Jýyrda Túrikmenstan astanasy Ashǵabadta jabyq ǵımarattaǵy jáne jaýyngerlik óner boıynsha V Azııa oıyndary ótip, dúbirli dodada Belbeý kúresi aıasynda tól ónerimiz – qazaq kúresi tuńǵysh ret engeni belgili. Jaqynda osynaý tarıhı oqıǵaǵa arnaıy baryp, balýandarymyzǵa jankúıer bolǵan, qazaq kúresiniń búgingideı dárejege jetýine súbeli úles qosyp júrgen sport janashyry, «Dúnıejúzilik qazaq kúresi» federasııasynyń vıse-prezıdenti Bádelhan Kamalhanulymen áńgimelesken edik.
– Túrikmenstanda balýandarymyz el kútken údeden shyqty. Jarystan alǵan áserińiz qandaı?
— «Dúnıejúzilik qazaq kúresi» federasııasy prezıdentiniń birinshi orynbasary Serik Túkeev ekeýimiz Azııa oıyndaryna arnaıy shaqyrtýmen baryp, tamashalap qaıttyq. Jarystan alǵan áserimizdi sózben aıtyp jetkizý qıyn. Sporttyq shara óte joǵary deńgeıde ótti. Túrikmen eli dúbirli dodaǵa erekshe daıyndalǵan eken. Baıraqty básekege álemniń 62 memleketiniń úzdikteri jınaldy. Bizdi qýantqany, babadan qalǵan baǵlan ónerimiz, ulttyq brendimiz qazaq kúresin tórtkúl dúnıe teledıdar arqyly tamashalady. Aıbek Nuǵymarov bastaǵan atan jilikti jigitterimiz naǵyz babynda ekendikterin baıqatyp, qarsylastaryn qoǵadaı japyryp, qazaqtyń kúsh-qaıratyn, rýhyn jer-jahanǵa pash etti. Ánuranymyz bir emes, eki márte shyrqalyp, kók týymyz eki márte kóterildi. Eki altyn, bir qola júldeni qanjyǵaǵa baılap, tól sportymyzdyń týyn jelbiretip qaıttyq. Budan artyq qýanysh, budan asqan baqyt bar ma? Bul – alash jurty úshin, qazaq kúresi úshin zor mártebe.
— Qazaq kúresiniń osyndaı dárejege jetýine ózińizdiń uıytqy bolýyńyzben bes jyl qatarynan Barqytbeldiń baýraıynda, Aqsýat jerinde ótkizilip kele jatqan Yrǵyzbaı Doshanauly atyndaǵy halyqaralyq týrnır de óz yqpalyn tıgizgen sekildi.
— О́tkenge sál sheginis jasasaq, bul týrnırdi ótkizý týǵan jerdi túletý maqsatyndaǵy ıgi oıdan, perzenttik paryzdan týyndaǵan edi. 1990 jyldary Serik Aprymovtyń «Aqsýat» degen fılmi ekranǵa shyqqany belgili. Ol ýaqytta Almatyda qyzmet isteıtin edim. Bir kúni qonaqta otyryp álgi fılmdi kórip, qatty yńǵaısyzdandym. Shyn máninde, bul kıno Aqsýatta emes, basqa oblystyń bir fermasynda túsirilgen eken. Alaıda fılm el-jurttyń Aqsýatqa degen kózqarasyn kúrt ózgertip, tipti bizdiń elge qyz bermeıtin jaǵdaıǵa deıin jetti. 2000 jyldardyń basynda qyzmet babymen el jaqqa aýysqanda eń áýeli oıyma kelgeni – ósip-óngen mekendi órkendetip, mereıin asqaqtatý boldy. Sodan oılana kele aýdan jurtshylyǵyna, kásipkerlik salasynda júrgen aǵa-inilerime qazaq kúresinen Yrǵyzbaı Doshanauly atyndaǵy týrnır ótkizý qajettigin aıtqanymda bári birdeı qoldady. Sol kezdegi oblys basshysy Berdibek Saparbaev ta bul oıymdy quptady. Áýelgi jyly jarysty oblystyq deńgeıde, kelesi jyly halyqaralyq dárejede uıymdastyrdyq. Odan keıin týrnırdi eki jyl qatarynan Gran-Prı deńgeıinde ótkizdik. Álemniń 20-dan astam memleketinen bilekti balýandar keldi. Bıyl álem kýbogy dárejesinde uıymdastyryp, dúnıe júziniń tórt qurlyǵynan kelgen sportshylar qatysty. Erekshe atap óterligi, álem kýbogy buǵan deıin birde-bir ret aýylda uıymdastyrylyp kórmepti. Demek, Yrǵyzbaı Doshanauly atyndaǵy týrnır álemdik kúres tarıhynda aýylda ótken jalǵyz álem kýbogy bolyp qala bereri anyq.
— Qazaq kúresi tuńǵysh ret Azııa oıyndaryna endi. Bul – úlken jetistik. Endigi meje, aldaǵy josparlar qandaı?
— Kelesi jyly Úndistannyń Djakarta qalasynda Azııa jáne Tynyq muhıt elderi arasynda oıyn ótedi. Qazaq kúresin soǵan engizýge qadamdar jasalyp jatyr. Jalpy, qazaq kúresin keleshekte budan da joǵary deńgeıge kóteremiz, Olımpıada baǵdarlamasyna engizemiz desek, bizge eń áýeli aýyzbirshilik kerek. Tól sportymyzdy nasıhattaýǵa kelgende buratartýǵa jol berýge bolmaıdy.
— Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda: «Patrıotızm kindik qanyń tamǵan jerińe, ósken aýylyńa, qalań men óńirińe, ıaǵnı týǵan jerińe degen súıispenshilikten bastalady», dep jazǵan edi. Bilýimizshe, siz halyqaralyq týrnırden bólek kezinde Qunanbaıdy emdep jazǵan áýlıe Yrǵyzbaı Doshanaulynyń kesenesiniń jóndelýine, ol jerdiń týrıstik nysanǵa aınalýyna da úles qostyńyz...
— Yrǵyzbaı babamyzdyń kesenesiniń jóndelýine de osy týrnırdiń tıgizgen yqpaly boldy. Atalǵan jarysty ekinshi jyly halyqaralyq dárejede ótkizip, Aqsýatta 70 oryndyq qonaqúı saldyq. Ol jyly týrnırge 10 memleketten balýandar kelgen edi. Sol kezde bir ǵana dúnıe janyma qatty batty, ol – Yrǵyzbaı ata kesenesiniń tozyp turǵandyǵy. Úıdegi aǵa-inilerimmen aqyldasa kele keseneni óz otbasymyzdyń qarjysyna tolyqtaı kúrdeli jóndeýden ótkizeıik degen sheshimge keldik. Sóıtip, Baıanaýyldan kók tas aldyryp, 10 adam 50 kúnde qashap shyǵyp, keseneni elge uıalmaı kórsetetindeı etip jasadyq. Bul iske Ulyqbek Tumashınov syndy isker azamattar da qoldaý bildirdi. Bıyl Aqsýatta álem kýbogy óter aldynda oblys ákimi Danıal Ahmetovke kirip, osy saıys jóninde, áýlıe kesenesi týraly aıtqanymda ol kisi birden qyzyǵýshylyq tanytyp, ushaqpen osynda arnaıy kelip, tarıhı nysandy tamashalap, memleket qamqorlyǵyna alý qajettigin aıtty. Mine, kóp ýaqyt ótpeı áýlıe kesenesi memleket qaramaǵyna berildi. Keseneni abattandyrýǵa oblystyq bıýdjetten qomaqty qarjy bólindi. Osy eldiń azamaty retinde qundy muramyzǵa qurmet bildirip jatqan aımaq shysyna zor alǵysymdy aıtamyn. Bir tańdanarlyǵy, bıyl Tarbaǵataı jerindegi dúbirli dodany eki mıllıonnan astam kórermen tamashalapty. Balýandar básekesin tamashalaýǵa arnaıy kelgen akademık Ǵarıfolla Esimniń: «Aqsýat búgin uzatylǵan qyz sııaqty bolyp tur», dep tamsanǵany bar.
Rasynda, búginde Aqsýat adam tanymastaı ózgerdi. Aqsýat halqy bul týrnırdi jyl saıyn asyǵa kútedi. Naýryz aıynan qyzý daıyndyq bastalady. Aǵash otyrǵyzylady, kósheler tazartylady. Yrǵyzbaı Doshanauly atyndaǵy týrnırden soń jyl saıyn halyqaralyq aıtys, «Tarbaǵataı juldyzdary» atty halyqaralyq án baıqaýyn ótkizý dástúrge aınaldy. Týǵan jerdi túletý úshin osyndaı qadamdar jasaldy.
Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»
О́SKEMEN