Baspasózimiz ne kúıde?

IV Qazaqstan memleket baspasy (Gosızdat) ótken 1922-shi jyly ne istedi, aldaǵy úmitti 1923 jyl ne is­teı alatyndyǵyn kórseteıin. Baspa jumysymen artyq tanys emesterge memleket baspasynyń qysqasha jaıyn, kúshin baıandaý qajet bolar.

Memleket baspasynyń qaraýynda úlken baspahana bar. Baspahanada 5 kitap tabaǵyn (kitap tabaǵy – basyl­ǵan 16 bet) tizýge jetetin oryssha qarip, – 4 kitap tabaǵyna jetetin hár­túrli qazaq qarpi bar (4) orys qar­pin tizýshiler 6 kisi, qazaq qarpin ti­zýshiler 17 kisi. Bir qarip tizýshi kúnine, orta eseppen, 7 myń qarip tizýge tıis. Sonda orystyń alty ti­zýshisi kúnine   kitap tabaǵyn, qa­zaq­­tyń 17 tizýshisi tolyq 3 kitap tabaǵyn tizýge laıyq. Baspahanada alty mashına bar: ekeýi albomnyı dep atalady. Bul eki mashınanyń árqaısysyna bir jola eki kitap tabaǵyn, ıaǵnı 32 betti biraq jiberýge bolady. Úshinshi mashına – jarym albomnyı. Budan birden 16 bet jiberýge bolady. Bul úsh mashına elektr qýatymen aınalady. Taǵy da qolmen aınalatyn jarym albomnyı mashına bar. Bu da 16 bet shyǵarady. Qalǵan ekeýi bastonka hám amerıkanka dep atalady. Bul sońǵy ekeýi de qolmen aınaladyrady. Árqaısysy jarty tabaqtyq. Osy alty mashınamen bir kúnde  tabaq tizgen qaripti birden basýǵa bolady. Qolmen aınaldyratyn úsh kishkene mashınany ózge ýaq-túıek jumystarǵa arnap, elektrmen aınalatyn úsh úlken mashınany kitap basýǵa shyǵarsaq, bul úsheýi bir kúnde 5 kitap tabaǵyn aınaldyryp, kóbeıtkende 15 myń kitap bolyp shyǵaryp beredi. Ekinshi sózben aıtqanda, 16 bettik bir kitap 15 myń kitap bolyp shyǵady; kitap 32 bettik bolsa,   myń, 48 bettik bolsa, 5 myń bolyp basylady ... bul alty mashınanyń kúshi oryssha qazaqshaǵa ortaq.

V Jańaǵy aıtqandarymyzdan Qa­­zaq­stan memleket baspasynyń qan­daılyq kúshi barlyǵy belgili boldy. Endi ótken 1922-shi jyly memleket baspasy qazaq úshin ne istedi? Orys úshin ne istedi – sony aıyryp kórseteıin. 22-shi jyly qazaqsha basylǵan kitap 61tabaq (5), kóbeıtip basylǵany 336 myń 990. Oryssha basylǵan kitap 191 tabaq, kóbeıtip basylǵany 1 mıllıon 635 myń 650.

Bul esepten biz ne kóremiz? Bizdiń kóretinimiz: qazaqsha kitaptardyń jaı tabaq sany orysshadan úsh ese kem, kóbeıtip basylǵany bes ese kem. Qazaqstan Respýblıkasynda orys­­pen qazaq sany shamalas dep esep­tesek, oryssha, qazaqsha basylǵan ki­tap­tardyń da sany qaraılas bo­lý kerek edi. Ekinshi, qazaqtyń bas­pasózge asa muhtajdyǵyn eskergende, qazaq kitaptary artyǵyraq basylsa kerek edi. Artyq bolmaǵanda da kem bolmaýǵa tıis edi. Úshinshi, baspahanadaǵy qazaq qarpin tizý­shileriniń orystardan sany úsh ese kóptigine hám orys qarpin tizýshiler kúnine  tabaq, qazaq qarpin tizýshiler 3 tabaq tizip shyǵara alýlaryna qara­ǵanda, qazaq kitaptary úsh ese artyq basylýǵa laıyq edi. Tórtinshi, oryssha, qazaqsha dep bólýge bolmaıtyn ekeýine de ortaq mashınalardyń kúshi orysshany 5 ese artyq basýdyń ornyna birdeı shyǵarýy durys edi. Sıfrdan kúshti dálel bolmaıdy. Bul týraly bizdiń kemshiligimizdi sıfr ap-aıqyn kórsetip otyr. 

Bul kemshilikterdiń sebebi ne­den? Muny orystyń qazaqqa qy­lyp otyrǵan ozbyrlyǵy deımiz be? Qapelimde osylaı kórinýge múm­­­kin. Biraq, durysynda, olaı emes: bar aıyp ózimizden, ózimizdiń sha­la­ǵaı­lyǵymyzdan, kúshimizdiń azdyǵynan, az kúshti paıdalana almaı otyrǵan olaqtyǵymyzdan. Bul kúnge sheıin memleket baspasynda bir qazaq qyzmetkeri bolmaǵan. Orys joldastardyń qazaq jumysyn ózinikindeı basqarý qoldarynan kelmegen, bir jaǵynan basýǵa da daıarlanǵan kitaptar bolyp, ekinshi jaǵynan qadaǵalap, bastyryp otyratyn qazaq qyzmetkerleri bolsa, jumystyń reti dál mundaı bol­mas edi. Biz basýǵa daıarlaǵan kita­by­myz joq dep zarlanǵanmen, basatyn nárse taba almaı alaqanyna tú­kirip otyrǵan memleket baspasy da joq. Buǵan dálel: ýaq-túıek kitaptardyń, hatta biren-saran oqý quraldarynyń áli kúnge sheıin basylmaı jatqandary bar kórinedi. О́zimizdiń memleket baspasynyń jetkilikti kúshi bar bola turyp, ne úshin ekenin bilmeımin, qansha shyǵyn shyǵaryp, Abaı, Maǵjan, Sultanmahmut óleńderi, taǵy qaısy­bir burynǵy oqý quraldary Qazanǵa basýǵa jiberilgen.

VI Endi gazet, jýrnaldarymyz ne kúı­de? Buǵan da bir kóz salyp ótelik.

Qazaqstan Respýblıkasynyń as­tanasy – Orynbordy eseptemegende, gúbirnelik qalalardyń bárin­de de oryssha gazetter, jýrnaldar shy­ǵyp turady. Orynbor qalasynyń ózin­de ǵana orys tilinde kún saıyn­ shyǵatyn eki gazet, jeti saıyn shy­ǵa­tyn eki gazet, on bes kúnde shyǵatyn eki jýrnal, aı saıyn shyǵatyn úsh jýrnal bar eken.

Bizdiń búkil Qazaqstanda qazaqsha shyǵyp turǵan gazet-jýrnaldarymyz: 1) «Eńbekshil qazaq»; 2) «Qy­zyl Qazaqstan»; 3) «О́rteń»; 4) «Bos­tandyq týy»; 5) «Qazaq tili»; 6) «Qyzyl tý». Bulardyń kóbi aıaǵyn aq­saı ­basyp, óziniń dúnıede barlyǵyn umyta berip, anda-sanda bir shyǵyp qoıady. Orynbordyń ózinde shyǵatyn úkimet tili – «Eńbekshil qazaq» kún sa­ıyn shyqpasa da, tym bolmasa je­tide úsh ret durys shyǵyp turýy ke­rek edi. Búkil Qazaqstan respýblı­kasyna bir jaqsy jýrnaldyń da kóptigi bolmas edi. Baspasózimizdiń bu jaǵy da kóńil kónshirlik eshnárse bermeı tur. О́zimizden mádenıeti joǵary orys halqyndaı bola qalý bizge áli erterek ekenin jaqsy bilemiz. Biraq bar kú­shimizdi jumsap, «bar ázir, joq mázir» dep otyrǵanymyz joq.

VII Baspasózimizdiń kúıi osy. Aıta bersek, kemshilik tolyp jatyr. Bul maqalada men tym orasandaryn ǵana sanap óttim. Bul kemshilikterdi tolyqtyrýdy qoldarynan keletin azamattar eskerýsiz qaldyrmas dep senemin. Bul kemshilikterdi moıynǵa almaıtyn azamat tabylar dep jáne de oılaımyn. Munyń bári búgin kóri­nip, búgin syzylyp otyrǵan kem­shilikter emes. Men de búgin Ame­­rı­kadan kelip otyrǵanym joq. Bi­raq «Qu­daı ózi keshirer» degen bına­maz­dyń ... «Kósh júre túzeledi» degen maqalǵa súıene berýdiń keregi joq, kósh­tiń túzeletin kezi boldy. Kóshti túzeý kerek, kóshti ońǵa bastaý kerek. Joǵarǵy kórsetken sharalarymdy qorytqanymda aıtatynym:  1) Qalam qaıratkerlerin osy jyl­­dyń basynan bastap keńse qyz­me­­tinen bosatyp, tamaǵyn toq, ornyn jaıly, kóńilin alańsyz qylyp, kitap jazýǵa qosý kerek. 2) Gazet, jýrnaldarymyzdyń ba­sy­­na laıyqty adamdardy jet­kilik­­ti qylyp otyrǵyzyp, halyq turmy­syn aınaǵa túsirgendeı kórsetetin, adasqanǵa jón silteıtin, partııa baǵyty, úkimet zańymen tanystyratyn, dúnıeden habardar qylatyn gazet, jýrnaldardy jıiletip, mezgi­linde shyǵarý kerek.  3) Jazylǵan kitap, gazet, jýr­nal­dar­dy bastyratyn memleket baspasyna aıryqsha nazar salyp, baspahana jumystaryn baqylap otyratyn, berekelendiretin qyzmetkerler qoıý kerek.

Baspasózimizdi kórkeıtý, gúlden­di­rý úshin meniń usynatyn jobalarym osylar. 1923-shi jyldyń bas­pasóz týraly jumys jospary da osy bolýǵa tıis. Bul aıtqandardy oryn­daı alsaq, tóńkeris dáýirinde shyn­ teńdikke jetkendigimizdiń, qa­rań­ǵylyqtan qutylyp, jaryqqa shyq­qandy­ǵymyzdyń eń kúshti yspaty bol­sa kerek. Joq, anany bir, mynany bir syltaý qylyp, bul jumystardy kesheý­lete bersek, «Erte ońbaǵan – kesh­ ońbas, kesh ońabaǵan – esh ońbas» degen maqaldyń dál bizge arnalǵany.  1. «Pedagogıka» – 120 bet shama­syn­da.   2. «Til quraly» – 64 bet shamasynda. 3. «Fızıka» – 480 bet shamasynda. 4. Jaqyn arada taǵy da 147 put qarip kelmekshi. 5. Tabaq esebimen sanaǵanym bol­ma­sa, munyń bári kitap emes, bir­sy­py­rasy qaýly, jarnama sekildi ýaq-túıek nárseler.

Daıyndaǵan Ularbek NURǴALYMULY, «Egemen Qazaqstan»