Tún mezgili. Qaraly úıde otyrǵandardyń qarasy kóp emes. Únsizdikti «Kelindi shaqyryńdar», degen qarııanyń daýysy buzdy.
Jasy úlken kisige kelin bolǵanymen ózge otyrǵandarǵa apa-ana jasyna jetken áıel esikten kirgen boıda bosaǵaǵa, dýalǵa arqasyn súıeı otyra berip: «Ne aıtasyzdar?!», degendeı jurt otyrǵan jaqqa bir kóz júgirtip ótti.
– Al kelin qaraǵym, «Bolǵan iske bolattaı berik bol», degen, taǵdyrdyń isi. О́mirlik serigiń edi, taǵdyrdyń isine ne amal bar, arty qaıyrly bolsyn. Endi ana balalarǵa ıe bol, qudaı saǵan qýat bersin! «Ornynda bar – ońalar», degen emes pe, balalaryń aman bolsa áli-aq jetilip ketesińder. Kelin túsirdiń, nemere súıdiń. Alla taǵala aldaǵy ómirlerińe jaqsylyq jazsyn. О́mirden ozǵan inimizdiń jatqan jeri jaıly, topyraǵy torqa bolsyn!», dep álgi tórde otyrǵan qarııa qara jamylǵan kelinine kóńil aıtyp, biraz tilegin jetkizip aldy da sózin ári qaraı jalǵap:
– Al endi tiri adam tirshiligin jasaý kerek qaraǵym, erteń elge beretin jyrtys, telim-tábárik degen bolady, inimiz jas emes, paıǵambar jasynan asty, sol jol-joralǵylardy biz de jasaýymyz kerek. Bul bir, ekinshi qabirdiń basynan kelgen soń súıekshiler men jınalǵan jurtshylyqqa beriletin as-aýqat taǵy bar, – dep kelinine suraýly keıippen qarady.
– Keminde 20-30 adamǵa telim, qalǵan jurtshylyqqa bir-bir oramaldan jyrtys-tábárik berilý kerek shyǵar, – dep otyrǵandardyń biri óz oıyn qosty. Osy arada álgi sóz bastap otyrǵan qarııa:
– Shamamen qansha adamǵa as ázirlesek bolar eken? – dep keńeskendeı syńaı tanytty.
– Keminde 250-300 adamǵa as ázirleý kerek shyǵar, shamasy solaı sııaqty. Bul qaptalda otyrǵan aǵaıynnyń sózi. Jınalǵandar ketetin shyǵyndy eseptep, somasyn shyǵardy. Sóıtti de:
– Kelin shyraq, sen osy qarajatqa áreket jasa, al biz osyndaǵy aǵaıyn-týys, aýyldastar bolyp túnimen mal soıyp, erteńgi iske kirisemiz, – dep álgi qarııa sózin túıindedi.
– Rahmet sizderge, al men myna sizder eseptegen qarajatty ósimge alsam da qalaıda tabamyn, – degen qosaǵynan aıyrylyp, qara jamylyp otyrǵan áıel jan-jaǵyna jaltaq-jaltaq qarap, ázer degende ornynan turdy. Osylaı bireýden ilgeri, bireýden keıin degendeı orta qubyl ómir keship kelgen marqumdy o dúnıege shyǵaryp salý úshin túnde bir jylqy, úsh-tórt qoı, órik-meıiz, qazy-qarta, tátti-pátti ázirlendi.
Al túnimen júrip esik qaqqan Tátimish apa bir-eki jerden ósimge aqsha ákelip, jaratty da: «О́mirde serik bolǵan qosaǵym, bala-shaǵamnyń ákesinen nemdi aıaımyn, arýaǵy rıza bolsyn, alǵan prosentimdi azyn-aýlaq zeınetaqymnan shetinen tólep qutylarmyn, qudaı amandyǵyn berse», dep óz kóńilin ózi demedi.
Álgi shyǵyn shyǵyn ba, bul úıde marqumnyń arýaǵyna arnalyp jeti kúndigi, apta saıyn beısenbilik, odan soń qyryq kúndik asy berildi. Osynshalyq aýyrtpalyq, qaıǵy-qasiret pen qara jamylyp otyrǵan otbasynyń jaǵdaıyn kórip-bilip otyryp oılanbasqa bola ma? Kórmegen, bilmegen bolyp teris qarap júre berýge dátiń shydamaıdy eken. Bul jaǵdaılarǵa baılanysty Quran kárim men hadıs sharıfterde aıtylǵan ne bar ózi?
San suraq. Al hadıs sharıfterde aıtylǵan talaptarǵa qulaq túrseńiz, tóbe shashyńyz tik turady. As-aýqatty ysyrapshyldyqqa salyp, ósim berýdiń ózi (prosentke aqsha berýdiń) úlken kúná eken. Tula boıyń dirildep, júrek zýyldaıdy. Qarap otyrsaq, osynyń bári ózimizdiń qoldan jasap otyrǵan shyǵynymyz ben shyrylymyz eken. Áıtpese musylmandyq, ımandylyq pen ádet-ǵuryptardy ýaǵyzdaıtyn kitaptardyń eshqaısysynda da marqumdy asta-tók dastarqan jasap, ysyrapshyldyqpen shyǵaryp sal, beısenbi saıyn Quran oqytamyn dep as berip otyr degen sóz jazylmaǵan da, nasıhattalmapty. Kerisinshe, dastarqan jaıyp, ústindegi nannan bir úzip jep, Quran oqysań da saýaby tıedi eken.
Osy aıtylǵandardyń bárin oı eleginen ótkizgen Báıdibek aýdanynyń qarııalary aýdan ımamy Serǵalı Baınııazovtyń bastamasymen sońǵy aılarda ólik shyqqan úıde asta-tók as berýdi toqtatyp, tek qana birli-jarym alystan kelgen qonaqtarǵa aýyldastary ákelgen astan dám tatqyzatyn júıeni qalyptastyrdy.
Ras, bala kezimizde qaıtys bolǵan úıge kórshi-qolań birinen soń biri tabaq kóterip kelip, dastarqannyń ústine nan-toqashyn salyp jatatyn. Kelgen qonaqtardy da sol ózderi kútip, júgirip júretin. Al úıdiń ıeleri bolsa birneshe kún boıy aza tutyp, áıel balalary joqtaý aıtatyn. Keıin kele-kele keıbir dúmshe moldalar: «Joqtaý aıtyp, daýys shyǵara jylaý ol Alla taǵalaǵa qarsylyq bolady», degendi aıtyp, sholaq ýaǵyz jasaýmen toqtatyp tastaǵanyn da bilemiz. Sóıtsek, joq Quran kárimdi tereńirek oqysaq, olaı emes eken. Jylaýdyń da, joqtaýdyń da óz joly, óz sózi, óz maǵynasy bolatynyna kózimiz jetti.
Iá, sol bala kezimde ata-anamyzǵa ilesip baryp júrip keıbir úılerdiń esiginiń aldynda tóńkerýli jatatyn qara qazandy kóretinbiz. Sóıtsek bul degenińiz ólik shyqqan úıde úsh ne jeti kúnge deıin qazan kóterilmesten, sol jeti kún ótkennen soń baryp álgi tóńkerilgen qazan qaıta ońǵarylyp, ornyna qoıylady da, as ázirlenedi eken. Sonda bul neni bildiredi? Árıne onsyzda adamynan aıyrylyp, qara jamylyp otyrǵan otbasyna artyq salmaq salyp, shyǵynǵa jol berilmesin degendik eken ǵoı.
Báıdibektik qarııalar, ardagerler keńesi men aýyldyń bıleri, ájeler alqasy men taǵy basqa qoǵamdyq uıymdar bolyp bas qosqan alqaly jıynda beısenbilik berý máselesi de sóz boldy.
– Bul beısenbilik degen bar adamǵa bilinbes, al keıbir otbasyǵa ájepteýir-aq shyǵyn, aýyrtpalyq ákeledi. Beısenbilik berý degen esh jerde, dinı kitaptardyń eshqaısysynda da aıtylmaǵan. Olaı bolsa arýaqqa arnap kez kelgen ýaqytta Quran oqyta berse bolady ǵoı. Oǵan sonshalyqty mal soıyp, bazar barýdyń ne qajeti bar? – degendi aıtyp, oı tastady Aýlaqul Ábenov degen aqsaqal.
Bul pikirdi ekeý qostady, bireý qostamady. Biraq aınalyp kelgende kópshilik: «Qaıtys bolǵan kisiniń jetisi, qyrqy men jylyn ǵana berý kerek shyǵar. Tipten júzdigin ótkizý degen de artyq másele», degen pikirge toqtap tarasty.
Az aıtyp, kóp aıtqanda bir Alla taǵalanyń kózi týra bolsyn! «Dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar», demekshi joldan qosylǵan keıbir daraqy dástúrlerden de arylǵanymyz da jón bolar. Jasy 70-80-90-ǵa kelgen qarııalarǵa ǵana: «Tábárik bolsyn, jasymyz soǵan jetsin!» dep yrymdap, jyrtystyń berilgeni de durys shyǵar, al bylaı áıteýir jappaı jyrtys, telim úlestire berýdi men ózim dúnıe shashý dep bilemin. Árıne bul meniń jeke óz pikirim ǵana. Al halyq, ımamdar ne deıdi eken?
Serikbaı TURJAN, Báıdibek aýdanynyń qurmetti azamaty, Shaıan aýyldyq ardagerler keńesiniń múshesi
Ońtústik Qazaqstan oblysy