Bıznesti damytýǵa ne kedergi?

Úkimet basshysynyń qatysýymen ótken bıýdjet zańna­malaryn talqylaýlar barysynda senatorlar óz pikirlerin búkpesiz jetkizip keledi. Bul joly palatanyń Halyq­aralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıte­tiniń tóraǵasy Qýanysh SULTANOV 2012-2014 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjetti qabyldaý barysynda eldiń damýyna kedergi jasap otyrǵan keıbir máselelerge Úkimettiń nazaryn erekshe aýdardy. Búgin sony oqyrman nazaryna usynyp otyrmyz. Jyldan-jylǵa aıtylyp júrgen sýbvensııalar tájirıbesi aýmaqtardy óz tabystaryn kó­beıtýge yntalandyrmaı otyr­ǵanyn moıyndaýymyz kerek. Almaty qalasy, Atyraý jáne Mańǵystaý oblystarynan basqa óńirler túgeldeı respýblıkalyq bıýdjetke táýeldi. Sýbvensııa bıýdjetpen birge ósip keledi. 2000 jylǵy sýbvensııalardyń kólemi 27 mlrd. teńgeni qurasa, al 2012 jylǵa 880 mlrd. teńgeni bekitpekpiz. Iаǵnı, on jyl burynǵy bıýdjettiń 7 paıy­zy­nan 16 paıyzǵa deıin ósti. Úki­mettiń osyǵan baılanysty is-qımyly qandaı bolmaq? Jergilikti bılikke jergilikti salyq túrlerin jáne olardyń stav­kalaryn bekitý quqyǵyn zańna­malyq túrde berý múmkindigi qarastyrylýyna kóshken durys bolmaı ma? О́ńirler bıýdjet­teriniń kiris múmkindikterin arttyrýǵa kásipkerlikti, ásirese shaǵyn jáne orta bıznesti da­mytýǵa baǵyttalǵan sharalar áli jetkiliksiz. 2011 jylǵy 1 qańtarǵa respýblıka boıynsha 675 937 shaǵyn jáne orta kásip­kerlik sýbektileri tirkelgen. Keıbir málimetter boıyn­sha osy­lardyń 40 paıyzǵa jýyǵy jumys jasamaıdy. Tabys joq, tabys bol­maǵan soń salyq ta joq. Ju­mys istep turǵandarynyń ózi­niń sa­lyq tóleıtin múmkin­dikteri tómen. Shaǵyn jáne orta bıznestiń damýyna basty kedergiler ne? Olar – qarjy ınstıtýttaryn­daǵy jemqorlyq, zań buzýshy­lyq, sondaı-aq nesıeler úste­mesiniń joǵarylyǵy men bank qyzmetker­leriniń sheneýniktik minez-qu­lyqtary. Kásipkerlikti damy­tý­ǵa baǵyttalǵan túrli damý qorlary jáne basqa da ınstıtýttar, memleket tarapynan qoldaý retinde jumsalatyn ne­sıelerdiń qymbat­tap ketýine úles qosqan­nan basqa eshqandaı paıda ákelip otyrǵan joq. Ká­sip­kerler olardan ońaı­lyq­pen qarajat ala al­maıdy. Atal­ǵan ınstıtýttar jo­balardy irikteýdi tek ózderine ǵana túsi­nikti, ózderine ǵana tıimdi tártippen júrgizedi. Osynyń saldarynan jańa óndiris jáne qosymsha jumys oryndaryn ashýdy kóz­deıtin kóptegen jobalar memlekettik qoldaýdan tys qalǵan, al olarǵa jetpeı qalǵan bıýdjetten bólingen qyrýar qa­rajat ekinshi deńgeıdegi bank­terdiń depozıtterine ornalasty­rylǵanyn Esep komıteti anyq­taǵan bolatyn. Úkimet osylarǵa tosqaýyl qoıyp, kásipkerliktiń, shaǵyn já­ne orta bıznestiń qanatyn jazyp, erkin óristeýine tikeleı qamqor­lyq jasaýǵa mindetti. Bıýdjettiń oryndalýy jónindegi esepterdi qaraǵan kezde, kvazımemlekettik mekemelerdi qysqar­tý jóninde usynystar aıtylyp jatsa da, bireýleri jabylyp, ekinshileri jańadan ashylyp jatady. Mysaly, maqsattaryna jetpegen Stressti aktıvter qorynyń ornyna Problemalyq nesıeler qory qurylyp jatyr. Qarjy ınstıtýttary, bankter kóbine otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaýǵa emes, syıaqy alýǵa mashyqtanyp alǵan. Keden odaǵyna kirgeli Qa­zaqstannan Reseıge jiberiletin eksporttyń 10-paıyzǵa azaıyp, Reseıden ımportymyz kóbeı­genin Úkimet qalaı túsin­di­redi? Osynyń ózi bizdegi ónim óndi­risiniń tómendigin kórsetip tur emes pe? Úkimet osyǵan aıryq­sha nazar aýdaryp, ekpin berýi tıis. Sondaı-aq, bizdiń mem­lekettik telearnalar kórshi elderden «sóı­leıtin» arnalarmen báseke­lese almaı jatyr. Tipti olar 24 saǵat Qazaqstanǵa «sarnap» turǵanda, bizdiń memlekettik arnalar tún ortasy­nan tańǵy 6-ǵa deıin úziliste jatady. Osy bostyqty tolyq­tyrý qajet. «Habardy» 24 saǵatqa kóshiretin mezgil jetti. Telearna sapaly túrde qyzmet kórsetý úshin spýtnık arqyly aqparat tara­týǵa múmkindik beretin eń jańa tehnıkamen jab­dyqtalýy tıis ekeni sózsiz. Osy jóninde jasa­ǵan usynys­tarymyz Úkimet tarapy­nan qol­daý tabady jáne kelesi jylǵy bıýdjette oǵan qarajat bólinedi degen senimdemin.