Búgin «Egemen Qazaqstan» gazetinde kórnekti etnograf, pýblısıst Aqseleý Seıdimbekti eske alýǵa arnalǵan kezdesý ótti. Dóńgelek ústel basyndaǵy basqosýǵa qazaqtyń birtýar ulymen birge júrip, biri aǵa, biri dos, ini bolǵan memleket qaıratkeri Myrzataı Joldasbekov, jazýshy Qoıshyǵara Salǵarauly men Aldan Smaıyl jáne Saýytbek Ábdirahman qatysty. Taǵylymdy kezdesýge kelgen qonaqtardyń qatarynda Aqseleý Seıdimbektiń qyzy Perızat ta boldy. Sondaı-aq zııaly qaýymnyń Alashtyń Aqseleýi jaıly aıtylǵan estelikterin tyńdaýǵa gazet ujymy da jınaldy.
Bul jıynnyń kúni keshe L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde ótken konferensııanyń jalǵasy ispetti ekenin jetkizgen «Egemen Qazaqstan» RG» AQ Basqarma tóraǵasy Darhan Qydyráli pýblısıst Aqseleý Seıdimbektiń 75 jyldyǵy ózi qyzmet etken El gazetinde toılanýy tıis ekenin aıtty.
«Biz búgin Alashtyń ardaqtysy, qazaqtyń Aqseleýi atanǵan Aqseleý aǵamyzdy eske alý úshin jınalyp otyrmyz. Aqseleý aǵamyzdy jer-jerde eske alyp jatyr. «Egemen Qazaqstan» aǵamyzdyń súıikti ujymy bolǵan, qoltańbasy qalǵan. Aqseleý Seıdimbek san-salany jetik bilgen, segiz qyrly bir syrly, óte tereń bilim men bıik parasat ıesi edi. Bala kezde «Aqqyz», «Qyr hıkaıalary» sııaqty povesterin oqydyq. Pýblısıstıkaǵa qalaı júırik bolsa, tarıhqa qalaı úlken jol ashqan bolsa ádebıette de sondaı qoltańbasy qalǵan úlken jazýshy. Búginde sol Aqań Joshy han, Dombaýyl, Alasha handar jatqan Uly dalanyń tósinde uly muralardyń kúzetshisi bolyp jatqandaı», dedi gazet basshysy.
Aqseleý Seıdimbekti alǵash Astanadaǵy bilim ǵana emes, rýhanı ordasy – L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetine shaqyryp, boıyndaǵy taýsylmaıtyn bilimdi jastarǵa bergizýdi jón kórgen ǵalym Myrzataı Joldasbekov salıqaly basqosýdy uıymdastyrǵan gazet redaksııasyna rahmetin aıtyp, Alashtyń kemeńger ulyna degen baǵasyn berdi.
«Men Aqseleýmen eń alǵash 1986 jyly Ispanııaǵa saparlas bolyp barǵanda tanystym. L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetin basqaryp turǵanda jýrnalıstıka kafedrasyna shaqyrdym. Sóıtip jubymyz jazylǵan joq. Bul qaıta týmaıtyn azamat. Ylǵı da qazaq úshin kúıip, pysyp júretin. Artyna úlken mura qaldyrdy. Qazaqtyń kúı óneri týraly Aqseleýden asyryp jazǵan eshkim joq. Bul óte úlken zertteýdi talap etetin mura. Ol tereń zertteıtin, baıybyna baratyn. Aqseleýdiń taǵy bir taýsylmaıtyn asyl qazynasy «Qazaqtyń aýyzsha tarıhy» bolatyn», degen M.Joldasbekov inisi jaıly estelikterdi áńgimeledi.
«Qazaqtyń aýyzsha tarıhy» – eltanýdyń álippesi» degen A.Seıdimbektiń dosy, jazýshy Qoıshyǵara Salǵara onyń ultjandylyǵyna toqtalyp, amanaty men armanyn oryndaýǵa kúsh salyp jatqanyn jetkizdi.
«Aqań «Egemenge» 1976 jyly keldi. Men de osy gazette istedim ǵoı. Biraq men jýrnalıst – partııanyń qolǵanaty degen ustanymda edim. Aqseleý kelgennen keıin basqasha bola bastady. Aqseleý basqa jýrnalısterden ózgeshe edi. О́zgeshe bolatyny ol ulttyq bıik murattarǵa bastaıtyn azamattyq satynyń birazyna kóterilgen azamat edi. Ulttyq máselege kelgende Aqseleý jaltaqsyz kirisetin. «Eltutqany» shyǵarý ıdeıasyn da sol tastaǵan. Ataýy da sonyki. Qaı kitaby bolsa da qazaqtyń bolmysyn, jaratylysyn kórsetetin shyǵarmalar boldy. Menińshe «Qazaqtyń aýyzsha tarıhy» – eltanýdyń álippesi. Qazirgi kezde Aqańnyń amanatyn oryndap, onyń aıtqandaryn jazyp qaldyrýǵa tyrysyp jatyrmyn. Aqseleý amanattaǵan «Móńke hannyń» ssenarıin jazdym. Endi «О́mirbaıan týǵan kúnnen bastalady» degen eńbekti daıyndaýdamyn. Sondyqtan mynaý qym-qýyt tirlikte Aqań sııaqty bir-birińizge yqpaldaryńyz tıip, jetpeı jatqanyn tolyqtaýǵa kómektesetin bolyńyzdar», dedi Q.Salǵara.
Májilis depýtaty, jýrnalıst Saýytbek Ábdirahman pýblısıstiń uqyptylyǵyn aıtyp asyl qasıetterin Ábish Kekilbaevtyń Aqseleý Seıdimbekti sońǵy saparǵa attandyrarda aıtqan sózderimen órnektedi. «Sosıalıstik Qazaqstanǵa» Aqań kelgende tereze ashylyp Saryarqadan lep soqqandaı boldy. 2-3 aıdyń ishinde redaksııadaǵy mentalıtet ózgerip ketti. Men poshtamen kitap aldyrýdyń jolyn Aqańnan kórdim. Eýrazııa ýnıversıtetiniń aldynda Ábekeń (red.-Ábish Kekilbaev): «Qazaqta sal qandaı bolady? Aqseleýdeı bolady. Seri qandaı bolady? Aqseleýdeı bolady. Bı qandaı bolady? Aqseleýdeı bolady. Batyr qandaı bolady? Aqseleýdeı bolady. Pir qandaı bolady? Aqseleýdeı bolady. Qazaqtyń jaqsysy men jaısańy bári qandaı bolady? Aqseleýdeı bolady. Qazaqtyń qátepti qyzyl nary qandaı bolady? Aqseleýdeı bolady. Báriniń ornyna bir ǵana Aqseleý júre alady. Aqseleýdiń ornyna kim júre alady. Eshkim júrmeıdi. Tek Aqseleýdiń ózi júre alady», dep tebirengen bolatyn», dep eske aldy S.Ábdirahman.
A.Seıdimbekti eske alýǵa jınalǵan jazýshylar onyń jazýshylyǵy men pýblısıstik sheberligi jaıly da áńgime órbitip, zertteýshi retindegi eńbekterin joǵary baǵalady. Darhan Qydyráli Aqseleý Seıdimbektiń alashshyl bolǵanyn aıtyp, jazýshylyqtan zertteýshilikke barǵanyn sol alashshyldardyń aǵartýshylyq jolyn tańdaǵanynan bolar dep túsindirdi. Al Aqseleý Seıdimbektiń qaıratkerlik qyry áli ashylmaı kele jatqanyn aıtqan jazýshy Aldan Smaıyl: «Osyndaı eske alýlarda ol kisiniń kóp qyrynyń bir qyry ashylady da otyrady. Jalpy Aqań jazýshylyqpen tutas aınalysyp ketkende Qabdesh Jumadilov, Muhtar Maǵaýın, Oralhan Bókeı sııaqty qazaqtyń kórnekti jazýshylarynyń biri bolar edi. Aqań etnografııalyq, dástúrli áńgimelerge eń alǵash qalam tartqan jazýshylardyń bireýi. Biraq ol sanaly túrde jazýshylyq joldy doǵaryp zertteýshilikke ketken. Meniń oıymsha onyń sebebi jalpy ulttyń, onyń tarıhyn, tilin dástúrin, ádet-ǵurpyn ómir saltyn tanymaı turyp myqty jazýshy bolý da múmkin emes ekenin bilgendikten. Ekinshi jaǵynan buǵan Álkeı Marǵulan da sebepshi boldy. Aqseleý aǵamyz Álekeńmen kóp birge júrdi. Sondaǵy kórgen, bilgenderiniń barlyǵy qaǵazǵa túsken. Alǵash ret qazaqtyń qara óleńin jınap, soǵan ǵylymı negizdeme jasaǵan da «Kúńgir-kúńgir kúmbezderde» qazaqtyń taǵamdaryn jınaqtap, sıpattama bergen de Aqseleý bolatyn. Aqań tabıǵatynan kúıshi edi. «Qazaqtyń kúı ańyzdary» – ǵalamat kitap, úlken qazyna. Sonyń bárin jınap oǵan ǵylymı sıpattama berý ońaı emes. Onyń saıası qaıratkerligi ashylmaı jatyr», dedi.
Jıyn sońynda Perızat Aqseleýqyzy «Egemen Qazaqstannyń» basshylyǵy men qyzmetkerlerine alǵysyn aıtyp, redaksııanyń qoryna A.Seıdimbektiń eńbekterin syıǵa tartty.
«Osyndaı estelikterdi saǵynyp júremiz. Ákemniń muraǵatta jazylmaı qalǵan eńbekteri bar. Oǵan jastardyń qyzyǵýshylyqpen zertteý jasaǵysy keletini qýantady. Ákem ózi ataqty kisilerdiń atyny joıylmaýy onyń joqtaýshysyna baılanysty dep aıtatyn edi. Ol kisi qaıtys bolǵan 8 jylda sizderdiń arqalaryńyzda kóp jumystar istelindi. Ákemniń ekinshi ómiri bastalyp jatyr», dedi P.Aqseleýqyzy.
Al ujym atynan gazet basshysy Darhan Qydyráli Perızat Aqseleýqyzyna «Egemen Qazaqstan» gazeti shyǵarǵan «Baqorda», «25 jyldyń jetistikteri» kitaptaryn jáne Sharhan Murtazanyń «Namys naızaǵaıy» men Ábish Kekilbaevtyń «Dáýir daýysyn» tartý etti. Sondaı-aq D.Qydyráli El gazetiniń 100 jyldyǵyna oraı redaksııa Aqseleý Seıdimbektiń te kitabyn daıyndaýdy qolǵa alatynyn jetkizdi.
Maıgúl SULTAN,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretti túsirgen
Erlan OMAR,
«Egemen Qazaqstan»