Adam quqyqtary jónindegi ýákil Asqar Shákirov egde tartqan adamdardyń quqyqtaryn qamtamasyz etý boıynsha birqatar usynystardy negizge ala otyryp, Úkimetke úndeý joldady. Onda atalǵan sanattaǵy azamattarǵa qajetti máseleler naqty kórsetilgen.
G M T Opredelıt ıazykAzerbaıdjanskııAlbanskııAnglııskııArabskııArmıanskııAfrıkaansBaskskııBelorýsskııBengalskııBırmanskııBolgarskııBosnııskııVallııskııVengerskııVetnamskııGalısııskııGrecheskııGrýzınskııGýdjaratıDatskııZýlýIvrıtIgboIdıshIndonezııskııIrlandskııIslandskııIspanskııItalıanskııIorýbaKazahskııKannadaKatalanskııKıtaıskıı (Ýpr)Kıtaıskıı (Trad)KoreıskııKreolskıı (Gaıtı)KhmerskııLaosskııLatınskııLatyshskııLıtovskııMakedonskııMalagasııskııMalaıskııMalaııalamMaltııskııMaorıMarathıMongolskııNemeskııNepalıNıderlandskııNorvejskııPandjabıPersıdskııPolskııPortýgalskııRýmynskııRýsskııSebýanskııSerbskııSesotoSıngalskııSlovaskııSlovenskııSomalıSýahılıSýdanskııTagalskııTadjıkskııTaıskııTamılskııTelýgýTýreskııÝzbekskııÝkraınskııÝrdýFınskııFransýzskııHaýsaHındıHmongHorvatskııChevaCheshskııShvedskııEsperantoEstonskııIаvanskııIаponskıı AzerbaıdjanskııAlbanskııAnglııskııArabskııArmıanskııAfrıkaansBaskskııBelorýsskııBengalskııBırmanskııBolgarskııBosnııskııVallııskııVengerskııVetnamskııGalısııskııGrecheskııGrýzınskııGýdjaratıDatskııZýlýIvrıtIgboIdıshIndonezııskııIrlandskııIslandskııIspanskııItalıanskııIorýbaKazahskııKannadaKatalanskııKıtaıskıı (Ýpr)Kıtaıskıı (Trad)KoreıskııKreolskıı (Gaıtı)KhmerskııLaosskııLatınskııLatyshskııLıtovskııMakedonskııMalagasııskııMalaıskııMalaııalamMaltııskııMaorıMarathıMongolskııNemeskııNepalıNıderlandskııNorvejskııPandjabıPersıdskııPolskııPortýgalskııRýmynskııRýsskııSebýanskııSerbskııSesotoSıngalskııSlovaskııSlovenskııSomalıSýahılıSýdanskııTagalskııTadjıkskııTaıskııTamılskııTelýgýTýreskııÝzbekskııÝkraınskııÝrdýFınskııFransýzskııHaýsaHındıHmongHorvatskııChevaCheshskııShvedskııEsperantoEstonskııIаvanskııIаponskıı Zvýkovaıa fýnksııa ogranıchena 200 sımvolamı Nastroıkı : Istorııa : Obratnaıa svıaz : Donate Zakryt
Qazirgi kezde aǵa býyn ókilderiniń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri jahandyq deńgeıde jıi-jıi kún tártibine shyǵarylyp júr. Máselen, BUU Bas Assambleıasynyń qararyna sáıkes qurylǵan ashyq quramdy jumys toby tıisti halyqaralyq konvensııany ázirleýdi qarastyrý ústinde.
Ombýdsmenniń úndeýinde Úkimettiń aǵa býyn ókilderiniń ómir súrý sapasyn jaqsartý, olardyń qoǵamdyq ómirdiń barlyq salalaryna tolyqqandy qatysýyna jaǵdaı jasaý boıynsha atqaryp jatqan sharalarynyń mańyzdylyǵy, Elbasy N.Nazarbaevtyń tapsyrmasyna sáıkes zeınetaqylar 20%-ǵa arttyrylǵany, bul áleýmettik saıasat salasynda qabyldanǵan sharalar, tabysy kúnkóris deńgeıinen tómen turǵyndardyń úlesin 2,5 ese azaıtýǵa múmkindik beretini atap kórsetilgen. Degenmen Ombýdsmen atyna kelip túsken shaǵymdardyń taldamasy jáne monıtorıng jumysynyń nátıjesi egde jastaǵy adamdar quqyqtaryn qamtamasyz etýge kedergi keltiretin keıbir máselelerdiń bar ekenin naqty kórsetip bergen.
Úndeýde eń aldymen, osy sanattaǵy azamattardyń óz quqyqtaryn júzege asyrý kezinde táýelsiz quqyqtyq mártebesin aıqyndaıtyn, retteıtin biryńǵaı, júıelendirilgen qujattyń joqtyǵyna nazar aýdarylǵan. Osyndaı qujattyń bolýy, mysaly, «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń kodeksinde kózdelgen balalar, áıelder, áskerı qyzmetshilerdiń quqyqtaryna uqsas, egde jastaǵy adamdardyń densaýlyǵyn qorǵaýdy qamtamasyz etýge negiz bola alady.
Sonymen qatar Ombýdsmen medısına qyzmetkerleriniń sozylmaly aýrýlary bar egde jastaǵy naýqastarǵa tıisti medısınalyq kómek kórsetýden bas tartý jaǵdaıyna, sondaı-aq emhanalarda gerıatrııalyq bólimshelerdiń jáne bilikti mamandardyń jetispeýshiligine nazar aýdarǵan. Budan basqa elimizdiń barlyq óńirlerinde, sonyń ishinde aýyldyq jerlerde egde adamdarǵa gerıatrııalyq jáne gerontologııalyq kómek kórsetý múmkindigin qarastyrý usynylǵan.
Osy arada aıta keteıik, kóptegen qart adamdar úshin tegin medısınalyq kómektiń kepildik berilgen kólemi boıynsha dárilik zattardyń tizimine engizilmegen qajetti dári-dármekter ózekti bolyp tabylady. Osyǵan baılanysty, egde jastaǵy adamdardyń aýrýlaryn eskerý úshin osy tizimdi qaıta qaraý usynyldy. Sondaı-aq úndeýde elimizdiń birqatar oblystarynda áleýmettik dárihanalar jumys isteıtini, onda áleýmettik osal sanattaǵy azamattar dári-dármekterdi tómen baǵamen satyp ala alatyny, biraq kóptegen aýyldar mundaı dárihanalarmen qamtylmaǵany aıtylǵan.
Sondaı-aq Ombýdsmen elimizdiń óńirlerinde sanatorııalyq-kýrorttyq emdeýdiń tártibi ártúrli ekenine nazar aýdarǵan. Atap aıtqanda, keıbir oblystarda emdelýdiń bul túrimen zeınetkerlik jastaǵy barlyq adamdar qamtylsa, al birqatar aımaqtarda bul ıgilik Uly Otan soǵysyna qatysýshylarǵa, olarǵa teńestirilgen tulǵalarǵa, sondaı-aq múmkindigi shekteýli adamdarǵa ǵana qaralǵan. Osyǵan baılanysty úndeýde elimizdiń óńirlerinde atalǵan qyzmetterdiń aǵa urpaq ókilderine teń dárejede qoljetimdi bolýyn qamtamasyz etý máselesi qozǵalǵan. Budan bólek, osy toptaǵy azamattarǵa medısınalyq, áleýmettik, mádenı, kólik, qarjy qyzmetterine qoljetimdilikti qamtamasyz etý maqsatynda elimizdiń barlyq óńirlerinde, ásirese aýyldarda egde adamdardyń jaǵdaıyn muqııat zerdeleý qajettigi atap ótilgen.
Taǵy bir aıta keter jaıt, egde jastaǵy kóptegen adamdardyń zeınetkerlik jasqa jetkennen keıin qoǵam ómirine belsene aralasýy, olardyń áleýmettik mártebesin, ekonomıkalyq táýelsizdigin saqtaý jáne jınaqtalǵan ıntellektýaldy áleýetin jáne kásibı tájirıbesin júzege asyrýǵa múmkindik berý asa mańyzdy. Osyǵan qatysty Ombýdsmen eńbek zańnamasynda atalǵan sanattaǵy azamattardyń jumysqa ornalasýyna járdemdesý tetikteriniń joqtyǵyna, zeınetkerlik jasqa jetken jáne jumys istegisi keletinderdiń kásibı baǵdarlanýyna kóńil aýdarǵan. Osy oraıda úndeýde zeınetkerlik jastaǵy adamdardyń jumys tájirıbesi men ıntellektýaldy áleýetin eskere otyryp, olardy jumysqa ornalastyrý tetikterin ázirleýdi usynǵan.
Aqparattyq-telekommýnıkasııalyq tehnologııalardyń jáne sıfrlandyrý baǵytynyń damýyna baılanysty, egde jastaǵy azamattardyń kompıýterlik saýattylyǵyn kótergen jón. О́ıtkeni olar úshin zamanaýı aqparattyq tehnologııalardy qoldaný qajet. Osy oraıda egde jastaǵy adamdar úshin arnaıy oqý kýrstaryn uıymdastyrý boıynsha Astana, Almaty qalalary men Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy ÚEU tájirıbesiniń nazarǵa alynǵany abzal.
Úndeýde keıbir azamattardyń ózderiniń egde jastaǵy ata-analaryn qarttar úıine aparyp tastaýyna qatysty alańdaýshylyq bildirilgen. Kóbinese turmysy jaqsy, qarjylyq jaǵdaıy turaqty balalary bar egde adamdar qartaıǵan shaǵynda óz qamyn ózi oılaýǵa nemese joǵaryda kórsetilgen mekemelerde turýǵa májbúr bolady. Konstıtýsııanyń 27-baby, «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» Kodekstiń 145-babyna sáıkes kámeletke tolǵan, eńbekke qabiletti balalar eńbekke jaramsyz ata-anasyna qamqorlyq jasaýǵa mindetti.
Qoryta aıtqanda, barlyq qazaqstandyqtardyń, sonyń ishinde egde jastaǵy adamdardyń ómir súrý sapasyn jaqsartý, tıisti memlekettik qyzmetterdi kórsetý Memleket basshysynyń bastamasymen júzege asyrylyp jatqan reformalarmen sáıkes keledi.
Joldybaı BAZAR,
«Egemen Qazaqstan»