Májilistiń jalpy otyrysynda zań jobalary birinshi oqylymda maquldandy

Shekteý eshkimdi shettetpeıdi

Jalpy otyrysta Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstri Dáýren Abaevtyń tanystyrýymen «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine aqparat jáne kommýnıkasııalar máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy birinshi oqy­lym­da maquldandy.

Atalǵan zań jobasy buqa­ralyq aqparat quraldary, tele­radıo habarlaryn taratý, aqpa­rattandyrý jáne baılanys, aq­parattyq qaýipsizdik salasyndaǵy qoǵamdyq qatynastardy qu­qyq­tyq retteýdi qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Al buqaralyq aq­parat quraldary men kommýnıkasııalar salasyndaǵy ózgerister birneshe baǵyttarǵa arnalǵan.

«Olardy naqtylaı tússek, eń aldymen aqparat salasynda azamattardyń quqyqtaryn: sýbtıtrleýdi nemese sýrdoaýdarmany keńinen qoldaný arqyly múmkindigi shekteýli adamdardyń aqparatqa qoljetimdilik quqyq­taryn qamtamasyz etý; «balanyń jasyna sáıkes keletin aqparat» degen uǵymdy zańnamalyq tur­ǵydan bekitý; balanyń beınesin jáne derbes derekterin balanyń óziniń nemese onyń zańdy ókil­deriniń kelisiminsiz paıdalanýdy shekteý jónindegi normalardy engizý jolymen qamtamasyz etý kózdelýde», dedi D.Abaev.

Mınıstrdiń aıtýynsha, qu­jatta bolmashy zań buzýshy­lyqtary úshin BAQ qyzmetin toq­tata turý jáne taralymdy tárki­leý túrindegi ákimshilik jazalaý sharalaryn alyp tastaý nemese olardyń aýyzsha jáne jazbasha suraý salýlary boıynsha aqparat usyný prosesin retke keltirý tetikteri de qarastyrylady. 

«Sur tabaqtar» zańmen rettelýi tıis

Belgili bir deńgeıde retteýdi qajet etetin saladaǵy súıekti má­se­leniń biri – spýtnıktik tabaq­shalardy paıdalaný jaıy boldy. Bul týraly mınıstrdiń ózi egjeı-tegjeıli túsindirdi.

«Zań jobasynda «spýtnıktik tele-radıo habarlaryn taratý operatorlarynyń qabyldaǵysh qondyrǵylaryn taratýmen aınalysatyn tulǵalardy tele-radıo habarlaryn taratý sýbektileri retinde zańnamalyq tur­ǵydan aıqyndaý qajet» dep naqtylanǵan. Bul másele elimizdiń aq­parattyq qaýipsizdigine qa­tysty. О́ıtkeni elimizde qazirgi kezde 600 myńǵa tarta otbasy «sur tabaqshalardy» paıdalanýda. Al osy «sur tabaqshalarda» jady kartasy bolǵanymen, onda qazaqstandyq telearnalar qorǵalmaǵan. Bul shamamen 1,5 mıllıon adam Qazaqstannyń aq­parattyq keńistiginen tys qalyp otyrǵandyǵyn bildiredi. О́te ózekti máseleniń biri osy desek te, qolymyzda tutynýshylarǵa yq­­pal etýdiń sharalary qaras­ty­­rylmaǵan. Alaıda, biz osy kar­ta­­lardy taratyp júrgen adam­­dar­dy quqyqtyq keńistikke shyǵa­­rýdamyz. Olar shynymen de Qa­zaq­stannyń quqyqtyq keńis­ti­ginen tys qalyp otyr. Al elek­trondy tólemder arqyly tólen­gen aqsha basqa elderge ketip jatyr», dedi D.Abaev.

Jalaqy jumys tıimdiligine qaraı tólenedi

Mınıstr zań jobasy aıasynda BAQ-qa ákimshilik júktemeler azaıtý maqsatynda birqatar je­ńil­dikter jasalatynyn málim etti. Onyń biri buqaralyq aqpa­rat quraldarynyń damýy úshin sapaly zańnamalyq bazany odan ári qalyptastyrý bol­sa, onyń ishinde ákimshilik júk­te­meler men shekteý shara­laryn azaıtý maqsatynda birqatar jeńildikter de jasalady. So­ny­men qatar shyndyqqa saı kel­meıtin aqparatty taratýǵa qa­tysty jaýapkershilikten bosatý múmkindikteri keńeıýde. Aı­ta keteıik, mundaı ózgeris mem­­le­kettik organdardaǵy BAQ-pen baı­lanys jónindegi ókilet­ti tulǵaǵa birshama jaýapker­shi­likter júkteıdi. Onyń aıqyn my­­saly memlekettik qyz­met­ker­ler­­diń eńbekaqysy BAQ saýaldaryna jaýap berý jaǵdaıyna baılanysty bolmaq.

«Qyzmet tıimdiligin baǵa­laý­dy bonýstyq-baldyq júıege baılanystyramyz. Iаǵnı, eger de ol jaýap bermese, onyń reı­tıngi tómendeıdi, sáıkesinshe eńbek­aqysy da azaıady. Bizde aqparatqa qol jetkizý zańy bar, onda mem­le­kettik organdar qyzmetiniń tıim­diligin baǵalaýdy eskeretin bólim jumys isteıdi. Basshysy qyz­metkerdiń jumysyndaǵy tıim­diliktiń negizgi kórsetkishin qaraý arqyly mamannyń jala­qysy anyqtalady. Ondaǵy krı­te­rıılerdiń biri retinde BAQ-pen jumys dep kórsetilgen. Sonymen qatar ol ony qyzmetinen de bo­satýǵa quqyly», dedi mınıstr.

Osy máselege oraı tilshiler qaýymy keı kezderde memlekettik organdar BAQ saýaldaryn nazardan tys qaldyratynyn alǵa tart­qan edi. О́z kezeginde D.Abaev zań jobasynda «resmı ókil» uǵy­my engizilip jatqanyn, resmı ókil óz jumysynda BAQ-pen jumysqa tikeleı jaýap beretinin túsindirdi. Budan bólek, ol buqaralyq aqparat quraldary saýal­daryna jaýap berý merzimin qys­qartý máselesi áli de qyzý tal­qylanyp jatqanyn aıtty. 

«Joldanǵan resmı saýalǵa tolyq ári naqty jaýap berý mer­zimin naqtylaýǵa qatysty soń­ǵy sheshim aldaǵy aptada aıqyn­da­lady dep josparlanǵan», dedi D.Abaev.

Avtomatty baqylaý keler jyly iske qosylady 

Jalpy otyrys aıasynda depýtattar tarapynan aıtylǵan ta­ǵy bir jaıt – Internette aq­pa­­­­ratty baqylaýdyń avtomat­tan­­dyrylǵan júıesine qatysty máse­le boldy. Bul júıe quqyqqa qaı­shy kontentti baqylaıtyn qol­da­nystaǵy tetiktiń biri re­tinde tanylmaq.

«Tek, aǵymdaǵy jyly biz úsh myńǵa jýyq saıtty buǵattadyq. Sol sııaqty quqyqqa qaıshy ma­terıaldarǵa qatysty 270 myńǵa jýyq eskertý joldandy. Iаǵnı lańkestik, ekstremızm, pornografııa jáne basqa da osy tektes materıaldarǵa tyıym salyndy. Máselen, áleýmettik jelide materıal paıda boldy delik. Biz bar­sha áleýmettik jelini bir materıal úshin buǵattaı almaıtynymyz belgili. Negizgi jumysymyz ınternette, teledıdarda taratylatyn aqparatty baqylaý bol­ǵandyqtan, aldaǵy jyldyń sońyna deıin baqylaýdyń avto­mattandyrylǵan júıesin qol­danysqa engizbekpiz. Bul júıe ınternetti baqylaıtyn bolady. Iаǵnı jelidegi aqparatqa sho­lý júrgizedi. Árıne, ol úshin ýa­qyt kerek, sebebi ol ońaı sharýa emes», degen Dáýren Abaev jo­banyń sátti júzege asatyn­dy­ǵy­na senim bildirdi.

Sonymen qatar mınıstr sóz oraıy kelgende shalǵaı aýdandarda uıaly baılanysty jaqsartýdyń tásili jaıyna da toqtaldy. Onyń aıtýynsha, tıisti túzetýler aqparat jáne kommý­nı­kasııalar máselesi boıynsha zańnamalyq aktilerde qarasty­rylǵan. Atap aıtqanda, qolda­nystaǵy zańnamada uıaly baıla­nys operatorlary tıisti ınfra­qurylymdy salýǵa mindetti bolyp tabylady. Solaı desek te, 500-600 adam turatyn eldi meken­de ınfraqurylymdy turǵyzý qarjylyq jaǵynan tıimsiz ekeni túsinikti.

«Sondyqtan da radıojıilik spektrin birlesip paıdalaný múm­kindigin berip otyrmyz. Osy ar­qyly uıaly baılanys operator­lary úshin ınfraqurylymǵa 30 paıyzǵa deıingi shyǵyndy qys­qartýdamyz. Bul óz keze­ginde aýyldy jerlerde uıaly baı­la­nys­tyń sapasyn jaqsartýǵa múm­kindik beredi. Oǵan qosa, mundaı báse­kelestik orta turǵyndar úshin sapaly baılanys pen arzan tarıf­ter tańdaýyna jol ashylady», dedi vedomstvo basshysy. 

Aıta keterlik taǵy bir másele, birinshi oqylymda ma­qul­­danǵan zań jobasynda BAQ bet­­terinde azamattardyń sýre­tin jarııa­laýdyń tártibi de tııanaq­talǵan.

Kodeks kem degende on bes ken ornyn ashady

Otyrysta «Jer qoınaýy já­ne jer qoınaýyn paıdalaný týraly» kodekstiń jobasy birin­shi oqylymda maquldandy. Bul jó­ninde Investısııalar jáne damý mınıstri Jeńis Qasymbek baıan­dady. Onyń málimdeýinshe, kodeks jobasy – jer qoınaýyn paı­dalanýshylardyń jumysynda kezdesetin kedergilerdi jo­ıyp, sa­lanyń quqyqtyq bazasyn je­til­dirýge, halyqaralyq stan­dart­tarǵa ótýge jáne ınves­tısııa­lyq klımatty jaqsartyp, sala­ǵa tikeleı sheteldik ınvestı­sııalar tartýǵa baǵyttalǵan. Búgingi tańda Qazaqstan geologııa sala­syn memlekettik retteý boıyn­sha 104 eldiń ishinde 74-shi orynda tur. Al jer qoınaýynyń geo­lo­gııalyq tartymdylyǵy jaǵy­nan 45-shi orynda. Bul refor­ma álemde bolyp jatqan daǵ­darys pen onyń saldarynan ınvestor tartýǵa baılanys­ty básekelestiktiń artýynan týyn­dap otyr. Ult jospary baǵdar­lamasynyń qadamdaryn iske asyrý maqsatynda ázirlengen kodeks jobasyna qatysty 600-den astam eskertýler men usynystar qaralyp, talqylanǵan.

«Zań jobasynda jer qoı­naýyn paıdalaný salasynyń ashyq­tyǵyn jáne boljamdylyǵyn arttyrý kózdelgen. Sonymen qatar eń úzdik álemdik tájirıbeni paıdalana otyryp, barlyq paıdaly qazba úshin kelisimshart jasaýda ońtaılandyrylǵan tásil engiziledi», dedi J.Qasymbek. Sonymen qatar kodeks jo­ba­syn ázirleý barysynda bir jarym jyldyq zertteý jumys­tary men Dúnıejúzilik bank usynysy nátıjesinde aýstra­lııalyq zań modeli úlgi retinde alynǵan. О́ıtkeni álem boıynsha Aýstralııanyń tájirıbesi úzdik dep sanalady jáne ınves­torlardyń da bergen baǵasy osyndaı. Oǵan qosa, atalǵan zań jobasy elimizde geologııalyq barlaýdy sapaly júrgizýge múmkindik beredi dep josparlanýda. Mınıstr málim etkendeı, Makkenzıdegi AQSh keńesshiler esebiniń tujyrymyna súıensek, Qazaqstanda jappaı geologııalyq barlaý tetigi iske qosylsa, eli­mizde álemdik deńgeıdegi kem degende 15 ken ornyn ári taý-ken rýdasy aımaqtaryn ashýǵa bolady.

«Eń mańyzdysy, Qazaqstanda geologııalyq barlaý sapaly ári tyń­ǵylyqty júrgiziledi. Mysa­ly, Qazaqstanda 1 sharshy shaqy­rym jerdi barlaýǵa 7 AQSh dollary jumsalsa, Aýstralııada – 167 dollar, AQSh-ta – 87, al Kana­dada 203 dollar qarjy jum­sa­lady», dedi J.Qasymbek.

Nurlybek DOSYBAI, «Egemen Qazaqstan»

Sýretti túsirgen  Erlan Omar, «Egemen Qazaqstan»