«Naýyrzym» ataýy qaıdan shyqqan?

«Týrgaıskaıa gazetanyń» 1895 jylǵy 26-shy sanynda Hamza Qarjasovtyń «Amanqaraǵaı», «Naýyrzym», «Tirsek», «Tolaǵaı­teppe», «Danabıke» jáne «Sa­rymoıyn» (qyrǵyz ańyzy)» atty maqalasy shyǵypty. Avtor osy jer ataýlarynyń shyǵý tegin el aý­zyndaǵy ańyzben baılanys­tyrady.

Naýyrzym – qazir qoryq tur­ǵan óńirdi meken etken baı­dyń aty eken. Maqala «Torǵaı oblysynyń Qostanaı jáne Torǵaı ýezderi aralyǵynda Aman­­qaraǵaı, Naýyrzym, Tirsek ormandary, Tolaǵaıteppe mekeni, Danabıke ózeni men Sarymoıyn kóli jatyr. Olar týraly qyrǵyz­dar­da ańyz saqtalǵan» dep bas­talady.

Bul jerde avtordyń qyr­ǵyz dep otyrǵany qazaq ekeni belgili. Ańyz boıynsha As­trahan qalmaqtarynyń qazaq dalasy arqyly Qytaıǵa kóshi zamanynda Amanqaraǵaı ormanyn Aman degen baı áýletimen jaı­lapty. Al Naýyrzym ormanyn Naýyrzym degen ataqty baı qonys etse kerek. Sol Aman baı­dyń Danabıke degen sulý qyzy, Naýyrzymnyń Sarymoıyn degen uly bolypty. Danabıke aı dese aýzy, kún dese kózi bar sulý, al Sarymoıyn qarsy kelgen jaýyn qıratatyn batyr, biraq qyz-qyrqyndy kózine ilmeıtin minezi qatty jigit bolypty.

Birde ol Amannyń aýylyna baryp, Danabıkeni kóredi de, ǵashyq bolady. Amannan qyzyn suraıdy, biraq ákesi batasyn bermeıdi. Qos ǵashyq bir túnde qashyp ketedi. Qaharlanǵan ákesi qyzynyń sońynan qýǵynshy jiberip, olardy ustatady da, Sarymoıynnyń basyn jelkesinen kestiredi. Ji­gittiń basy kesilgen jer To­la­ǵaıteppe eken. Danabıkeni aǵash­qa tirseginen tómen qaratyp ilip qoıyp óltiredi.

Birin-biri súıgen jastardyń azap óliminen keıin Danabıkeniń denesi ózenge tas­talady, ol ózen Danabıke atalady. Al Sarymoıynnyń bassyz denesi kóldiń mańyna jerlenedi, ol Sarymoıyn kóli atalypty. Avtor maqala sońynda osy jer attarynyń áli kúnge sol kúıinshe saqtalǵanyn aıtady.

Maqalanyń shyqqanyna bir ǵasyrdan edáýir asyp ketse de, Amanqaraǵaı, Naýyrzym, Tirsek ormandary, Danabıke ózeni, Carymoıyn kóli qazirge deıin dál osylaı atalady. Ańyz bolsa da, mahabbatqa kórsetilgen qatygezdikti halyq umyta almaıtyn bolar...

– Men Naýyrzym aty kún men túnniń teńelýi – Naýryzǵa baılanysty bolar dep oılaıtyn edim. Baıdyń aty da Naý­ryzdan shyǵýy yqtımal. Qa­zaqtar qaraǵaı, aǵash dep ormandy meńzegen. Amanqaraǵaı qalyń, úlken orman bolǵan. Oǵan baılar qysta jylqysyn yqtatqan, – deıdi jer attaryn jınap júrgen belgili aqyn Se­rikbaı Ospanov. Degenmen oblys aýmaǵynda qanshama qazaqsha jer ataýy búginde paıdalanýdan shyǵyp qaldy, umytylyp ketken.

Sonyń arasynda «Tolaǵaıteppe» de bolsa kerek, aǵa býyn ókil­deri de ony esine túsire alma­dy. «Teppe» degen sózdiń ózi, kóktemde tasyǵan sýdyń keıin qaıtýyn bildiredi eken. «Tola­ǵaı» sózi zor, kúshti degen uǵym­dy aıtady. Olardy qaza berse ár­qaısynan taǵylymdy tarıh, ańyz, áńgime-shejire sýyrt­paqtalady. Jerimizdiń zaty da, aty da baı ǵoı, shirkin-aı!..

Názıra JÁRIMBET,

«Egemen Qazaqstan»

QOSTANAI