Qaıratkerler qoltańbasy «Egemende» qaıta jańǵyrady

Elimiz egemendik alǵan tusta «Egemendi Qazaqstan» atalyp, 1993 jyly «Ege­men Qazaqstan» bolyp ózger­gen edi. Halqymyzdyń óte kúr­deli kezeńderiniń kýási bolǵan bul gazettiń tiz­­ginin áride Smaǵul Sá­dýa­qasov, Júsipbek Aı­maýy­tov, Muhtar Áýe­zov, Beıimbet Maılın, Sá­ken Seı­fýllın, Turar Rys­qulov, Oraz Jandosov, Ǵabıt Músirepov, beride Sherhan Murtaza, Ábish Ke­kilbaev syn­dy alashtyń aı­mańdaı asyldary ustaǵan edi. Osy ýaqyttarda gazet be­tinde halqymyzdyń nebir qaıratker tul­ǵalarynyń qasıetti qalam izderi qaldy. Júzjyldyqtyń tabal­dy­ryǵyn attaǵaly turǵan gazetimizdiń tańbaly tarıhyna sholý jasalyp, ótken kúnniń belgilerin qaıta bir bederleý úshin qazir gazet qyzmetkerleri men Jýrnalıstıka máselelerin zertteý ınstıtýty tize qosa otyryp arnaıy on tomdyq daıarlaý ústinde. Osy oraıda oqyrmanǵa kúrmeýi qı­yn kúrdeli kezeńderde ult qaımaqtarynyń eline,  je­rine, til, dini hám diline baılanys­ty jazylǵan jan syrlary, júrek úni ispetti maqalalarynan úzindiler usy­nyp otyrǵandy jón sanadyq.  Aıta keter jaıt, keı tusta qazirgi túsinikke aýyrlaý, tosyn seziletin sóılem­der bolsa da biz maqalanyń stıline, sóz, sóılemderine esh qol tıgizbedik. О́ıtkeni sol ýaqyttyń óz jazý má­ne­ri, óz qoltańbasy bar. Seze alǵan adamǵa onyń ózi «Ege­menniń» eski sandyǵy­nyń túbinde jatyp ábden kepken kerjýsannyń ıisindeı burqyrap turǵan joq pa?! Endeshe muny da ulttyq sananyń jań­ǵyrýyna jasalynyp jat­qan bir sharýa dep bili­ńiz. Al maqalalardyń kóle­min qysqartýǵa májbúr eke­nimizdi oqyrman qaýym aıtpasaq ta túsinedi degen oıdamyz. Tómende Smaǵul Sádýa­qasovtyń «Eńbek týy» gazetiniń 1920 jylǵy №3 sanynda jarııalanǵan «Sibir­degi qazaqtar týraly» atty maqalasyn usyndyq. 

Sibirdegi qazaqtar týraly

Rossııanyń kindik komı­tetiniń hám Halyq Komıs­sarlar Sovetiniń bıylǵy jylǵy birinshi sentıabrde shyǵarǵan dekreti (zako­ny) boıynsha Qazaqstan Respýblıkasyna Aqmola men Semeı oblystary da kirýshi edi. Biraq ol ýaqyttaǵy Qa­zaq Respýblıkasynyń bas mekemeleriniń osaldyǵyn eske alyp hám Aqmola men Semeı Sibir revkomdardyń qol astyna kirip, sovet jolymen iske kiriskennen keıin bul eki oblys ýaqytsha qazaqtyń kindik mekemeleri durystap jasalǵansha Sibir revkomdardyń qaramaǵynda qaldyrylyp edi.

Kúzdigúngi bolyp ótken jalpy qazaq jıylysy «bul eki oblys 1-shi ıanvardan bastap Qazaq Respýb­lıkasynyń qaramaǵyna kirsin» dep qaý­ly qyldy. Oǵan deıin ártúrli jumystardy yńǵaı­lap, daıarlaı berýge Sibirge (Ombyǵa) qazaqtyń kindik komı­tetiniń atynan ýákilder jiberildi. Bul ýákilderdiń isteıtin jumysy Aqmola men Semeı oblystaryn osy bastan menshiktenip, onda Qazaq úkimetiniń saıasatyn júrgizip hám ondaǵy Sibir revkomynyń istep jatqan jumystaryn óz qolynan ótkizip turmaq edi.

Qazaq avtonomııasyn jarııalaǵan birinshi sentıabr dekreti shyqty. Ol dek­rette «Aqmola men Semeı Qazaqstanǵa kiredi» dep anyq aıtyldy. Oktıabrdegi jalpy qazaq jıylysy qaýly shyǵardy, Qazaqstannyń kindik komıteti Sibirge kisilerin jiberdi, ol kisi­lerge ashyq jobalar berildi. Aqylǵa salǵanda da, zakonǵa kelgende de bizdiń jibergen kisilerimizdi Sibir revkom qup alsa kerek edi; ol kisilerimiz qolyna beril­gen joba boıynsha iske kirisse kerek edi; 1-shi ıanvar­da Aqmola men Semeı Qazaq­stan­ǵa kirse kerek edi.

Joq, is júzinde bizdiń oı­laǵan oıymyz ótirik bolyp shyqty. Sibir Revkom aıaqty teriske basty. Sibir Revkomnyń oıy boıynsha, bul eki oblys Qazaqstanǵa kirýge áli daıar bolmasa kerek. Áli Sibir revkomnyń sharýasy bitpese kerek: mal alý bar, kisi alý bar, teri jııý bar, shóp alý hám bas­qa tolyp jatqan alatyn nár­seler – sonyń bárin 1-shi ıanvarǵa deıin bitire almaımyn deıtin sekildi. Sibir revkomnyń otrıady elden maldy tartyp alyp kelse, ony Sibir revkom knıgesine jazǵanda «qazaqtar óz erki­men berdi, bular kóńildi tóleıtin kórinedi» dep qo­sym­sha taǵy salyq salady. Mysaly, Omby úıezine sal­ǵan malynyń esebi tiri qalǵan maldyń sanynan kóp. Buny kórgen soń «kóńildi» qazaqtar Ombydaǵy Qazaq­­stannyń ýákiline shaýyp-shaýyp kel­gen. Bul iske biz­diń ýákilderimiz qa­ty­syp, máse­le basqasha bolyp sheshiledi.

Sibir revkomnyń budan basqa da istep jatqan «áde­mi» jumystary tolyp jatyr. Aqmola oblysyn­da bir úıezge «alpys myń qoıdyń terisin ılep ber» dep jarlyq etedi, bir úıez­ge «ju­­myrtqa tap» dep buıy­rady. Bul baqyrdyń bir jaǵy, endi ekinshi jaǵyn aýdaryp kóreıik.

Ombyda hám Bııskide myńdaǵan qazaq áskerleri jatyr. Qyzyl ásker – sovet ókimetiniń qorǵany. Qyzyl ásker – Rossııanyń erkesi. Kıim de soniki, tamaǵy da soni­ki, kitap, bilim de soniki. Qy­zyl áskerde qalǵan jan – jan, mal – mal, Sibirde jatqan qyzyl ásker olaı emes. Qazaq soldattary kıim­­­siz, tamaqsyz ulyp júr. Naý­­qasqa shal­dyqty, aldyna ólim kire bastapty, olarǵa kitap oqytý, bilim taratý úsh uıyq­­­tasa Sibir revkomynyń túsine kirmeıdi. Sibirde tolyp jatqan jumys­kerler bar, kedeıler bar, olar áli So­vet ókimetiniń ne nárse ekenin bil­meıdi. Tyrtıǵan aryq atyn juma saıyn minetinin biledi; shuntıǵan jalǵyz taıyn­shasyn erteń salyqqa alatynyn biledi.

Aqmola oblysynda Spas­skıı, Ýs­penskıı Jezqa­zǵan­­skıı, Sary­sýıskıı de­gen fabrık-zaýyttar bar. Semeı oblysynda Ekibastuz, Jarmaq degen jer­ler bar – osylardyń bárinde myń­daǵan qazaq jumys­kerleri naǵyz qarataban proletarıat. Bular gazet oqı bilmeıdi, bular uıymdasqan joq, kom­mýnıst partııasynyń ne ekendigin de bular áli túsingen joq. Sibir revkomy ne qylyp otyr? Eshnárse de qylǵan joq.

Osynyń bárin kóz al­dyńa ákelip baıqaǵanda ózinen ózi bir saýal týady. Sibir revkom túk isteı almasa, qolynan eshnárse kelmese, ol sol eki oblys­tan tyr­ty­syp nege aıyrylmaıdy? Sonshama jabysqandaı ne is qyldy? Jaýap jalǵyz, jaýap ashyq. Ony aıtyp biz ýaqyt ozdyrmaımyz. Bizdiń oıymyzsha avtonomııa bolǵan soń jalpy qazaq birigý kerek. Biz jalpy qazaqty biriktirip, avtonomııa jasaǵanda ol avto­nomııany eshýaqytta maqsut etip ustamaımyz. Bizge tórelik kerek emes. Biz ataq izde­gen kisiler emes­piz. Bizdiń nıetimiz – avto­nomııashyldyq emes. Biz avtonomııa kerek degende aıtatyn dálelimiz mynaý: ár halyqtyń tili bólek, turmysy bólek. Jalpy, adamshylyq baqytqa jetý úshin ár halyq óz tilinde máde­nıetke qoja bolyp, óz sharýasyna qaraı tur­mysyn ózgertý kerek (sabasyna qaraı pis­pegi). Adamshylyqtyń sham­shy­raǵy bolǵan kommý­nıs­terdiń alǵashqy basshysy Karl Marks osyny aıtady.

Al endi biz osy kúngideı qazaq halqynyń jartysyn ana arbanyń sońyna, jartysyn myna arbanyń sońyna tirkesek, álgi aıtylǵan negizge durys kelemiz be? Bá­rine birdeı tili bar, bá­rine birdeı sharýasy bar ha­lyqty bólshektep, byty­ratyp jibergen soń, ol qalaısha mádenıetke jet­pek­shi, qa­laısha sharýasyn ózgert­pekshi, qalaı­sha jalpy eńbekshilder tobyna qosylyp, adamshylyqtyń sanaýly bir uly bolmaqshy? Bul suraýlarǵa da jaýap ashyq. Túsindirip biz áýre bolmaımyz.

Olaı bolsa, qazaq halqy­nyń biri­gýine bóget bolǵan adamdar kommýnızmdi durystap uǵyna almaı júr. Olardyń oıynsha qazaqtyń halqyna buryn orystyń jyltyrma mańdaı tóreleri qoja bolsa, endi shala kommýnısteri qoja bolýy kerek.

Olardyń oıynsha qazaq halqy dúleı, qarańǵy, meńi­reý, jýas, túkti bil­meıdi. Sondyqtan olar uıpalap, sı­palaýǵa kóne beredi. Joq, olaı emes! Ombydan shyq­qan «batyrlar» ondaı oıla­ryńnyń mezgili ótiń­kirep ketti. Eńbekshil qazaq halqy uıqysynan álde­qashan oıanǵan. Onyń kózi bárin kórip otyr. Qazaq halqy burynǵydaı jetim emes, aqjúrek, jaýynger erleri tolyp jatyr. Olar kommýnıst bolǵanda qazaq halqyn qul qylýǵa bolǵan joq, ul qylýǵa boldy. Qazaq halqyn baıaǵydaı bireýdiń tekpisine salǵaly bolǵan joq. bálkı, kógertýge, jalpy eńbekshilder tobyna qosýǵa boldy. О́zimizdi ózimiz baýyzdaý bizge tym-aq qyzyq emes. Olaı bolsa, qazaqtyń eńbekshilderi birigedi, kógeredi, jasaıdy.

Daıyndaǵan 

Ularbek NURǴALYMULY, 

«Egemen Qazaqstan»