Reseıdegi prezıdenttik saılaý - 2018. Halyqaralyq basylymdar ne deıdi?

Saılaý qashan ótedi?

Reseı Federasııasy zańyna sáıkes saılaý qazirgi prezıdent saılanǵan aıdyń birinshi jeksenbisinde ótýi kerek. V. Pýtın 2012 jyly naýryz aıynda saılanǵan. Biraq bıyl kóktemde Memlekettik dýma tıisti zańǵa ózgeris engizip, saılaýdy naýryzdyń úshinshi jeksenbisinde ótkizý týraly sheshim shyǵardy. Iаǵnı, Reseı halqy kelesi prezıdentin 2018 jyldyń 18 naýryzynda tańdaıdy. 

Prezıdent 6 jylǵa saılanady. О́ıtkeni áleýmettik-ekonomıkalyq, saıası sheshimder qabyldap, reforma júrgizý úshin burynǵy 4 jyldyq merzim az ýaqyt sanalǵandyqtan, oǵan taǵy eki jyl qosylǵan bolatyn. 6 jyldyq merzimge birinshi bolyp Vladımır Pýtın saılanǵan.  

Kandıdattar qatarynda kimder bar?

Qazirgi tańda kandıdattar anyqtalyp jatyr. Ázirge Reseıdiń Lıberaldy-demokratııalyq partııasynyń basshysy Vladımır Jırınovskıı, Kommýnıstik partııa jetekshisi Gennadıı Zıýganovtyń saılaýǵa túseti belgili. "Spravedlıvaıa Rossııa" partııasy kandıdat týraly resmı aqparatty tek jeltoqsanda jarııalaıtynyn aıtty. 

Bulardan basqa "Nashı" qozǵalysynyń burynǵy kóshbasshysy Vasılıı Iаkemenkonyń inisi Borıs Iаkemenko saılaýǵa túsetinin aıtty. 2008 jyly prezıdenttikke úmitker bolǵan Andreı Bogdanov pen ekonomıst Grıgorıı Iаvlınskıı de kelesi saılaýǵa óz kandıdatýrasyn usynbaq. 

Navalnyı úmkitker retinde tirkele ala ma?

Statıstıkalyq derekterden Reseıdegi saılaýǵa qatysqan halyq sanynyń tómendep ketkenin baıqaýǵa bolady. Sarapshylardyń pikirinshe, qazir Kremldiń oıy - kelesi saılaýǵa halyqty kóptep qatystyrý. Osyǵan oraı jyl basynda Bloomberg Kreml Navalnyıdy kandıdat retinde tirkeýi múmkin dep jazǵan bolatyn. 

Alekseı Navalnyı - birneshe ret tanymal sheneýnikterdi sybaılas jemqorlyqqa qatysy bar dep aıyptaǵan oppozısıoner. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qor jetekshisi. Saraptama ortalyqtary usynǵan málimetterge sensek, ony Reseı halqynyń 55 paıyzy biledi eken. 

Tanymal oppozısıoner prezıdenttikke úmitker retinde tirkeletinin 2016 jyldyń jeltoqsan aıynda málimdegen bolatyn. Sodan beri belsendi túrde úgit-nasıhat jumystaryn júrgizip keledi. Reseı óńirlerinde onyń 79 saılaý shtaby bar. Alekseı Navalnyıdyń kandıdat retinde tirkelýine onyń shartty túrde sottalǵany kedergi bolyp otyr. Zań boıynsha Navalnyı úmitker retinde tirkelý úshin bir aıdyń ishinde 300 myń adamnyń qolyn jınaý kerek. Degenmen, Reseıdiń Ortalyq saılaý komıssııasynyń basshysy Ella Pamfılova 2028 jylǵa deıin A. Navalnyıdyń kandıdat retinde tirkele almaıtynyn aıtty. 

Birqatar saıasattanýshylar Bloomberg-tiń jazǵanymen kelisetinderin jetkizip, oppozısıonerdiń kandıdattar qatarynda bolýy halyqtyń saılaýǵa degen nazaryn arttyratynyn aıtýda. Tipti, jaqynda Eýropa keńesiniń mınıstrler kabıneti de Navalnyıdyń saılaýǵa tirkelýin qoldaǵan bolatyn. Al keıbir sarapshylar onyń saılaýǵa qatysý-qatyspaýy týraly daý kózboıaýshylyq ekenin aıtypty. "Ol sońynda kandıdat retinde tirkeledi. Jeltoqsan aıynda saılaý kampanııasy qyza túsedi ", deıdi saıasattanýshylar.

Ksenııa Sobchakqa saılaý ne úshin kerek? 

Prezıdenttikke úmitkerlerdiń biri - Ksenııa Sobchak. Ol ótken aıda saılaýǵa túsetinin rastaǵanymen, halyqtyń qolyn jınaýǵa shamasy jetetinine kúmándanǵan edi. AQSh-tyń Stratfor saraptama ortalyǵy men VVS basylymynyń aıtýynsha, Sobchakty kandıdat retinde tirkeý týraly ıdeıa Kremlden shyqqan. Al "Vedomostı" basylymy "Saılaýǵa áıel adamnyń qatysqany saıası kampanııany túrlendire túser edi", dep jazdy. Biraq telejýrnalıst ol aqparatty múldem joqqa shyǵaryp, Pýtınmen ákesi týraly fılm boıynsha kezdeskenin aıtty. Al Prezıdent ákimshiligi ázirge Sobchaktyń sheshimi týraly resmı málimdeme jasamady. Biraq Vladımır Pýtınnen jýrnalıster Sobchaktyń sheshimi týraly suraǵanda, "Onyń óz qalaýy!" dep jaýap berdi. 

Bir aıta keterligi, Ksenııa Sobchaktyń saıası tájirıbesi joq emes. Ol oppozısııanyń koordınasııalyq keńesine saılanǵan. 2011-2012 jyldary saılaýdyń adal ótýin qoldaý maqsatynda ótken mıtıngte sóz sóılep, belsendilik tanytqan. Saýalnama nátıjeleri kórsetkendeı, onyń tanymaldylyq deńgeıi de joǵary. Byltyr ol reseılik elıtanyń basty ókili atanyp, úzdik ondyqqa endi. 2011-2013 jyldary "jyl áıeli" nomınasııasynda aldyńǵy qatarda kórinip júrdi. Biraq onyń antıreıtıngi de joǵary. "Levada" saraptama ortalyǵy tamyz aıynda júrgizgen saýalnamada reseılikter senbeıtin saıasatkerler qatarynda Ksenııa Sobchak tórtinshi orynnan kórindi.

Degenmen, Ksenııa Sobchaktyń sheshimi el nazaryn ózine aýdardy. Saıasattanýshylardyń keıbiri Ksenııa Sobchak saılaý naýqanyn túrlendire alatynyn aıtty. Basqalar telejýrnalıstiń tek ınstagram paraqshasyndaǵy jazylýshylar sanyn arttyrǵysy keledi degen oıyn jasyrmady. Al RTVI arnasy Sobchak aldaǵy saılaýda 2012 jylǵy prezıdenttik dodaǵa túsken mıllıarder Mıhaıl Prohorovtyń rólin somdaıdy dedi. Telearnanyń aıtýynsha, Prohorov 7,98% daýys jınasa, Sobchakta bul kórsetkish 8-9%-ǵa deıin jetýi múmkin. 

Pýtın óz sheshimin aıtýǵa nege asyqpaıdy? 

Qazan aıynda "Levada" ortalyǵy reseılikter arasynda saýalnama júrgizip, saılaýshylardyń 64 paıyzy Pýtındi qoldaıtynyn aıtty. Soǵan qaramastan, qazirgi prezıdent kandıdattar qataryna áli qosylmady. Prezıdenttiń baspasóz hatshysy Dmıtrıı Peskov ta Pýtınniń saılaýaldy kampanııasyna daıyndyq bastalyp ketti degen aqparatty joqqa shyǵaryp, áli eshteńe anyq emestigin aıtty. Biz saıasattanýshylar men sheteldik BAQ pikirin eskere kele, Pýtınniń áli prezıdenttikke úmitker retinde tirkelmeýiniń sebepterin toptastyryp kórdik. 

Birinshiden, saılaýǵa tek Pýtınniń emes, onyń ákimshiliginiń de daıyndyǵy kerek. "Pýtın saılaýaldy kampanııasyn Kreml daıyn bolǵanda ǵana bastaıdy", deıdi saıasattanýshylar. 

Ekishiden, halyqtyń nazaryn aýdarý úshin Pýtın áli kandıdat bolatynyn naqty aıtpady. Sebebi Pýtınniń saılaýǵa qatysý-qatyspaýy halyqty mazalaıtyn basty suraqqa aınaldy. "Pýtın osylaısha elıta toptarynyń pikirin, áleýmettik toptardyń kózqarasyn, qoǵamnyń oıyn bilip alady", deıdi saıasattanýshylar. 

Úshinshiden, Pýtın kandıdat retinde tirkeletinin erte jarııalamaýdy dástúrge aınaldyrǵan. Sheteldik BAQ-tyń pikirinshe, sońǵy 17 jylda ol óz sheshimi týraly aldyn ala aıtqan emes. 

Tórtinshiden, Pýtın birneshe ret saılaýaldy kampanııasy jumysqa kedergi keltiretinin aıtty. "Saýlaýaldy kampanııa aldyn ala bastalyp ketse, úkimet pen ákimshiliktiń teń jartysy ózgeris kútip, jumys jaıyna qalady", degen bolatyn Pýtın Sank-Peterbýrgtegi ekonomıkalyq forýmda. 

Bul saılaýdyń ereksheligi nede? 

AQSh-tyń Stratfor saraptama ortalyǵy saıttarynda jarııalaǵan baıandamada kelesi prezıdenttiń Pýtın bolatyny aıtylǵan. "Degenmen, qazir burynǵydaı emes, Pýtınge qarsy oppozısııa kúsheıgen", dep jazylǵan baıandamada. The Guardian basylymy da "Saılaýda Pýtınniń jeńiske jetetinine senimdi halyq daýys bermese de, eshteńe ózgermeıtinin biledi", deıdi.

The Guardian basylymy "Reseı saıasatynyń bir ereksheligi - sońǵy 25 jylda prezıdenttikke úmitkerlerdiń qatary ózgergen emes. Vladımır Jırınovskıı, Grıgorıı Iаvlınskıı, Gennadıı Zıýganov, Pýtın! Osy tizim kóp ózgermeıdi. Biraq qazir Keńes Odaǵynan keıin týǵan jańa urpaq saılaýǵa qatysa alatyn jasqa jetti. Sondyqtan saıasat on jyl burynǵy qalypta qalmaıtyn bolar", dep jazdy basylym.

Gúlnur Qýanyshbekqyzy,

"Egemen Qazaqstan"