О́z aqyndarymyzdy baǵalamaı kelemiz

Batys aqyndary men jazýshylarynyń shyǵarmashylyq tuǵyry Reseı ǵalymda­rynyń arqasynda aıqyndaldy. Sondaı-aq, Azııa halyqtaryna tán abzal azamattyń asyl murasyn ardaqtaý dástúri batys túsinigine jat. Máselen, quramynda júz­degen múshesi bar Jazýshylar Odaǵy tá­rizdi úlken uıymdy Amerıka men Eý­ropanyń birde-bir elinen búginde tappaı­syz. 

Mádenıeti ozyq sanalatyn Ulybrı­tanııa memleketinde kúlli qalamgerge arnalǵan jalǵyz murajaı bar. Arystaryn ardaqtap, árqaısysyna bir-bir murajaı ashyp, eldi mekenderdiń atyn berip, óleń-jy­ryn jas urpaqtaryna jattatqan bizdiń qaýym jat jurtpen salystyrǵanda rýhanııat bıiginde ekendigin bile bermeıdi. Sondyqtan ǵylymda da, mádenıette de, áde­bıette de ózgeni artyq eken dep oılaıdy. Áli de solaı. Aǵartýshylyqtan bas-tap, romantızm, realızmdi qosa barlyq baǵyttaǵy qalamgerlerdiń shet eldegi áriptesinen shyǵarmashylyq jaǵynan artyq bolatyndyǵyn da eskermeı keldik. 

Qazaq ádebıetindegi darabozdyń bi­ri­ Sáken Seıfýllıniń «Tar jol, taı­ǵaq keshý» romanymen kórkemdik ja­ǵynan da, tarıhı mańyzy turǵysynan da teńestirýge bolatyn týyndyny shet el­ ádebıetinen tabý qıyn. Poema, óleń-jyr jazýmen qatar ádemi ánder týdyra­ bilgen aqyndy Eýropa ádebıetinen tap­paısyz. Al qaıratkerligin aıtsaq, mun­daı tulǵalardyń dúnıe júzinde sanaý­ly ekendigi shyndyq. «Qazaqtardyń boıynan biz poezııa men mýzykanyń bula­ǵyn kóremiz» dep, kezinde A.I.Levshın sııaq­ty oqymystylardyń qurmet sezimin bil­dirýi tegin emes. 

Talantty tanytýdyń birden-bir jo­­ly­­ – onyń shyǵarmalaryn Shyǵys jáne­ Batys halyqtarynyń basty-basty tilde­rine aýdarý. Ol úshin, árıne, sol til ıe­si­niń poetıkalyq talǵamyn tanyp-bilý qajet. Poezııa barshaǵa ortaq, biraq ult­tyq óleń júıesi dara-dara. Ilııas aqyn poe­zııasyndaǵy: 

Eki jeli, úsh qazyq, Toǵyz noqta dombyra, Oınataıyn on saýsaq Qulyndaıyn quldyra. Bozda-bozda bota kúı,  Qashaǵandy qýdyra, Qulshyna tart dombyra,–

nemese:

Bes burap, tórt túkirip, tolǵap qobyz, Qozǵalar qulaq kúıden josyp qobyz. Kótergen kók túndigin kúı órgegi Qulatyp asqarda aǵyn, máńgide muz, – degen óleń joldaryn ózge tilde túsiný múm­kin emes. Taý kórinisin «qatyqtyń ja­lanbaǵan tegeshindeı» degen qarapaıym teńeýmen sýretteýi aqynnyń ulttyq qol­tańbasy dep bilgen jón. 

О́zge aqyndarmen salystyrǵanda Ilııas­ Jansúgirovtyń shyǵarmalarynan ha­lyq óneriniń kemeldigi kóbirek te ke­ńirek kórinis tapqan. Kóshpendilerdiń tur­mys-salty, ómir daǵdysy, tanym - túsinigi men sezim kúıin dalanyń óz uly shynaıy se­zinip, óleń túrinde óre bilgen. Tutas dúnıe bolmysyn ónerdiń tabıǵı týyndysy arqyly asqaq jyrmen, jan tebirenter yrǵaqty óleń sózben beınelegen. 

Kún tyńdap kirmeı turdy uıasyna,  Bult tyńdap minbeı turdy taý basyna. Maqulyq jerde, kókte maýjyrady, Qaraǵan bir jan bolmaı sharýasyna.

Kóshpendi eldiń kez kelgen aspabynda oryndalǵan kúı yrǵaǵynan jazıraly lep esedi. Al dala sazynda búkil ǵa­lamnyń sazy bar. Aqynnyń «Kúı», «Kúıshi», «Qulager» poemalaryndaǵy qu­pııa ıdeıalyq órnek osyny tanytady. 

Halyqtyń yqylym zamannan saqtal­ǵan óne­rinde tabıǵattyń ár bólsheginiń jany, árqaısysynyń júrek úni bar. Ingenniń zary, qasqyrdyń ulyǵany, bulbuldyń saıraǵany, boztorǵaıdyń shyryly da bir-bir kúıge arqaý bolǵan. Ilııas aqyn poezııa men mýzykany baı palıtraly boıaý­men astastyra bilgen dúıejúzindegi bi­regeı daryn ıesi. Aqyn ulttyń til baı­lyǵyndaǵy jaýhar sózderdi óleń órnegine óre­ bilgen. 

Keıde kúı, talmaýraǵan, talyqsyǵan. Keıde ójet, keıde doly, albytsynǵan. Keıde pań, keıde darhan, keıde sergek,  Sharshy órge keıde shapshyp, shaýyp tynǵan.

Ár kúıdiń sarynyn kúıshi keıipkerdiń alýan maqammen shertýin aqyn poemada erek­shelep kórsetedi. «Kúı» poemasynda Molyqbaı qobyzshy «Kók Kóbekti» kúrildetip, Er Áliniń «Dúldúlin» dú­ril­detip, «Aq Kóbekti» ańyratyp, «Bo­zingendi» bozdatyp, yńyrantyp tartady. «Kúıshi» poemasynda dombyrashy «Asanqaıǵyny» kúńirentip, tolǵantyp sher­tedi. Dombyradaǵy kúı sazyn aqyn ulttyq naqyshtaǵy gradasııalyq ser­pinmen sıpattaıdy. 

Qaqqanda degen kúıdi Terisqaqpaı,  Jym-jyrt bop tyna qaldy jel de soqpaı,  Dombyra aınalaǵa dúbir saldy,  Adaqtap jalǵyz shapqan júırik attaı. Nemese: Kúı aldy Baqanastyń qara ózegin, Daýyldaı burqyratyp ebelegin, Qara jer qalqyp baryp qata qaldy, Saımaqtyń sýyrǵanda «Sary ózenin».

Kúı – qazaqtyń taǵdyry. Poemalarda «Nar­ ıdirgen», «Noǵaılynyń zary», «Aqsaq qulan» kúılerinen bastap, keıingi zamanda týǵan kúılerdiń saz ıirimderi ulttyq órnekpen beınelengen. Aqyn shyǵarmany kúıshiniń qalaı oryndap otyrǵanyn sýretteıdi. Kúıshi — poemada tarıh baıanyn mýzyka tilimen jetkizýshi dáneker tulǵa. 

Kóshpendilerdiń ómirinde jyraýlar­dyń, jyrshy-kúıshilerdiń ulttyq peda­gogtyq fýnksııasy zor bolǵan. Mysaly, kúıshi týyndyny tyńdaýshynyń qulaq quryshyn qandyryp, jan sezimine lázzat syılaý úshin ǵana oryndamaıdy. «Kúı» poemasynda avtor kúıshiniń tálimgerlik qyzmetin aıqyn kórsetken. Molyqbaı qo­byzshy aýyl balalaryna alýan-alýan­ kúı ańyzdaryn áńgime túrinde baıandaı otyryp, onyń mýzykasyn qobyzda oı­naǵanda úsh jaqty taǵylym berdi. Ol – folklorlyq bilim, tarıh ulaǵaty jáne etnografııalyq saýat. 

Kórkem ónerdiń ulttyq kelbetin poe­tı­kalyq astarda jyrmen beınelegen­ qazaq aqynynyń shyǵarmashylyq táli­mi shynaıy baǵalanýy kerek. Ilııas Jan­súgirov sııaqty zamanynda ulttyq rýh­ty otty, adýyndy jyrlarymen asqaq­tat­qan aqyndardyń shyǵarmashylyq, qaı­ratkerlik eńbegin qazirgi zamanǵy áde­bıettaný deńgeıinde, ulttyq sana tur­ǵysynan saralaý qolǵa alynbaıynsha, álemdegi qazaq rýhanııatynyń ornyn aıqyndaý ońaı tımeıdi. Keshegi ǵylymda Maǵ­jan Jumabaev sııaqty jalyndy jyr ıe­leriniń aqyndyq qabiletin ulttyq tanymmen baılanystyrý emes, ózge eldiń sol zamandaǵy qalamgerleriniń parasat-pa­ıymyna telý basym bolyp keldi. Maǵjan Ju­mabaevtyń otty jyrlarynyń ıdeıalyq astaryn ańdasaq, (ásirese, «Paıǵambar» óleńin), onyń Merejkovskıı, Bloktardan áldeqaıda bıik ekendigin ańǵarýǵa bolady. Búginge deıin qalyptasyp qalǵan «Elikteý teo­rııasyna» synı kózben qaraý qajet. Jahandaný zamanynda bireýge jasandy túrde jaltaqtamaı, talaı jurtty tamsandyrar qazaqtyń rýhanı qazynasyn talǵampazdyqpen tanytaıyq. 

Sharafat JYLQYBAEVA