3-ke deıin oqıdy. Balalardyń qarny ashady. Aýylda 3-4 balasy mektepte oqıtyn kóp balaly otbasylar bar. Mektepten tamaq ishý úshin ár balaǵa keminde 100 teńge kerek. Ata-ana tórt balaǵa kún saıyn 400 teńgeni qalaı taýyp beredi? Aýylda aı saıyn aılyq alyp otyratyn jumys ta joq qoı? Bes kún­dik oqý ózi jetpeı jatqan muǵalimder úshin de qolaısyz. Taǵy bir túıtkil – qys aı­larynda tańerteń úıden er­te shyǵý ba­laǵa qıyn. Qaladaǵydaı avto­býspen júr­meıdi. Aýyldyń jaǵdaıyn, aýyl mektebiniń jaıyn eshqandaı eske­ril­mesten ózgerister jasala beretini qa­laı?» deıdi.

Bul otandyq bilim isiniń keı tustaǵy sóz ben jumysynyń úılespeıtinin kórsetsek kerek. Buǵan jergilikti jerden jetetin bári «keremet» delinetin, órge tómen aǵylyp jatatyn aqparattar, «kem-ketigimiz joq, arasynda sál ǵana» dep kósile sóıleıtinder de az «úles» qosyp júrgen joq pa deımiz.  Sonymen, bilim berý isi aqaýsyz aqıqat pen tárbıege táýeldi bolyp tur. Ana ǵasyrda: «Ár urpaq ózine artylǵan júkti jeter jerine aparyp tastaǵany durys, áıtpegende bolashaq urpaǵymyzǵa asa kóp júk qaldyryp ketemiz. Keıingi urpaq ne alǵys, ne qarǵys beretin aldymyzda zor sharttar bar», dep edi-aý Alash kósemi Álıhan Bókeıhan. Osyny ult bolyp, jurt bolyp uqsaq ózimiz de, urpaǵymyz da utyla qoımas. 

Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan»

Sýretti túsirgen Orynbaı Balmurat, «Egemen Qazaqstan»