Aýyldyń juldyzy janǵan jyl

Astanada Elbasynyń qatysýymen agroónerkásip kesheni qyzmetkerleriniń respýblıkalyq forýmy bolyp ótti Keshe Astanadaǵy «Qa­zaqstan» ortalyq konsert zalynda Qazaqstan Re­s­pýb­lıkasy Táýelsizdiginiń 20 jyl­dyǵyna arnalǵan eli­miz­diń agroónerkásip qyz­met­kerleriniń respýblı­ka­lyq forýmy bolyp ótti. Onyń jumysyna Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev qatysyp, sóz sóıledi. Bıylǵy jyldyń erekshe berekeli jyl bolǵandyǵy belgili. Otan qambasyna buryn-sońdy bolmaǵan mol astyq quıyldy. Basqa da aýylsharýashylyq daqyldarynyń ónimdiligi joǵary boldy. Sóıtip, dıqan qaýymy Táýelsizdik merekesine úlken tartý jasaı bildi. Agroónerkásiptik salanyń basqa da sektorlarynda damýdyń qar­qyn­dylyǵy kórinis berip otyr. Sondyqtan elimizdiń agro­óner­kásip salasy qyzmetkerleriniń mań­daıaldy ókilderi osynaý úlken forýmǵa jaqsy kóńil-kúımen keldi dep aıtýǵa bolady. Atalǵan konsert zalynda 2 myńnan astam adam bas qosty. Forým bastalmas buryn atal­ǵan konsert zalynda aýyl sharýa­shy­lyǵy salasynyń tabystaryn áıgileıtin kórme uıymdas­ty­ryl­dy. Qonaqtardyń barlyǵy derlik ol kórmeni aralap, ózderiniń jyly lebizderin bildirip jatty. So­ny­men qatar sala jetistikterine ar­nalǵan fılm tamashalandy. Jınalǵan qaýym Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevty úlken qoshemetpen qarsy aldy. Sonan keıin-aq forým otyrysy bastalyp ketti. Bıylǵy forýmnyń uıymdas­ty­rylýy ádettegiden ózgesheleý bol­dy dep aıta alamyz. Eń aldymen, Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asyl­jan Mamytbekovtiń baıan­da­masy barynsha qysqa boldy. Elimiz táýelsizdigin alǵannan beri ómiri­mizdiń barlyq salasynda, sonyń ishinde agrarlyq keshende tolaǵaı tabystarǵa qol jetkendigin aıtqan mınıstr, bul tabystar táýel­siz­diktiń 20 jyly boıynda eńbek etken aýyl adamdarynyń, agrarlyq qurylymdar basshylarynyń, ǵa­lym­dardyń, barlyq deńgeıdegi ákim­d­erdiń Elbasy saıasatyn jú­zege asyrýdaǵy tynymsyz tal­py­nystarynyń eleýli nátıjesi bo­lyp tabylatyndyǵyn atap kór­set­ti. Osy rette mınıstr 1994 jyly tyń kóterýdiń 40 jyldyq mereı­toıynda Aqmola jerinde Elba­sy­nyń sol tustaǵy qurylymdar bas­shylary aldynda sóz sóılep, aýyl sharýashylyǵynyń bolashaǵy, on­da­ǵy júretin qurylymdyq ózge­ris­ter týraly tyń kózqaras bildirgendigin, keńsharlar men ujym­shar­lardy jekeshelendire otyryp, sa­lany naryq qatynastaryna kóshi­rý­diń qajet ekendigin aıtqandyǵyn eske aldy. Árıne, sol kezdegi ujym­shar men keńsharlar basshy­la­rynyń kópshiligi oǵan qarsy bol­ǵandyǵy belgili. Eski túsiniktegi olardyń kópshiligi aldymyzda kele jatqan jańa zaman beınesin kórip, sezine alǵan joq. Biraq soǵan qaramastan sodan bergi ýaqytta jaǵdaı múldem óz­ger­di. Bastapqy jyldar qıynshy­lyq­tar­men este qalǵanymen elimizde or­nyǵa bastaǵan jańa júıe óz ar­tyq­shylyqtaryn qazirdiń ózinde dálel­dedi dep aıta alamyz. Sonyń naqty kýási bıylǵy jylǵy mol astyq. Elimiz boıynsha 30 mıllıon tonnaǵa jýyq astyq alynsa, ár gektardyń berekesi orta eseppen 18,5 sentnerden aınaldy. Keńes ókimeti kezinde mundaı jetistik bolyp pa edi. Sonyń ishinde Soltústik Qa­zaq­stan oblysynyń dıqandary ár gektardan 22,7 sentnerden ónim alyp, 9 mıllıon tonnaǵa jýyq astyq jı­nady. Oblys tarıhyndaǵy rekord­tyq kórsetkish. 9 mıllıon tonna astyqty bir oblysty qoıyp, bizdiń aınalamyzdaǵy jekelegen tutas elderdiń ómiri alyp kórmegendigin eske alsaq, biz ózimizdiń táýelsiz memleketimizdiń, onyń agrarlyq sektorynyń qanshalyqty qýatty ekendigin aıqyn sezinemiz. Osy rette sóz alǵan Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Serik Bilálov bıylǵy mol astyqtyń aly­nýyna memlekettiń kómegi úl­ken bolǵandyǵyn, bir jyldyń ózin­de ǵana oblysqa 7 mıllıard teńge sýbsıdııa bólingendigin atap kórsetti. Al memlekettiń jylma-jyl­ǵy jasap jatqan qarjylaı qoldaý sharalary oblystyń aýyl­sharýashylyq tehnıka parkin 80 paıyzǵa deıin jańartý múmkindigin berdi. «Sol úshin Sizge úlken rahmet», dedi oblys basshysy Elba­sy­ǵa qarata. Osy rette oblysta bı­ylǵy jyly aýylsharýashylyq qu­ry­lymdarynyń 30 paıyzdan asta­my ár gektardan 30 sentnerden astam astyq alǵandyǵyn atap kór­se­te ketsek oryndy bolar. Mundaı ónimdi biz buryn batys elderindegi aýyl sharýashylyǵy salasynyń jetistikteri arqyly ǵana estip kelgen bolatynbyz. Budan keıin sóz tizginin qaıta alǵan mınıstr Mamytbekov eli­miz­diń aýyl sharýashylyǵy salasynda memleket qoldaýymen júzege asy­rylyp jatqan sharalarǵa ekpin túsirdi. Sońǵy úsh jylda ǵana elimizde 10 iri qazirgi zamandyq óner­kásiptik jylyjaı iske qosylsa, árbir oblysta júzdegen shaǵyn jy­ly­jaılar salynýda. Sondaı-aq soń­ǵy úsh jylda 44 myń tonna ónim saqtaýǵa múmkindik beretin, 11 kókónis saqtaý qoımasy salyný ústinde. Osyndaı taǵy da 8 qoıma salý josparda tur. Qazirgi kúni astyq sharýashy­ly­ǵynyń problemasy retinde negizinen bir daqyldy – bıdaıdy ósirýge ekpin túsirilip kele jatqandyǵyn, alaıda astyq mol shyqqan jyly ony saqtaý men tasymaldaýdyń úlken kúshke túskendigin aıtyp ótti. Demek, Elbasy tapsyrma­syn­daǵydaı egistik alqaptardy árta­rap­tandyrý – zaman alǵa qoıyp otyrǵan úlken mindetterdiń biri. Sý tapshylyǵy jaǵdaıynda egistik alqaptardy sýlandyrý máselesiniń de ótkir sıpaty bar. Bul mindetti sheshý úshin sý paıdalanýshylar kooperatıvterin odan ári jetildirip, memlekettik-jekemenshik árip­tes­tik negizinde ylǵal saqtaýshy teh­nologııalardy belsendi túrde engizý, sýlandyrý júıeleriniń tıimdiligin arttyra túsý qajet. Memleket mal sharýashylyǵyn damytýǵa úlken kóńil bólýde. Ús­ti­mizdegi jyldyń basynda elimizdegi mal sany iri qara boıynsha 6 mıl­lıonǵa jetti. Al qoı sany 18 mıl­lıondy, jylqy 1,5 mıllıondy, túıe 200 myń basty qurady. Árı­ne, 1990 jylǵy kórsetkishpen sa­lystyrǵanda mal sany áli de az. Ádette, mal sharýashylyǵynyń baıaý damıtyndyǵy, salynǵan qarjyny óteýdiń uzaq ýaqytty qajet etetindigi belgili. Sondyqtan sharýalar maldan góri paıdany neǵurlym jedel beretin eginshilikpen aına­lys­qandy jón kóredi. Osyndaı úderisti eńserýge mem­lekettiń mal sharýashylyǵyn da­mytýǵa jasaǵan qoldaýy úlken yqpal etýde. Memleket basshy­sy­nyń tapsyrmasy boıynsha iri qara etiniń eksportyn damytý jónindegi arnaıy joba ázirlenip, iske qo­syl­dy. Joba qazirdiń ózinde oń nátı­jeler baıqatýda. Asyl tuqymdy malǵa degen suranys artty. Onyń ústine Qazaqstandaǵy mal sharýa­shy­lyǵyn damytýǵa sheteldik ınvestorlar nazar aýdaryp, óz qar­jysyn sala bastady. Bul bizdiń eli­mizde buryn bolmaǵan jaǵdaı. Osy rette mınıstr Aqmola obly­synda eki asyl tuqymdy reprodýktor sharýashylyq qurǵan «KazBıf» JShS birlesken kásiporynnyń qu­ryltaıshylarynyń biri, AQSh-taǵy «Global Bıf Investors» kom­panııasynyń prezıdenti Ýılıams Praısqa Elbasy ruqsatymen sóz tizginin usyndy. Qazaqstan jerinde jumys istep jatqan amerıkalyq ınvestor ózi­niń atategi malshy otbasy ekendigin, osy kásipti búgingi kúnge deıin jalǵastyryp kele jatqandyq­ta­ryn aıta kele Qazaqstanǵa kelýlerine mundaǵy qolǵa alynǵan ınves­tısııalyq jaǵymdy ahýalmen qa­tar, Qazaqstannyń osy sa­lany damytýdaǵy mol múmkindigi yqpal etkendigin jetkizdi. Jerge baı Qa­zaqstanda mal baǵý atakásip bolyp tabylatyndyqtan tarıh­tyń osy syıy el úshin áli mol kádesin beretindigin, oǵan óz basynyń senimdi ekendigin atap kórsete kele, ata­ká­siptiń damýyna jol ashqan el Prezıdentine al­ǵysyn jetkizdi. Mal sharýashylyǵynda «Syba­ǵa» baǵdarlamasy jaqsy jumys isteýge kiristi. Qazirgi sharýashy­lyq­tardy damyta otyryp, jańa tur­pat­ty fermerlik sharýashy­lyq­tardy qalyptastyrý, ondaǵy mal tuqymdarynyń asyldanýyna jol ashý osy baǵdarlamaǵa artylǵan mindetterdiń biri. Jańadan paıda bolǵan fermerlik sharýashylyqtar qazirdiń ózinde 45 myń bas qoltýma sıyrlardy sa­typ alyp, olardy asyl tuqymdy bu­qa­larmen shaǵylystyrý nátıjesinde asyl tuqymdy mal óndirisin jolǵa qoıý isine kirisken. Fermerlik sha­rýashylyqtarmen qatar mal bor­da­q­­ylaý alańdary da damytylmaq. Osyndaı jumyspen shuǵyldanyp jatqan Batys Qazaqstan obly­syn­daǵy «Kroýn Batys» JShS bas­shy­sy Serik Qabıthanuly Elba­syna qazir ózderiniń Máskeýge deıin et jiberip jatqandyqtaryn habar­la­dy. Bul jerde Elbasynyń basta­ma­symen qurylǵan Keden odaǵynyń bul sharýashylyqqa tıgizip turǵan paıdasynyń zor eken­diginiń, ózderi jóneltken ettiń úsh kúnniń ishinde Máskeýge jetkizilip saýdaǵa shy­ǵarylatyndyǵyn atap kórsetti. Aýyl sharýashylyǵy salasyn­daǵy sońǵy jyldardyń taǵy bir jaǵymdy jańalyǵy memlekettiń qoldaý bildirý nátıjesinde oqý bitirgen jastardyń aýylǵa baryp, ony kórkeıtýge atsalysa basta­ǵan­dyǵy. Astanadaǵy agrarlyq ýnı­ver­sıtettiń 5-kýrs stýdenti Áıge­rim Kókeeva da osyndaı nıette eken. Ol mal dárigeri mamandyǵyn alyp shyǵysymen óz aýylyna bar­maq. «Men oqý bitirisimen Sol­tústik Qazaqstan oblysy, Aqjar aýdanyndaǵy Taıshyq aýylyna baryp, óz aýylymdy kórkeıtýge atsalyspaqpyn. Oǵan sebep bolyp otyrǵan Sizdiń saıasatyńyz ben biz sekildi jastarǵa jasap otyrǵan qamqorlyǵyńyz», dedi Áıgerim Elbasyna qarata. Qashanda bolsyn jastar tilegine nazar aýdaratyn Elbasy Áı­gerimniń sózin ilip áketip, mundaı jastardyń qatary elimizde 16 myńǵa jetkendigin atap kórsetti. Veterınar mamandar elimizge óte qajet bolyp otyrǵandyǵyn, óıt­keni, et eksportyn damytý úshin elimizdegi et óndirisi batys elderindegi rynoktar talaptaryna jaýap bere alýy qajettigin, munsyz atalǵan isti alǵa jyljytýdyń ózi múmkin emes ekendigin aıta kele Áıgerimniń bastamasyna qoldaý bildirdi. «Sizdiń osyndaı jaqsy uıǵarymyńyzdy barlyq veterınar jastar estise eken», degen tilegin bildirdi. Sonymen, aýyl sharýashylyǵy salasynda atqarylyp jatqan jaq­sy ister kóp. Ondaǵy ónim kólemi ústimizdegi jyldyń 9 aıynda ótken jyldyń osy merzimimen salys­tyr­ǵanda 22 paıyzǵa artty. Boljam boıynsha, 2011 jyly saladaǵy bir qyzmetker óndiretin ónim kólemi 5 myń AQSh dollaryn quraıtyn bolady. Demek, saladaǵy eńbek ónim­diligi 2005 jylmen salystyr­ǵanda 2 ese joǵary bolyp shyqpaq. Al astyq eksportynyń kólemi 3 ese ulǵaıǵaly otyr. «Osynyń barlyǵy táýelsiz Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy óndirisindegi tabystaryn aıqyn kórsetedi. Bul Sizdiń, qurmetti Nur­sultan Ábishuly, aýyldy jáne agroónerkásip keshendi damytý máselesinde kóregen strategııalyq saıasat belgilegendigińizdi dálel­deı­di», dedi Asyljan Mamytbekov. Munan keıin jańa ınves­tı­sııa­lyq jobalardy iske qosýdyń on­laın translıasııasy boldy. Elbasy Almaty oblysyndaǵy «Nur» ag­rofırmasynyń 13 tonna kókónis saqtaýǵa múmkindik beretin qazirgi zamanǵy tehnologııalarmen jab­dyq­talǵan qoımasyn jáne Aqmola oblysyndaǵy 1800 bas angýs jáne gereford mal tuqymdary ósiri­le­tin jańa turpatty sharýashylyqty iske qosty. Bul eki sýbektide 520 adamǵa jumys berilgen. Agroónerkásip kesheni qyz­met­kerleriniń respýblıkalyq fo­rýmy­nyń jumysyn Memleket bas­shysy Nursultan Nazarbaev qorytyndylady. Elbasy óz sózinde el Táýel­siz­diginiń 20 jyldyǵyn Qazaqstan­nyń agrarlyq sektory buryn-soń­dy bolmaǵan tabystarmen qory­tyn­dylaǵaly otyrǵandyǵyn atap kórsetti. Eginshilikte sońǵy 55 jylda alynbaǵan mol ónim 30 mıllıon tonna astyq alyndy. Onyń 25 mıllıon tonnasy bıdaıdyń úlesinde. Osy rette Elbasy agrarlyq sektordy qoldaý maqsatynda sońǵy 5 jyldyń ózinde respýblıkalyq bıýdjetten 670 mıllıard teńgeniń bólingendigin, álemdik daǵdarys órship turǵan 2009 jyldyń ózinde ulttyq qordan agrarlyq sektordyń bolashaǵy úshin úlken mańyzy bar ınvestısııalyq jobalardy qarjy­landyrýǵa 120 mıllıard teńgeniń qarastyrylǵandyǵyn aıtty. Osy qarjyǵa qazirdiń ózinde 42 jańa óndiris orny iske qosylyp otyr. «Halqymyzda «Aýyl – at baılar altyn qazyq» degen qanatty sóz bar. Rasynda, aýyl bizdiń qas­terli ataqonysymyz, tirshilik ty­nysymyz, kıeli altyn tamyrymyz. Barshańyz da bilesizder, biz ındýs­trııalyq-agrarlyq elmiz. Bizdiń el ekonomıkasynyń eki basym baǵyty bar. Bul – ındýstrııalyq jáne ag­rarlyq salalar. Aýyl sharýa­shy­lyǵy qashanda el ekonomıkasyn alǵa súıreıtin jetekshi salanyń biri bolǵan, solaı bolyp qala beredi de. Men oǵan kámil senemin», dedi Elbasy forým qonaqtaryna arnaǵan sózinde. Aýyl sharýa­shy­lyǵyn damytý – 7 000-ǵa jýyq aýyldy órkendetip, el azamat­tary­nyń teń jar­ty­synyń jaǵdaı­yn jasaý ekendigine toq­tal­ǵan Elbasy bul salaǵa memleket ta­ra­pynan aıryqsha nazar aý­da­rylyp, táýel­siz­dik jyl­darynda erekshe kóńil bólinip, kóp qa­rajat jumsalyp kele jatqandyǵyn jet­kizdi. «Keńes odaǵynan bizge aýyrtpalyǵy mol, artta qalǵan aýyl sharýashylyǵy mura bolyp qaldy. Azattyqtyń alǵashqy jyldarynda da aýyl alapat daǵdarystardy bastan ótkerdi. Mal­dyń basy azaıdy, jer­di ıgerý toqtap qaldy. Degenmen, sol qıyndyq­tardy jeńip, aýqymdy jańǵyr­tý­lar arqyly biz aýyl sharýashy­lyǵyn qa­rysh­tatyp, damyta aldyq. Biz jasampaz jıyrma jylda aýyl­dyń eńsesin tiktep, agroónerkásipti órge súıredik. Bizdiń durys jol tańdaǵa­ny­myz­dy ýaqyttyń ózi dáleldep otyr. Bıylǵy mereıli jylda egin bitik shyqty, qambamyz astyqqa toldy. Buryn bolyp kórmegen zor tabystarǵa jettik. Bıylǵy astyq Qazaqstan úshin rekordtyq boldy. Aýyl sharýashylyǵy eń­bek­kerleri eren tabysqa jetip, el yrysyn eselep, Táýelsizdik toı­yna laıyq­ty tartý jasady. Son­dyqtan, bú­gingi kezdesýdi qýa­nysh­ty, merekeli kezdesý dep aıtýymyzǵa bolady. Osy oraıda aýyl sharýashy­lyǵy salasyn órkendetýge úles qosqan sizderge, sizder arqyly barlyq agrarlyq salanyń qyz­met­ker­lerine shyn júregimmen alǵy­sym­dy aıtyp, keleshekte de zor tabystar tileımin. Bul siz­derdiń Táýelsizdigimizdiń 20 jyl­dyǵyna arnaǵan tartýlaryńyz, tógilgen ter­diń óteýi, eren eń­bek­tiń nátı­jesi dep bilemin. Bul bú­kil Qa­zaqstannyń asa zor jeńisi. Men agroónerkásip kesheniniń bar­sha qyzmetkerlerine Qazaqstan Táýel­siz­diginiń 20 jyldyǵyna tartqan osynaý baǵasyz syı­lyqtar úshin shyn júrekten al­ǵy­symdy bildiremin», dedi Elbasy. Rekordtyq astyq – bul tek sáttilikterdiń sáıkes kelýin nemese tabıǵattyń erekshe tartýyn ǵana bildirmeıtindigin aıtqan Elbasy eger tarıhqa nazar aýdarsaq, keńes­tik kezeńdegi «uly tyń astyǵynyń zor jetistikteriniń» ózi ekstensıvti jolmen alynǵandyǵyn eske saldy. Nátıjege emes, kórsetkishterge qol jetkizý maqsatynda mal sharýashy­ly­ǵyna orasan zor nuqsan keltirile otyryp, kólemdi jaıylym jerler egistik úshin jyrtylyp tas­talyndy. Al ósirilgen astyqty alý úshin tutas áskerı bólimder, stýdentter men qalalyqtar osy iske jumyldyrylatyn. Barlyǵy da kórsetkishter úshin jumys istedi. Muny sol jyldar eńbek etken ardagerler jaqsy biledi. Osy rette Elbasy mıllıard put astyq alý úshin sharýashylyq basshylaryn májbúrleı otyryp, barlyq astyq­tyń otan qoımasyna jóneltilip, ar­tynan mal azyǵyna dep mıl­lıon­daǵan tonna astyqty ortalyq­tan qaıta surap alý jaǵdaıy da kezdeskendigin ózi bastan ótkergen jaǵdaıdan mysal keltire otyryp aıtyp berdi. Al Qazaqstannyń qazirgi re­kordy múlde basqa tásildermen alynyp otyr. Oǵan eki sheshýshi faktordyń yqpaly zor boldy. Birinshisi, memleket qoldaýyna arqa súıegen bizdiń fermerlerdiń erlik eńbeginiń nátıjesi. Egistik alqap­tardyń jartysynan astamynda tu­qym sebý, ónim jınaý jumystary joǵary ónimdi jańa tehnıkalarmen júrgizildi. Egistiń 70 paıyzdan astamynda ylǵal ustaýshy tehnologııalar qoldanyldy. Qazirgi kúni 11 mıllıon gektardan astam egistikte osy tehnologııa iske asy­ryldy. Ol tek ylǵal saqtap qana qoımaıdy, sonymen qatar topy­raqtyń qunaryn da saqtaıdy. Qazaqstan aýyl sharýashy­lyǵy­nyń osy jeńisine yqpal etken ekinshi faktor – bul memlekettiń agrarlyq saıasatynyń jemisti ná­tıjesi. О́tken eki onjyldyq Qa­zaq­stannyń aýyldary men selo­laryn túbirimen ózgertti. Keńes odaǵy taraǵan kezde jas memleketke óte aýyr jaǵdaı muraǵa qalǵan edi. Aýyldyqtardyń jartysynan astamy kedeıshilik qamytynda ómir súrdi. О́ıtkeni, eńbekke degen ynta bolmady. Shyǵyn eseptelinbedi. Burynǵy ádispen ony eńserý múmkin emes edi. Sondyqtan da táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­dary­nan bastap agrarlyq salany reformalaý qajet boldy. Búgingi kúni adamdardyń jerge degen kózqarasy sol kezben salys­tyrǵanda túbirinen ózgergendigin aıtýǵa bolady. Jer óz ıelerin taba bastady. Qazir olardyń qatarynda 185 myń sharýa jáne fermer sha­rýashylyqtary, 9 myń iri jáne orta kásiporyndar, seriktestikter men aksıonerlik qoǵamdar bar. Ha­lyqtyń úshten bir bóligi osylarda jumys istep jatyr. Ár jyl saıyn naq osy sektorda eldiń ulttyq baılyǵynyń 7 paıyzy jasa­ly­nady. Jerge jeke menshik týraly má­seleni neǵurlym ádiletti sheshken Jer týraly zań agrarlyq sek­tor­dyń turaqty quqyqtyq negizi bo­lyp tabylady. Aýyl sharýashy­lyǵyn damytýdyń quqyqtyq negizi, barlyq qajetti zańdar toptamasy qabyldandy. Munda sol kezde aýyl sharýashylyǵy mınıstri bolyp jumys istegen Ahmetjan Esimov­tiń de eńbegi bar. Qazaqstanda aýyl sharýashy­ly­ǵy taýarlaryn óndirýshilerdi memlekettik qoldaýdyń tıimdi tá­silderi qalyptastyrylyp, jumys isteýde. Olar jeńildikti salyq salý, nesıelendirý jáne sýbsıdııalaý, aýyl sharýashylyǵy tehnıkalary men qural-jabdyqtarynyń arzan­datylǵan lızıngi jáne basqa da kóptegen sharalar. Aýyldar men selolardy da­my­týdyń alty jyldyq memlekettik baǵdarlamasy júzege asy­ryldy. Onyń aıasynda  1 trıllıon teńge­deı qarjy ıgerildi. Kóptegen aýyl­dyq eldi mekenderde jańa mek­tepter, aýrýhanalar, mádenıet úı­leri, joldar, sýmen qamtý júıe­leri, elektr jelileri salyndy. Kóksaraı sý qoımasy, Shar­da­ra-Maqtaaral kanaly sekildi iri jobalar júzege asyryldy. Ońtús­tik Qazaqstan oblysynyń qunarly jerleri sý basyp qalý qaýpinen aryldy. Qoımalardyń sý resýrs­tary qurǵaqshylyq jyldarynyń ózinde joǵary ónim alýdyń tu­raqty kepildigi bola alady. Memleket aýyldaǵy sharýashy­lyqtardy bilimdi mamandarmen qamtamasyz etý jóninde de sharalar qoldanýda. Sonyń bir dáleli «Dıplommen – aýylǵa» arnaýly jobasy. Qazir osy joba boıynsha 16 myńnan astam jas qazaqstandyq aýyldarǵa baryp jumys isteýde. Ákimdikter tarapynan olarǵa jan-jaqty qoldaý kórsetilýde. Búgingi kúni Qazaqstan álemdik astyq eksportyndaǵy jetekshi elder ondyǵynyń ishine kiredi. 2010 jyly rynokqa elimiz 9 mıllıon tonnadaı astyq tapsyrdy. Sonyń 3 mıllıon tonnaǵa jýyǵy Orta­lyq Azııa elderine jiberildi. Al Qazaqstannyń bıylǵy eksporttyq múmkindigi 15 mıllıon tonnaǵa deıin jetedi. Un eksporty jóninen Qazaqstan osymen 5 jyl qatary­nan álemde jetekshi el bolyp otyr. Memleket bizdiń aýylsharýashy­lyq taýarlaryn óndirýshiler úshin eksporttyq dálizderdi keńitý boı­ynsha maqsatty jumystar júr­gizýde. Kaspıı óńirinde Iran men Kavkaz elderine astyq eksporttaý úshin kóliktik-logıstıkalyq ın­fra­qurylym quryldy. Aqtaý, Ázer­baıjandaǵy Baký, Irandaǵy Ámirabad porttarynda burynǵy qýattar ulǵaıtyldy jáne jańa astyq termınaldary iske qosyldy. Bolashaqta Qazaqstan – Túrki­men­stan – Iran – Parsy shyǵanaǵy, temir jol jobasy júzege asqan kezde, qazaqstandyq júkter kólemi edáýir dárejede arttyrylatyn bo­lady. Sol kezde Parsy shyǵanaǵy arqyly Jerorta teńiziniń shyǵysy men Soltústik Afrıkaǵa elimizdiń azyq-túligin jetkizýdiń múmkindigi qalyptasady. «Jetigen – Qorǵas» temir jol je­lisin aıaqtap, «Qorǵas halyq­ara­lyq kóliktik-logıstıkalyq» habyn iske qosý Qytaıǵa jáne odan ári Tynyq muhıt aımaǵyna shyǵý múmkindigin týǵyzady. Osy rette Elbasy jýyqta Vetnamǵa jasaǵan sapary kezinde Qazaqstan astyǵyn osy elge jetkizý máseleleri talqylan­ǵan­dyǵyn aıtyp ótti. Sonymen qatar, Keden odaǵy­nyń qurylýy, Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs elderinde birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń júzege asýy qazaqstandyq bıznestiń qolyn Brest pen Vladıvostokqa deıin jetkizetin bolady. Elbasy azyq-túliktiń qazirgi kúni jáne bolashaqta álemniń eń turaqty valıýtasyna aınalǵandy­ǵyn atap kórsetti. Jýyqta pla­ne­tanyń 7 mıllıardynshy turǵyny ómirge kelgen. BUU-nyń boljamy boıynsha, 2050 jyly adamzattyń azyq-túlik tutynýy 2 eseden astam ósetin bolady. Sondyqtan azyq-túlik qashanda óz baǵasyn ustaıdy. Qazaqstan qazirdiń ózinde azyq-túlik jónindegi óz qajetiniń 80 paıyzyn qamtamasyz etý múmkindi­gine jetti. Munyń syrtynda eks­port kólemin de arttyra tústi. Demek, Qazaqstan fermerleriniń óńir­lik jáne jahandyq básekelestikke qatysý múmkindigi barǵan saıyn ulǵaıyp keledi. Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń qurylýy bul úderisti odan ári údete túspek. Sondyqtan Elbasy agrarlyq sektordy Qazaqstannyń mańyzdy ınnovasııalyq klaster retinde qarastyratyndyǵyn jetkizdi. Osy rette iske asyrylyp jat­qan sharanyń biri – ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlama­sy­nyń aıasynda agrarlyq salada 75 jobanyń iske qosylǵandyǵy. Bul – ındýstrııalandyrý kartasyna engizilgen barlyq nysandardyń jar­ty­syna jýyǵy. Endi jyl sońyna deıin taǵy da 92 agrarlyq óndiristi ashý josparlanyp otyr. Qazir jumys ústindegi aýyl­sha­rýashylyq kásiporyn­da­ryn jań­ǵyrtý jumys­ta­ryna odan ári qar­qyndy sıpat berý, mańyzdy. Osy­­ǵan oraı Elbasy Úkimetke ákim­dermen birlese otyryp, agrarlyq sektordyń óńdeý óndi­risterin jań­ǵyrtýdyń naqty josparyn ázirlep júzege asyrýdy tap­syr­dy. Bul agroónerkásip keshenindegi eńbek ónim­di­ligin 2 eselendirýdiń ma­ńyz­dy máselesi ekendigin atap kórset­ti. Sonymen qatar, Qazaqstannyń aýyl­sharýashylyq sala­syn jańa shepterge alyp shyǵý úshin birqatar má­se­lelerdi sheshý qajet­tigin atady. Úkimetke agrarlyq sektordy, sonyń ishinde, mal sharýashylyǵy men óńdeý ónerkásibin memlekettik qoldaýdyń jańa tetikterin engizý úshin qadamdyq jol kartasyn ázir­leýdi tapsyramyn, dedi Prezıdent. Men óz Joldaýymda aýyl sharýa­shylyǵyndaǵy eńbek ónimdiligin 2 ese arttyrý jóninde tapsyrma bergen bolatynmyn. Muny tek ónimdi óńdeý, ónimniń aqyrǵy qunyn arttyrý arqyly ǵana júzege asyramyz. Onyń ústine muny Keden oda­ǵyna jáne aldaǵy ýaqyt­taǵy Búkilálemdik saýda uıymyna kirý múmkin­di­gine qatysty barlyq má­selelerdi eskere otyryp, sheshýimiz kerek, dedi Memleket basshy­sy. Ekinshiden, Qazaq­stan­nyń aýyl sha­rýa­shylyǵy ınnovasııalyq bo­lýy tıis. Sondyqtan bizge otandyq agrarlyq ǵylymdy damytýdyń naq­ty baǵdarlamasy qa­jet. On jyl ishinde memleket aýyl sha­rýashy­lyǵyndaǵy ǵylymı ázir­lemelerdi daıarlaýǵa 20 mıllıard teńge qarjy jumsady. Bizdiń ǵalym­darymyz joǵary ónim beretin birqatar bıdaı sort­taryn ázirledi. Biraq olar barlyq jerde birdeı qoldanylmaıdy. Nelikten? Sebebi, ǵalymdar jańa sorttar men agrotehnologııalardy ázirleýge on­daǵan jyldaryn sarp etse, munan keıin sort synaý jónindegi memlekettik komıssııa olardy engizý qajet pe, joq pa degen máselemen úsh jyl boıy aınalysady. Al ǵylym qazir bir jerde toqtap turmaıdy ǵoı. Sonyń saldarynan bizdiń agrarlyq ǵalymdarymyzdyń eńbegi eshkimge qajet bolmaı, zaıa ketýde. Sondyq­tan Elbasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine «Qaz­agroınnova­sııa­men» birlese oty­ryp, otandyq agrarlyq ǵylymdy reformalaý baǵdarlamasyn qa­raýdy tapsyrdy. Agrarlyq sala úshin bilikti kadrlar daıarlaý – máseleniń ekinshi jaǵy. Qazirgi kúni 43 veterınarlyq zerthananyń qurylysy júrgizilý­de. Kelesi jyly taǵy da 63 zerthana salynatyn bolady. Olardaǵy jańa qural-jabdyqtarda kimderdiń jumys isteıtindigi eskerilgen be? Sapaly veterınarlyq qyzmetsiz etti eksporttaý da múmkin emes. О́ıt­keni, bizdiń ónim sapasy eýro­pa­lyq standartqa jaýap berýi tıis. Osyǵan oraı, agrarlyq joǵary oqý oryndarynyń oqý baǵdarlama­laryn qaıta bir tekserý jóninde tapsyrma berildi. Bul mindet Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men Bilim jáne ǵylym mınıstrligine júkteldi. «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha agrarlyq mamandyqtarǵa beriletin kvotany arttyrý týraly da aıtyldy. Úshinshiden, búgingi kúni fermerlerdi agroınnovasııany engizýge yntalandyratyn tıimdi sharalar qajet. Sheteldik tehnolo­gııalardy en­gizý ázirge iri jáne orta sharýa­shylyqtardyń ǵana qol­darynan keledi. Kóptegen fermerler mundaı múmkindikke ıe emes. Sondyqtan aýyldaǵy ınnova­sııa­lyq belsendilikti qoldaý úshin qoljetimdi qar­jylyq tetikterdi ázirleý qajet. Elbasy egistik alqaptardy ár­taraptandyrý máselesine erekshe toqtaldy. Malazyqtyq, burshaq­tyq jáne maıly daqyldar egistigin arttyrý qajet. Egistik qury­lym­daryn ártaraptandyrýdyń tetik­teriniń biri – bul bıdaı óndirisin sýbsıdııalaýdan aýylsharýashylyq tehnıkalary lızıngin, nesıelerdi arzandatýǵa, astyqty kepildikti baǵa boıynsha satyp alýǵa qaraı kóshý. Sondyqtan Úkimetke egistik alańdardy ártaraptandyrýdy qam­ta­masyz etetindeı fermerlerdi yn­ta­landyrý tetikterin ázirleýdi tap­syramyn, dedi Elbasy. Sonymen qatar, Úkimet pen oblys ákimderine barlyq jerlerdi qaıta túgendep, aýyl sharýashylyǵy aınalymyna qosý úshin olardyń áleýetin aı­qyn­daýdy júktedi. Tórtinshiden, etti mal sharýa­shylyǵyn astyq óndirisi sekildi strategııalyq salaǵa aınaldyrýǵa tapsyrma berilgen bolatyn. Ony júzege asyrýǵa «QazAgro» arqyly 130 mıllıard bólingen. Búgingi kúni elimizge shetelden ákelingen asyl tuqymdy maldardyń úlgi­lerin paıdalana otyryp, jalpy mal ba­synyń sapasyn arttyrý jónindegi seleksııalyq jumys­tardy kúsheıtý qajet. Sonymen qatar, Elbasy Úki­met­ke «Samuryq-Qazyna» ál-aýqat qorymen birlese otyryp, Qazaq­stan temir joly bazasynda halyq­aralyq deńgeıdegi qýatty kóliktik-logıstıkalyq kompanııa qurýdy tapsyrdy. Temirjol, avtokólik joldary, avıasııa, basqa da kólik túrleri osyndaı biryńǵaı orta­lyqqa birigýi qajet. Bul bıylǵy jylǵydaı mol astyq alynǵan jaǵ­daıda olardy tasymaldaý, saqtaý máselesin neǵurlym tıimdi sheshýge múmkindik beredi. Besinshiden, agrarlyq sek­tor­dyń damýy aýyldar men selo­lar­dyń gúldenýinsiz, aýyl halqynyń turmys jaǵdaıynyń jaqsarýyn­syz múmkin emes. Qazaqstanda 7 myńǵa tarta aýyldyq eldi meken bar. Olardyń 3 myńǵa jýyǵy 2020 jylǵa deıingi elimizdiń aýmaqtyq-keńistiktik damýynyń boljamdy kestesine qosylyp otyr. Bulardyń damýy úshin memlekettik resýrstardan barlyq qajettilikter bólinedi. Osylaısha qazaqstandyq aýyldar men selolar turmysqa jaıly jańa keıipke ıe bolady. Elbasy ulttyq kompanııalardy, kásipkerlerdi, qoǵamdastyqtardy osy iske úles qosýǵa shaqyrdy. Búgin aýyl sharýashylyǵy jóninde biraz áńgime qozǵadyq. Bul salany damytý úshin naqty jumys jasap kele jatyrmyz. Aldymyzda isteıtin sharýa áli kóp. Jazdyń bári, jyldyń bári bıylǵydaı bola bermeıdi. Neshe túrli jaǵdaılar bolǵanyn bilemiz. Barlyǵyna daı­yn­dalý kerek. «Astyqty jıyp aldyq, keremet boldy» dep qarap qalýǵa bolmaıdy. Endigi jylǵy kórsetkish durys bolýy tıis, dedi Elbasy sózin qorytyndylaı kele. Forým sońynda el Táýelsizdigi­niń 20 jyldyǵyna oraılasty­ryl­ǵan úlken bir mártebeli shara bo­lyp ótti. Elbasy óz Jarlyǵymen aýyl sharýashylyǵy salasynda qyzmet etetin elimizdiń 200-den astam qyzmetkerin memlekettik nagradalarmen marapattaý jóninde Jarlyq shyǵarǵan eken. Sonyń ishinde Qazaqstan Respýblıkasyn ekonomıkalyq damytýdaǵy, óndi­ris­tegi qyzmettegi asa úzdik jetistikteri úshin 3 adamǵa «Qazaq­stan­nyń Eńbek Eri» ataǵy berilipti. Olar – Qostanaı oblysy Qostanaı aýdanyndaǵy «Zarechnoe» JShS dırektory Valentın Ivanovıch Dvýrechenskıı, Aqmola oblysynyń Zerendi aýdanyndaǵy «Qazekspor­tas­tyq agrofırmasy» JShS bas dırektory Ádilhan Aıtqazynuly Kenjebaev, Soltústik Qazaqstan oblysynyń Taıynsha aýdanyndaǵy «Taıynsha-Astyq» JShS bas dı­rektory Rýslan Jumabekuly Moldabekov. El Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy qarsańynda eńbekteri arqyly juldyzdary janǵan bul azamattardyń barlyǵy elimizdiń joǵary nagradasyn Elbasynyń óz qolynan alý qurmetine ıe boldy. Sóziniń sońynda Elbasy forým qonaqtaryn el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy qarsańyndaǵy orasan zor jeńis – aýyl agroónerkásiptik ke­shen salasyndaǵy úlken tabys­tary­men, alda kele jatqan agro­ónerkásip keshen qyzmetkerleriniń tól merekesimen quttyqtap, aýyl halqyna úlken tabystar tiledi. Suńǵat ÁLIPBAI, Ábdirahman QYDYRBEK. ----------------------------------------- Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.

* * *

LEBIZDER

Jaqsylyq ÚShKEMPIROV, «Jaqsylyq» sharýa qojalyǵynyń basshysy, (Almaty oblysy): – Elimiz Táýelsizdiginiń 20 jyldyq torqaly toıy­men tuspa-tus kelip otyr­ǵan búgingi forýmnyń aýyl sharýashy­ly­ǵy salasyn da­my­týda eńbek etip jatqan qojalyqtar men seriktestikterge bereri mol dep bilemin. On jyldan astam ýaqyttan beri etti mal sharýashylyǵyn qolǵa alyp kele jatqan men óz sharýashylyǵymda qa­zirgi kezde 3 myńnan astam iri qara mal ósiremin. Osy rette Úkimet tarapynan bólinip jatqan kó­mektiń de jumysymnyń alǵa basýyna tyń serpin berip otyrǵanyn erekshe rızashylyqpen aıtqym keledi. Osyndaı aýyl sharýashylyǵyna degen qol­daýlar ári qaraı jalǵasa berse, sala eńbekkerleri aldaǵy ýaqytta úlken tabystarǵa jete beretinine de senimim kámil. Qazaqtyń qanyna bitken mal baǵýǵa degen erek­she qasıeti etti mal sharýashylyǵyn damytýda olarǵa asa qıyndyq týdyra qoımas. Áıtse de oǵan bastapqy kezde azdaǵan demeý berilse, bul sha­rýa­nyń da aıy ońynan týar kez alys emes dep oılaı­myn. Sondyqtan da joǵaryda aıtqan qoldaýlar turaqty bolsa ıgi. Sonymen qatar, tájirıbe almasý úshin aýylsharýashylyq kórmeleriniń de jıi ótkeninen utarymyz kóp.   Beısenǵazy TASTEKEEV, «Prıırtysh broıler» qus fabrıkasynyń bas dırektory, (Semeı qalasy): – Fabrıkamyz 20 jyl­dan astam ýaqyt boıy elimiz rynogynda jumys istep kele jatqan irgeli kásip­oryn bolyp sanalady. So­ny­men qatar, Shyǵys Qa­zaq­stan oblysyndaǵy balapan shyǵarý, qus ósirý jáne broıler qus etin ón­di­rýmen aınalysatyn mamandandyrylǵan sharýa­shylyq. 2003-2004 jyldary qaıta jabdyqtaý jáne broıler et ónimderin óndirýdi óndiristik modernızasııalaý jumystary iske asyrylsa, osyǵan baılanysty tehnologııa da túbirimen ózgeriske ushyrady. Qustardy ósirý tehnologııasynda jetistikke jetýge korpýstardy «Vig Deutchman» fır­masynyń jemdeý jáne sýarý qural-jab­dyqtarymen, sondaı-aq «EXAFAN» fırmasynyń jeldetkish júıesimen jabdyqtaý kóp áserin tıgizdi. Atalǵan jyldary bizdiń qus fabrıkamyzdyń dú­nıe­júzilik ozyq fırmalardyń qural-jab­dyq­tarymen jańartylýy bastaldy. Balapan shyǵarý úrdisin kompıýterlik baqylaý júzege asyryldy. Qus soıý sehynda vengrlik «Titan» fırmasynyń jartylaı avtomattandyrylǵan, qýattylyǵy saǵatyna 1500 basqa arnalǵan  salqyndatqysh kameramen jabdyqtalǵan qus soıý jelisi or­natyldy. Qazirgi tańda osy jumystardyń júıeli júr­gizilýiniń arqasynda qanshama otbasy jumyspen qamtylyp otyr. Qus sharýashylyǵynyń qarysh­tap damýy úshin oǵan barynsha jaǵdaılar da ja­salyp jatyr. Biz óndirip jatqan qus eti ekologııalyq taza, sapaly ónim bolyp tabylady. Bizdiń sha­rýa­shylyq túrli respýblıkalyq jáne halyqaralyq kórmelerdiń laýreaty desek, buǵan árıne, elimiz tarapynan qoldaýdyń da orny erekshe ekenin nazardan tys qaldyrmaǵan jón.   Sadyq BAQTIIаR, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, akademık: – Búgingi forým tarıhı forým bolyp otyr. О́ıtkeni, Táýelsizdigimizdiń 20 jyl­dyq torqaly toıy, bıylǵy jınalǵan mol astyq pen elimizde tynyshtyq, bereke bolyp turǵan jaǵdaıda ótip jatyr. Biz buǵan birinshi kezekte táýbe deımiz. Buı­yrt­sa, elimiz álemge tek dánmen ǵana emes, mal ónimderimen, onyń ishinde et ónimderimen kóterileıin dep otyr. Búgingi tańda jahanda azyq-túlik tapshylyǵy sezilýde. Keshe ǵana jetinshi mıllıard adam ómir esigin ashsa, BUU-nyń málimeti boıynsha, bir mıllıard adam osy kúnderi azyq-túlik jetispeıtin jaǵ­­daıda ómir súrýde eken. Mine, osyndaı jaǵ­daıda Qazaqstan óziniń múmkindikterin paıdalana otyryp, sondaı elderge qol ushyn berýge múm­kindigi zor. Onyń bir basty joly – alys jaıy­lym­dardy paıdalaný. Bizge Allanyń buıyrt­qany, ata-babalarymyzdan qalǵan asyl muramyz – bul jaıylym, ıaǵnı 188 mln. gektar jer. Bul bú­kil álem boıynsha alǵanda besinshi orynǵa ıe. Mine, osy múmkindikti paıdalanyp, mal sharýa­shy­lyǵyn damytatyn bolsaq, keleshekte Elbasynyń aıtqan ettiń eksporttyq áleýetin arttyrý jó­nin­degi tapsyrma tolyǵymen oryndalady dep esepteımin. Ol úshin ne kerek, árıne, birinshiden, alys jaıylymdardaǵy ınfraqurylymdardy ornyna keltirý qajet. Mundaǵy eń bastysy sý máselesi ekeni aıqyn. Sondyqtan da qudyqtardy qalpyna keltirý kerek. Sonymen qatar, ol jerlerde adam ómir súrý úshin tıisti jaǵdaı bolýy shart. Sonda ǵana saladaǵy jumystar jemisti bolmaq.   Abaı SAǴITOV, О́simdik qorǵaý jáne karantın ınstıtýtynyń dırektory. (Almaty qalasy): – Bizdiń ınstıtýtta júz­ge jýyq qyzmetkerler ju­mys jasaıdy. Munda ar­naıy alty-jeti bólmemiz bar. Osynda «Aq kóbelek» degen preparat shyǵardyq. Biz ósimdikterge ýly hımı­kat­tardy múm­kindiginshe az paıdalaný turǵy­synda da ju­mystar júr­gizýdemiz. Sonymen birge, birqatar ınno­vasıa­lyq jańalyqtardy da osynda ómirge engizip jatyrmyz. Shetelder qazirgi tańda ýly hımıkattardan aýlaq bolýǵa kúsh salýda. Olardyń deni bıologııalyq ádiske kóship jatyr. Biz de osyǵan kóshý nıetinde jańa ádispen jumystar jasaýdamyz. Sondaı-aq biz de shegirtkege jáne ózge de zııankesterge qarsy jańadan júzdegen preparat shyǵaryp,  jatyrmyz. Egemendigimizdiń 20 jyldyǵyn úlken tabys­tar­men toı­la­ǵa­ly otyrmyz. Atalmysh forýmda kóptegen jetistikterimiz kór­setilýde. Sonyń biri, joǵaryda aıtqan preparattardyń osy ýa­qyttar ishinde óz elimizde óndirilgeni der edim. Keńestik kezeńde biz tek qana Máskeýden kelgen daıyn preparattardy qolda­natynmyzdy eske túsirsek, ózimizde shyǵarylǵan osynshama ónim túrleri aldymen táýelsizdigimizdiń arqasy ekenine eshkim shúbá keltire almas. Endigi bizdiń maqsatymyz – ekologııalyq tazalyǵymyzdy saqtaýda barynsha kúsh salý bolmaq. ----------------------------------------------- Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT.