Birin-biri kezdestirgen kezde «mal-jandaryń aman ba?» dep, jannan buryn maldyń jaǵdaıy men tórt túliktiń túgeldigin suraıtyn halyqtyń ókili emespiz be? Bul hal-jaǵdaı surasýdyń burynǵy úrdisi deı tursaq ta, búgingi kúnde de mal ósirý isi ejelgi dástúrimizden tys qalyp qoımaǵany anyq. О́ıtkeni qazirgi kúni elimizde mal sharýashylyǵy tutastaı ekonomıkany damytýdyń basty baǵyttarynyń biri.
Biz búgin osy istiń jaı-kúıi Aqtóbe oblysynda qandaı degen saýalǵa jaýap izdegimiz keledi. Osy oraıda eń aldymen, óńirdiń mal sharýashylyǵyn órkendetýge óte qolaıly ekenin aıtqan jón. Qazaqstan kartasyna qarańyzshy, neni baıqar edińiz? О́ńir aýmaǵynyń keńdigi birden kózge túsedi. Tipti oısha kózben mólsherlegenniń ózinde kórshiles Atyraý, Batys Qazaqstan jáne Mańǵystaý oblystaryn qosa alǵandaǵy terrıtorııa Aqtóbe oblysynan sál ǵana asyp túsetinin ańǵarý qıyn emes. Muny aıtyp otyrǵan sebebimiz osynshama úlken aýmaq jaıylymdyq mal sharýashylyǵyn jolǵa qoıýǵa óte tıimdi ekenin jetkizý bolatyn.
Qolda bar derekter oblys aýmaǵyndaǵy 30 mln gektar jerdiń 25 mln-y aýyl sharýashylyǵyna jaramdy alqaptar ekenin kórsetedi. Alaıda óńirde qazirgi kúni onyń tek 10 mln gektary ǵana sala qajettiligi úshin qoldanylyp júrgenin eskersek, paıdalanylmaı bos qalǵan áleýet pen múmkindikterdiń mol ekenine birden kóz jetkizýge bolady. Sonyń ishinde mal jaıylymy úshin belgilengen 20 mln gektardyń tek 9 mln-y ǵana mal ósirýshilerdiń úlesine tıedi eken.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýlarynyń birinde elimizdegi birqatar oblystardyń aýmaqtary jaıylymdyq mal sharýashylyǵyn órkendetýge tıimdi ekenin aıtqan bolatyn. Bul rette Aqtóbe oblysynyń múmkindigi mol ekenin joǵaryda kórsetilgen derekter de dáleldeı túsedi. Prezıdenttiń paıymdaýynsha, jaıylymdyq jerler – arzan et óndirýdiń birden-bir joly. Mundaı jaǵdaıda mal sharýashylyǵy ónimderin óndirýdiń ózindik quny birshama tómendeıdi. Eger aqtóbelik mamandar osy máselege tereńirek kóńil aýdarsa, onyń tıimdiligine ońaı kóz jetkizeri anyq. Alaıda ázirge bul máselede aıta qalarlyqtaı qozǵalys baıqala qoımaıdy. Shuraıly jer, qolaıly klımat jáne sý qoımalary bola tura munda mal basynyń ósimi 1,5-4 paıyzdan asa almaı kel jatqanynyń syryn múmkin osyndaı oralymsyzdyqtan izdegenimiz jón shyǵar.
Sońǵy jyldary elimizde mal sharýashylyǵyn damytýǵa, sonyń ishinde asyl tuqymdy mal sanyn ósirýge qatysty «Sybaǵa», «Altyn asyq», «Qulan», «Yrys» sekildi baǵdarlamalar qabyldandy. Eger istiń kózin taba bilse, onyń múmkindigin paıdalanyp alǵa jyljytýǵa bolatyny beseneden belgili. Oblysta osy maqsatqa bólingen qarajattyń ıgerilý deńgeıiniń kóńil kónshite bermeıtini de bólek bir áńgimeniń enshisi. Biz materıaldy gazet óndirisine ázirleý barysynda osy basy ashyq saýaldarǵa jaýap alýdy maqsat tutqan edik. Alaıda atalǵan memlekettik baǵdarlamalardy iske asyrýdaǵy jarqyn mysaldarǵa qol jetkize almadyq. Bul kórinistiń ózi saıyp kelgende oblysta mal sharýashylyǵyn órkendetý isine salqynyn tıgizbek.
Ras, búgingi kúni oblysta aýylsharýashylyq kooperatıvterin damytý isine táp-táýir kóńil bólinip otyrǵanyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Osy arqyly mal sharýashylyǵyna qatysty qurylymdardy nyǵaıta túsýge de jol ashylmaq. Ári mundaı qadam óńdeýshi kásiporyndardy jergilikti sapaly shıkizatpen qamtamasyz etýdiń bir tásili de. Eń bastysy, aýyl turǵyndary mal ósirip, onyń ónimderin paıdaǵa asyrýdy maqsat etken kooperatıvterge birigý arqyly álekedeı jalańdaǵan alypsatarlarǵa jem bolmaı, ózderi ósirgen aq adal malynyń ónimderin tıisti baǵasyna puldaı alady.
Aqtóbe oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Qusaıyn Sársenbaıdyń aıtýynsha, bul máselede eshqandaı min joq sekildi kórinedi. Ol bıylǵy jyly oblys kóleminde 2,5 myń úı sharýashylyǵyn kooperatıvterge tartý máselesi qoıylǵanyn aıtyp berdi. Qazirgi kezde 171 aýylsharýashylyq kooperatıviniń quramyna 4000 úı sharýashylyǵy, 108 fermerlik qojalyq, 30 zańdy tulǵa birikti dep málimdedi sala jetekshisi.
Árıne, alǵash estigende bul derekterdiń bári janyńdy súısindirmeı qoımaıdy. Bárekeldi degiń keledi eriksiz. Áıtse de qurylǵan kooperatıvterdiń sanyn tizbekteý bar da, olardyń naqty jumys nátıjelerin saraptaý bar emes pe?! Tipti bul ekeýiniń arasy jer men kókteı dese de bolady. Osy turǵyda sala basshysy sanamalap bergen aýylsharýashylyq kooperatıvteriniń bári aıaqtarynan tik turyp, sharýalaryn shalqytyp áketti dep aıta alar ma ekenbiz.
Osy yńǵaımen taǵy da sala ıirimderine tereńdeı túser bolsaq, mal sharýashylyǵy ónimderin óndirý bar da, ony óńdeý bar. Bul rette óńirdegi mal ónimderin óńdeý salasy aldyńǵy ispen salystyra qaraǵanda, birshama aqsap turǵany baıqalady. Ásirese, óńirde sońǵy kezderi et pen sút óńdeý mólsheri ájeptáýir azaıyp ketkeni belgili bolyp otyr. Sóıtip munda onyń úlesi bıylǵy jyldyń jeti aıynyń qorytyndysy boıynsha nebári 36,4 paıyzdy qurapty. Mundaı tómen kórsetkish Aqtóbe qalasynda, Alǵa jáne Yrǵyz aýdandarynda tirkelgen. Bul jaǵdaı óz kezeginde óńirdegi óńdeýshi kásiporyndardyń qyzmetin qaıta qurý kerektigin kórsetedi. Onyń áleýetin kóterý jóninde shuǵyl sharalar belgileý qajettigi de talas týǵyzbaıdy.
Qudaıǵa shúkir, óńir et jáne sút óńdeıtin qýatty kásiporyndarǵa kende emes. Oblysta jalpy qýaty jylyna 21,5 myń tonnany quraıtyn et ónimderin shyǵaratyn 11 kásiporyn bar ekeni osy sózimizdiń dáleli. Sút óńdeý zaýytynyń sany jóninde de bireýge kiná taǵýdyń eshqandaı jóni joq. Áıtse de olardyń qazirgi kúni alyp otyrǵan ortasha júktemesi kóńilge qonady dep aıtýǵa aýyz bara bermeıdi. О́ıtkeni onyń alǵashqysyndaǵy mundaı kórsetkish 61 paıyz tóńireginde bolsa, sút óńdeý zaýytynyń ortasha júktemesi nebári 18 paıyz ǵana.
Degenmen oblysta mal sharýashylyǵyn damytý máselesine keıingi kezde jan-jaqty kóńil bóline bastaǵany úlken úmit týǵyzady. Bul úshin jalpy quny 10,7 mıllıard teńgeni quraıtyn 23 ınvestısııalyq joba belgilengen. Onyń 13-i sút óńdeý jobalaryna jumyldyrylsa, 10-y et óńdeýdegi qordalanyp qalǵan máselelerdiń túıinin tarqatýǵa tartylmaq. Mundaı jaǵdaıda et pen sút ónimderin qaıta óńdeý isi jańasha serpin alatyny aıqyn.
Búgingi kúni elimizdegi aýylsharýashylyq eńbekkerleri 2017-2021 jyldardy qamtıtyn agroónerkásip keshenin damytýdyń memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrýǵa bel sheshe kirisken. Osyndaı syndarly sát pen jaýapty kezeńde aqtóbelik mal ósirýshiler de qolda bar áleýetterin tıimdi paıdalanýdyń ońtaıly joldaryn iske asyratynyna senim artqymyz keledi.
Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan»
AQTО́BE