Mekteptegi qysym: Balalar arasyndaǵy býllıngtiń zardaby qandaı?

Býllıngten zardap shekken balalar

Máselen, 2025 jyldyń qarashasynda Túrkistan qalasynda 9-synyp oqýshysy synyptastarynyń soqqysynan qaza tapty. Qaıǵyly oqıǵa 3 qarashada qala shetindegi zırat mańynda boldy. Tórt oqýshy birigip, marqumdy júrek tusynan soqqyǵa alǵan, sonyń saldarynan bala til tartpaı ketti.

Osyǵan uqsas jaǵdaı Almaty oblysynyń Samsy aýylynda tirkeldi. Byltyr 10 qarashada 13 jastaǵy oqýshy ózine qol jumsady. Marqumnyń anasynyń aıtýynsha balanyń ólimine mektep tarapynan kórsetilgen psıhologııalyq qysym sebep bolǵan. Oqýshylar arasynda mektepten tys jerde bolǵan tóbelesten keıin psıholog balaǵa aýyr, qorlaıtyn sózder aıtyp, «sen sııaqtylardy balalar kolonııasyna qamaý kerek» dep jekigen. Sonymen qatar «erteń vıdeo tarasa, ata-anań quqyǵynan aıyrylady» dep qaıta-qaıta qorqytqan. Osy jaǵdaı balanyń tuıyqtalyp, aqyr sońynda ómirimen qosh aıtysýyna sebep bolǵan.

Al jýyrda Atyraý oblysy Qulsary qalasynda A.S. Pýshkın atyndaǵy №6 mektepte 10-synyp oqýshysy mektepte baltamen ózge oqýshylardy qýyp, qaýip tóndirgen. Bul oqıǵadan soń qyzmettik tekserý júrgizilip, oqý ornynyń basshysyna qatań sógis berildi. Al kelesi kúni mektep dırektory qyzmetinen bosatyldy. Balanyń anasynyń aıtýynsha jasóspirim mundaı áreketke ózge balalar tarapynan jasalǵan álimjettik pen qysymnan keıin barǵan.

Býllıng bar, biraq resmı kórsetkishte bári jaqsy

Qazaqstandaǵy bala quqyqtary jónindegi ýákil Dınara Zakıeva ótken jyly Almaty oblysynyń jeti aýdanynda júrgizilgen anonımdi saýalnama nátıjelerimen bólisken bolatyn. Saýalnama Memleket basshysynyń tapsyrmasy aıasynda Bala quqyqtaryn qorǵaý komıtetimen jáne ózge de memlekettik organdarmen birlesip, Qarasaı, Balqash, Talǵar, Ile, Eńbekshiqazaq jáne Jambyl aýdandaryndaǵy mektepterde ótkizilgen.

Saýalnamaǵa jaýap bergen oqýshylar mektepte aqsha bopsalaý, tamaq tartyp alý jáne muǵalimder tarapynan kúsh qoldaný kezdesetinin aıtqan. Eńbekshiqazaq aýdanynda muǵalimder tarapynan bolǵan zorlyqtan keıin eki oqýshy aýrýhanaǵa túsken.

Shý aýdanynyń mektepterinde toǵyzynshy synyp oqýshylary uryp-soǵý arqyly bopsalaý, elektr shoker, kastet qoldaný barlyq jerde kezdesetin qubylys ekenin jazǵan. 

Ombýdsmenniń aıtýynsha, mektepterde júrgizilgen saýalnamada balalar býllıng pen bopsalaý bar ekenin aıtylǵanymen, resmı esepterde bul kórsetkish 0% dep kórsetilgen. Bul mektep ákimshiliginiń býllıngti barynsha jasyrýǵa beıim ekenin bildiredi.

Býllıng pen jaı janjaldyń aıyrmashylyǵy nede?

Pedagog-psıholog Danagúl Tuıaqbaevanyń aıtýynsha, jaı janjal  – eki taraptyń  teń jaǵdaıda týyndaıtyn, ýaqytsha kelispeýshiligi. Al býllıng – bir nemese birneshe adamnyń bir balany uzaq ýaqyt boıy ádeıi, júıeli túrde qorlaýy, kemsitýi jáne psıhologııalyq ne fızıkalyq qysym kórsetýi. Býllıngte kúsh teńsizdigi bolady.

Eger onlaın ortada qorlaý, mazaqtaý, qorqytý nemese bedelin túsirý áreketteri júıeli  túrde qaıtalansa jáne  bala ózin qorǵansyz sezinse, bul býllıng túri bolyp esepteledi.

Balanyń býllıngke ushyraǵanyn qalaı baıqaýǵa bolady?

Balanyń minez-qulqyndaǵy ózgerister, tuıyqtalý, mektepke barýdan bas tartý, mazasyzdyq, kóńil kúıdiń tómendeýi, uıqy men tábettiń buzylýy jáne ózin-ózi baǵalaýdyń tómendeýi – býllıngtiń alǵashqy belgileriniń biri.

«Balalar uıalyp, qorqyp, eresekter túsinbeıdi jáne jaǵdaı odan saıyn ýshyǵyp ketedi dep qaýiptenýi múmkin. Keıbiri ózin kináli sezinedi. Uzaq býllıngtiń saldary mazasyzdyq, depressııa, ózin tómen baǵalaý, áleýmettik oqshaýlaný, oqý úlgeriminiń tómendeýi, tipti psıhosomatıkalyq aýrýlarǵa ákelýi múmkin. Eger balada uzaqqa sozylǵan kúızelis, qorqynysh, ózine zııan keltirý oılary, minez-qulqyndaǵy kúrt ózgerister baıqalsa, mindetti túrde psıholog  nemese psıhoterapevt kómegine júginý qajet», deıdi psıholog.

 Agressor balanyń ózi de kómekke muqtaj

 Psıhologtyń aıtýynsha agressııa kórsetetin balalardyń ózi de psıhologııalyq kómekke muqtaj bolýy múmkin.

«Mundaı balalar da emosıonaldyq qoldaýǵa, durys qarym-qatynas daǵdylaryn úırenýge muqtaj. Sabyrly túrde balany muqııat tyńdap, onyń sezimderin qabyldaý mańyzdy. «Sen jalǵyz emessiń, men seni qoldaımyn» degen senimdi jetkizý qajet. Ata-ananyń túsinigi men senimi – balanyń eń úlken qorǵany. Balanyń sózin joqqa shyǵarý, «óziń kinálisiń» dep aıtý, agressııamen jaýap berý nemese mektepke ashýmen barý jaǵdaıdy kúrdelendirýi múmkin. Ata-ananyń ózara jáne ózgelermen qarym-qatynasy – balaǵa tikeleı úlgi ekenin esten shyǵarmaý mańyzdy», deıdi Danagúl Qabdyrashqyzy.

Psıhologtyń paıymdaýynsha, muǵalimder jaǵdaıdy jan jaqty zerttep, barlyq tarapty jeke tyńdap, balanyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýi qajet. Odan keıin aldyn alý jáne túzetý jumystary júrgiziledi.

Synypta turaqty túrde psıhologııalyq profılaktıkalyq jumystar júrgizý, empatııa men ózara qurmetti damytý – eń tıimdi ádisterdiń biri.

Kıberbýllıng nege býllıngten de qaýipti?

Kıberbýllıng táýlik boıy jalǵasýy múmkin. Onyń aýdıtorııasy keń, jazbalar uzaq saqtalady. Bul balanyń qaýipsiz keńistigine psıhologııalyq qysymdy kúsheıtedi.

«Ǵalamtor keńistigindegi qaýip-qaterdiń aldyn alý kezinde ata-ananyń atqaratyn róli erekshe. Balanyń qaýipsizdigine eń aldymen ata-anasy jaýapty bolýy tıis. Sol sebepti olar ul-qyzdaryna ınternettegi qaýipter týraly túsindirip, minez-qulqyndaǵy ózgeristerge muqııat nazar aýdarǵany jón.

Eger ata-ana balasynyń kúmándi saıttarǵa kirip, alaıaqtar nemese zııanyn tıgizetin adamdardyń yqpalyna túskenin baıqasa, ony jazǵyryp, urysý durys emes. Kerisinshe, barynsha qoldaý kórsetip, túsinistik tanytý qajet. Bala ózin túsinetinin sezinip, sabyrǵa kelýi úshin jyly sóz aıtyp, janynan tabylý mańyzdy. Keıin máseleni birge sheship, qajet bolǵan jaǵdaıda psıholog kómegine júgingen abzal.

Qamqorlyq pen qoldaýdy sezingen bala tyǵyryqtan shyǵýǵa bolatynyna senedi. О́kinishke qaraı, keıbir ata-analar balasymen jetkilikti deńgeıde tildespeıdi. Olardyń ishki kúızelisin der kezinde ańǵarmaı jatady. Al másele asqynǵan soń, bárin túzetý qıyndaı túsýi múmkin», deıdi psıholog.

Memleket qandaı shara qoldandy?

Qazaqstan býllıngtiń aldyn alý maqsatynda 2025 jyly mektepterde ulttyq antıbýllıng baǵdarlamasy – DosbolLIKE engizdi. Bul baǵdarlama balanyń qaýipsiz ortasyn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan.

Memlekettik saıasat aıasynda balalardyń quqyqtary men qaýipsizdigin qorǵaýǵa baǵyttalǵan, ákimshilik jaýapkershilik, qaýipsizdik sharalary (QR kody, 111 jelisi), psıhologııalyq qoldaý ortalyqtary iske qosyldy.  

Sonymen qatar balalar arasynda býllıngtiń aldyn alý jáne azaıtý maqsatynda mektepterde KiVa sııaqty halyqaralyq baǵdarlamalar da engizilip jatyr.

Elimizde mekteptegi býllıng úshin ata-anaǵa aıyppul salynady. Eger býllıng alǵash ret tirkelse, aıyppul kólemi 10 AEK nemese 39 320 teńge bolady. Qaıtalanǵan jaǵdaıynda soma 30 AEK-ke (117 960 teńge) deıin ósedi.

Pedagog-psıhologterdiń jumysy jetildiriledi

Memleket basshysynyń tapsyrmasy aıasynda Oqý-aǵartý mınıstrligi Balalardyń quqyqtary jónindegi ýákil jáne salalyq mınıstrliktermen birlesip 2026-2030 jyldarǵa arnalǵan «Qazaqstan balalary» tujyrymdamasyn ázirledi.

Oqý-aǵartý mınıstri Juldyz Súleımenova úkimettegi brıfıngte osy tujyrymdamanyń mazmunyn tanystyrý barysynda mektepterdegi býllıngke qarsy qabyldanyp jatqan sharalar men oqýshylar arasyndaǵy janjaldarǵa qatysty pikir bildirdi.

Mınıstrdiń sózinshe, bul másele júıeli túrde zerttelgen. Osy maqsatta Jambyl oblysynda 100 mektep kezdeısoq iriktelip, tekserilgen.

«Tekserý qorytyndysy boıynsha oblys ákimi men Ishki ister mınıstrligi ókilderiniń qatysýymen keńes ótkizildi. Bul másele baqylaýda. Mektepterdegi býllıngke qatysty túıtkilder bar, alaıda biz zańnamalyq deńgeıde birqatar júıeli sharalar qabyldadyq. Sonyń biri – 111 baılanys ortalyǵy. Býllıngke ushyraǵan árbir bala osy nómir arqyly kómekke júgine alady», dedi Súleımenova.

Mınıstrdiń aıtýynsha, 2027 jyldan bastap pedagog-psıhologterdiń jumysy júıeli túrde jetildiriledi.

«Qazirgi tańda pedagog-psıhologterge balalarmen tikeleı jumys isteýge bar bolǵany bir saǵat qana bólinedi. Búgin qandaı da bir úderisti engizip, erteń nemese bir aıdan keıin bári birden jaqsaryp ketedi dep aıta almaımyz. Degenmen bul baǵytta júıeli jumys júrgizilip jatyr», dep tolyqtyrdy mınıstr.

Tujyrymdama aıasynda mektepterde pedagog-psıholog saǵatyn engizý, zorlyq-zombylyqqa ushyraǵan balalarǵa 40 kómek kabınetin ashý josparlanǵan.