Munaı – baılyq, munaı – saıasat, munaı – bılik. Qalaı bolǵanda da, ázirge jahandyq ekonomıka erteńin munaısyz elestetý múmkin emes. HH ǵasyrda dáýirlegen munaı bedeli HHI ǵasyrda da sharyqtaı kóterilmese tómendeıtin túri joq. Búginge deıin málim bolyp otyrǵan jańǵyrmaly energııa kózderiniń taıaý bolashaqta munaıǵa balama bolyp jarytpaıtynyn bilikti sarapshylar ashyq aıtýda.
Máselen, qazirgi kezeńde jahandyq elektr energııasyna degen suranystyń 86,8 paıyzy munaı, kómir, tabıǵı gaz jáne ýran shıkizaty arqyly qamtamasyz etiledi. Sarapshylardyń naqty derekteri boıynsha, 2018 jyly álemdegi munaıǵa degen suranys táýligine 100 mıllıon barrelge jetetin kórinedi. Al osydan týra on jyl ǵana buryn, planetamyzdaǵy táýliktik munaı tutyný kórsetkishi 90 mıllıon barrelge jetip toqtaıdy, odan ári munaıǵa degen suranys kúrt tómendeıdi degen boljam ústemdik qurǵan bolatyn. Endeshe adamzattyń taıaý bolashaqta munaıǵa degen táýeldilikten qutyla almaıtyndyǵy aınadaı aqıqatqa aınaldy. Olaı bolsa, táýelsiz Qazaqstan úshin búgingi damý úrdisinde, bolashaq gúldený dáýirinde elimizdiń aýmaǵyndaǵy ıgeriletin jáne áli de zertteletin munaı qorynyń ómirlik ólsheýsiz máni bar.
Sońǵy kezeńde turaqtanǵan jáne bıylǵy jyldyń sońǵy aılarynda birshama kóterile bastaǵan jahandyq munaı baǵasy elimiz ekonomıkasynyń tamyrlaryna qan júgirtip, bıylǵy 10 aıdyń qorytyndysy boıynsha ishki jalpy ónimniń 4 paıyzǵa deıin ósýine múmkindik berdi. Sondyqtan dál qazirgi kezeńde bizdiń elimiz úshin álemdik naryqtaǵy munaı baǵasynyń strategııalyq taǵdyrsheshti mańyzy zor. OPEK-tiń burynǵy bas hatshysy Rene Ortıstiń aıtýynsha, endi OPEK+ kelisimine kiretin elderdiń munaı óndirý kólemin qysqartý sharalaryn qoldanbaýyna da bolady. О́ıtkeni 2015 jyldan beri alǵash ret jahandyq munaı rynogyndaǵy shıki munaıǵa degen suranys pen ony óndirý kóleminiń balansy retke keldi. Munaı baǵasynyń ósýine Eýropalyq odaq elderi men Azııa elderi ekonomıkasynyń kóterilýi erekshe yqpal etýde. Boljam boıynsha, taıaý bolashaqta bul elderdiń ekonomıkasyndaǵy damý úrdisi artpasa, tómendemeıtin kórinedi.
Sońǵy aptada álemdik naryqtaǵy munaıdyń bir barreliniń baǵasy psıhologııalyq 60 AQSh dollarynan asyp jyǵyldy. Búgingi kúni munaı rynogyndaǵy Brent markaly munaıdyń barreli 62 dollardan baǵalansa, WTI markaly munaıdyń bir barreli 55,38 dollardan baǵalanýda. Sarapshylardyń bir aýyzdy pikiri boıynsha, 2018 jyly álemdik rynoktaǵy munaı baǵasynyń bir barreli 55-70 dollar kóleminde bolady. Tipti keıbir dýaly aýyz sarapshylar munaı baǵasy ústimizdegi jyldyń sońynda 70 dollar mejeni alyp, jańa jylda ósý úrdisin odan ári jalǵastyrady degen pikirdi alǵa tartýda.
О́tken jyly ǵana qara altynnyń baǵasy 40 dollarǵa deıin quldyrap, munaı shıkizatyn eksporttaýshy elder bıýdjetiniń búıiri búrisip shyǵa kelgen edi. Álemdik rynokta munaı baǵasynyń kúrt tómendegenine qarap, elimiz jyl basynda ekonomıkamyzdy damytýdyń bazalyq múmkindigin munaı baǵasynyń jyldyq kórsetkishiniń bir barrelge 45 dollardan aınalatyn baǵamyn alǵan bolatyn. Al bıylǵy jyldyń ótken aılarynda álemdik rynoktaǵy munaı baǵasy 50 dollardan tómendegen joq. Sońǵy aptalarda 60 dollar mejesindegi asýlardy da alyp otyr. Jyldyń aıaǵynda munaı baǵasy 70 dollardan aınalatyn bolsa, bıýdjetke túsetin tabys odan ári eselenetin bolady. Sondyqtan «jyrtyq úıdiń qudaıy bar» demekshi, eldiń yrysyna kelgen bul taza tabysty qarapaıym halyqtyń ıgiligi úshin paıdalanýǵa tolyq múmkindik týyp tur. Olaı bolsa, el Úkimeti men halyq senimin arqalaǵan Parlament bıýdjettik sala eńbekkerleriniń jalaqylaryn, zeınetkerlerdiń zeınetaqylaryn, az qamtamasyz etilgen otandastarymyzdyń járdemaqylaryn ósirýge baǵyttalǵan sharalardy oılastyrady degen úmittemiz.
Jaqynda jahandyq rynoktaǵy eń bedeldi sarapshy uıym sanalatyn Halyqaralyq energetıkalyq agenttik (HEA) álemdik rynoktaǵy munaı baǵasy týraly óziniń buryn jarııalanǵan boljamyn jańartty. HEA 2025 jylǵa arnalǵan munaı baǵasy týraly boljamyn 18 paıyzǵa tómendetip, sol jyly jahandyq rynoktaǵy munaıdyń bir barreliniń baǵasy 83 AQSh dollaryna teń bolady degen boljamyn jaryqqa shyǵaryp otyr. Sonymen birge HEA 2040 jylǵa arnalǵan munaı baǵasy týraly boljamyn 11 paıyzǵa tómendetip, sol jyldarǵa taman munaı barreliniń baǵasy 111 AQSh dollary kóleminde bolatyndyǵyn aıtady. Mine, jahandyq eń bedeldi sarapshy uıymnyń boljamynan kórinip otyrǵanyndaı, taıaý bolashaqta munaı baǵasy qymbattamasa, arzandamaıtyn kórinedi. Bul ekonomıkasy shıkizat eksportyna táýeldi damýshy elder úshin, onyń ishinde ekonomıkasyn ındýstrııalandyrý baǵytyna burǵan bizdiń elimiz úshin de «aspannan suraǵanyn jerden bergendeı» jaǵymdy jańalyq. Halyq ıgiligi úshin qasıetti qazaq jeriniń qoınaýyna tolǵan qara altynnyń baǵasy baıandy bolsyn!
Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan»