Pedagog paıymy: Jańa baǵalaý júıesin jetildirý kerek

Onyń oqýshynyń qandaı bilimi úshin «5», «4», «3», «2» baǵasy qoıylatyny týraly talaby, qazirgi tilmen aıtqanda «baǵalaý krıterııleri» bar. Alaıda qoldanys tappaı otyr. Muǵalim de, jetekshi bilim uıymdary da basshylyqqa alýǵa múddeli emes. Sebebi oqýshy úlgerimi týraly kórsetkish qaǵaz júzinde tek joǵary bolýy kerek. Sondyqtan muǵalim oqýshyǵa bilimine emes, salystyrmaly túrde baǵa qoıady. Iаǵ­nı, baǵa bilimge saı bolmaýynan úlgerim únemi tómendep keledi.

Osy kezde «Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» DBBU men strategııalyq áriptesi Kembrıdj ýnıversıtetiniń halyqaralyq emtıhan keńesimen yntymaqtastyqta daıyndaǵan krı­terıli baǵalaý modeli oqýshylar bi­limin baǵalaýdyń tıimdi joly bolsa ıgi edi deısiz. Biraq oqýshylar bilimin baǵalaý júıesiniń tıimdiligi oqý úderisinde jappaı synaqtan ótpegen. Shetelde nátıjeli degennen basqa negizdemeni kezdestirmeısiz. Krıterıli baǵalaý uǵymy anyq­tamasy da kúmándi. Máselen, atalǵan mektepter júıesiniń saıtynda «Krıterıli baǵalaý – bilimniń maq­saty men mazmunyna sáıkes keletin, oqý­shylardyń oqý-tanymdyq bi­liktiligin qalyptastyrýǵa sebepshi bolatyn, aıqyn anyqtalǵan, ujym­men shyǵarylǵan, bilim prose­siniń barlyq qatysýshylaryna aldyn ala belgili krıterıılermen oqý­shylardyń oqý jetistikterin salystyrýǵa negizdelgen prosess» dep kórsetilgen. Birinshiden, baǵalaý – oqýshylardyń oqý-tanymdyq biliktiligin qalyptastyrýǵa «se­bep­shi bolatyn» ǵana emes, ony anyq­taıtyn úderis, al krıterıı – baǵalaýdyń ólshem birligi, sharty. Anyqtamada krıterıli baǵalaýdyń oqý, oqytý maqsaty men mazmuny sáıkes bolýy kerek delingen. Alaıda jańartylǵan matematıka baǵdarlamasyndaǵy «Oqý mazmuny» bóliminen basta­ýysh, negizgi, orta bilim satylarynda qandaı taqyryp qamtylatynyn dál bilý múmkin emes. Sonda krıterıli baǵalaý qandaı maz­munǵa sáıkes bolýy kerek? So­nymen birge «aı­qyn anyqtalǵan», «ujymmen shy­ǵa­rylatyn», «bilim prosesiniń bar­lyq qatysýshylaryna aldyn ala bel­gili...» bolýy kerektigi krıterıli baǵalaýdy anyqtaýǵa emes, júzege asyrý úshin qoıylatyn talaptar.

Jańadan qabyldanǵan «Negizgi orta bilim berý deńgeıiniń 5-9-synyptaryna arnalǵan «Matematıka» pániniń jańartylǵan mazmundaǵy úlgilik oqý baǵdarlamasynyń» ja­ńalyǵy – oqytý maqsaty men «Uzaq mer­zimdi» josparda eken. Alaıda onyń oqý úderisin josparlaýdaǵy tıimdiligi shamaly bolyp otyr. Sebebi matematıkalyq uǵymdar men derekterdi oqyp-úırený maqsaty bir bólimde, oǵan sáıkes amaldar qoldaný ekinshi bólimde, al esepter shyǵarý tipten basqa bólimde qarastyrylǵandyqtan, taqyrypty oqyp-úırenýdiń birtutas júıesi buzylǵan.

Dástúrli mektep baǵdarla­ma­syn­da «Oqý materıalyn taqyryp­qa­­ bóli­p josparlaý» bólimi bar. Bul­ oqý mazmunynyń synyptar bo­­ıyn­sha bólinýi men muǵalimniń oqý úderisin josparlaýynyń úlgi retin kórsetedi. Mundaı bólim bas­taýysh mekteptiń jańartylǵan «Matematıka» baǵdarlamasynda joq­ edi. Al negizgi orta bilim berý­diń jańartylǵan mazmundaǵy matematıka baǵdarlamasynda óz al­dyna bólek berilmegenimen, «Ma­te­matıka» pániniń mazmunyn uıym­dastyrý» ataýymen 2-taraýdyń 5-­9-baptaryna ornalastyrylypty.­ О́te durys sheshim! Tájirıbeli muǵalimder 5-9-baptaryn jyldyq jáne jartyjyldyq jospar jasaýda basshylyqqa alýda. Budan bylaı «jańartylǵan» baǵdarlamanyń «uzaq merzimdi» josparynyń qa­jeti de shamaly, shamasy. Sonda «ja­ńartylǵan» baǵdarlamadan ne qaldy?!..

Jańartylǵan bilim standarty men baǵdarlamasynda, krıterı­li baǵalaý jóninde daıyn­dal­ǵan ádistemelik usy­nystar men nusqaý­lyqtarda «oqy­tý maqsa­ty» men «oqytýdan kú­ti­letin nátı­je», «oqýshynyń oqý­­ jetis­tigi» uǵym­darynyń ara­­ji­gi ajyra­tyl­maǵan. Oqytý maq­sa­ty – oqýshy meń­geretin bilim, qa­lyptasatyn biliktilik pen daǵ­dynyń aldyn ala belgilengen jospary. Osy maqsat oqytýdyń kútiletin ná­tıjesi arqyly naqtylanady.

Qoıylǵan maqsat pen kútiletin ná­tı­jeniń tujyrymdamasy biri­men-biri dál kelýi de, kelmeýi de­ múm­kin. Maqsattyń aýqymy keń­deý de, al kútiletin nátıje sol maq­sat sheńberinde, biraq oǵan qara­ǵanda naqtyraq bolady. Ol oqý ma­terıalynyń mazmunyna baılanys­ty. Oqytýdan kútiletin nátıje my­saly, matematıka páni boıynsha uǵymnyń belgisi men qasıetterin bilý, teńdeýlerdi sheshý, erejeler men zańdylyqtardy qoldana alý, esepteýler men matematıkalyq ór­nekterdi túrlendirýdi qatesiz oryn­daý jáne basqalar bolýy múmkin. Oqytýdyń kútiletin nátıjesine oqý­shynyń mindetti túrde shyǵara alýyna tıisti esepter, oryndaıtyn jattyǵýlar men tapsyrmalar nemese jaýap beretin suraqtar engiziledi. Muny oqytý kezinde baǵyt-baǵdar ustaıtyn úlgi deýge bolady. Mine osy úlgi barlyq múddeli tarapqa aldyn ala belgili bolǵany durys. Osy úlgige sáıkes oqytý úderisinde esep shyǵarylyp, jattyǵý men tapsyrma oryndalady.

Ondaı materıaldar matematıka oqýlyǵynda jınaqtalǵan. Muǵalim tıimdi paıdalansa boldy. Tipti jańa da emes, «jańartylǵan» baǵdarlamany nasıhattaýshy esep pen jattyǵýdy, teorııalyq materıaldy ınternetten, basqa da derek kózderinen taýyp, paıdalanýdy usynyp jatady. Sonda ǵana ol «jańa zaman muǵalimi» degen atqa ıe bolady-mys. Baǵdarlamalyq materıaldardy tolyǵymen ıgerýge múmkindik beretin qoldanystaǵy oqýlyqtardy paıdalansaq zııan shekpeımiz. Al oqýshynyń kútiletin nátıjege jetý dárejesi – onyń oqý jetistigi. Oqýshynyń bilimin oqytýdaǵy kútiletin nátıjemen sa­lystyrý baǵalaý krıterııleri arqyly júzege asady. Oqýshynyń oqý jetistigin kútiletin nátıjemen salystyrý dástúrli baǵalaý boıynsha da, qazirgi usynylyp jatqan jańa júıege sáıkes «jetti», «talpyndy» bolyp júzege asýy da múmkin. Eger oqýshy tipten «talpynys» jasamasa, onda oǵan dástúrli júıe boıynsha «2» degen baǵa qoıylar edi. Sońǵy jaǵdaıda qalaı baǵalanar eken? «Talpyný» degen áli bilgenge jatpaıdy ǵoı.

Oqýshynyń taqyrypqa baılanysty kútiletin nátıjege jetken-jetpegeni ár sabaq sa­ıyn esepke alynady. Bul – kún­delikti baǵalaý. Jańasha aıtsaq, qa­lyp­tastyrýshy baǵalaý. Mysaly, sabaqtyń oqý maqsaty «Teń búıirli úshburyshtyń anyqtamasyn bilý» dep qoıylsa, bul maqsatqa jetkenin bilý úshin oqýshydan anyqtamany «ta­qyldap» aıtyp berýin talap etý jet­ki­lik­siz. Uǵymnyń anyqtamasyn bil­­gen­-bilmegenniń ádistemelik ja­ǵy bar. Oqýshy anyqtama tujy­rym­damasynan týyndaıtyn uǵym­nyń qajetti jáne jetkilikti sıpat­ta­malyq erek­­shelikterin, ıaǵnı teń búıirli úshburyshtyń belgisi men qasıetin bilýi kerek. Jáne sáıkes esepter shyǵara alýy mindetti. Sonda ǵana oqýshy alǵa qoıǵan maq­satqa jetken bolyp esepteledi.

Matematıkada uǵymnyń anyq­tamasyn, teoremalar men erejelerdi paıdalanyp, ártúrli esep shyǵara alýdyń ózi ıgerilgen bilimdi qa­jet­ti jaǵdaıda qoldaný bolmaq. Son­dyqtan zamanaýı ádiskerlerdiń aıtyp júrgenindeı, matematıkadan «alǵan bilimdi tanys emes jaǵdaıda shyǵarmashylyqpen paıdalanýǵa úıretý» úshin ony qaıda qoldansaq dep «dala kezip ketýdiń» qajeti joq. Al iri taqyrypty (taraýdy) ótkennen keıin baǵalaý (jıyntyq) kezinde taraý materıaldaryn oqý­shylardyń tutas ıgergeni esepke alynady. Taqyrypty tolyq ót­ken­­nen keıin oqýshylardyń bi­lýine tıisti máseleler aýqymy ke­­ńeıe túsedi. Endi teń búıirli úsh­buryshtyń anyqtamasyn suraý jıyntyq baqylaýdyń eń negizgi mindeti emes. Jıyntyq baǵalaý úshin alynatyn tapsyrmalar men esepter toptamasy taraýda ótilgen bar máseleni tolyq qamtıdy.

Ony qurastyrý úshin muǵalimniń ınternet kezip, tórtkúl dúnıeni sharlaýy da, halyqaralyq emtıhan keńesine arnaıy tapsyrys berýi de qajet emes. Qajetti materıaldar mektep­ oqýlyǵynda, esep jınaǵynda, dıdak­tıkalyq jáne baqylaý jumysyna arnalǵan quraldarda jetkilikti. Muǵalim sol qazynany durys paı­dalansa bolǵany. Muǵalimniń shyǵar­mashylyq jumysyna shekteý qoıýǵa bolmaıdy. Alaıda jańalyq qana oqytý júıesin jaqsarta alady dep «esep túgendep» júrgenderdiń bar jetistikti joqqa shyǵarýy kóńilge qaıaý túsiretini ras. 

Bıyl «Pedagogıkalyq sheber­lik ortalyǵynda» basylǵan qalyp­tastyrýshy, jıyntyq, toqsandyq baǵalaýǵa arnalǵan tapsyrmalar jınaǵyndaǵy oqý materıaldarynyń mazmuny jaǵynan bir-birinen aıyrmashylyǵy shamaly. Úsheýi de baǵdarlamada qoıylǵan maqsattar júıesin júzege asyrýǵa ǵana ba­ǵyt­­talǵan, oqý materıalynyń maz­munyn tolyq qamtyp turǵan joq. Al avtorlardyń qısynsyz jazýyn kórgende, olardy matematıkalyq ádistemelik saýat ashý kýrstarynan ótkizip alýdyń da artyqshylyǵy joq dep oılap qalasyz. 

Dosymhan RAHYMBEK, Ońtústik Qazaqstan memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń professory,

pedagogıka ǵylymdarynyń doktory

ShYMKENT