Bosaǵamyzdan engen jańa 2018 jyly elimizdiń áleýmettik jáne eńbek salasynda birqatar jańalyq bar. Birinshiden, jumyspen qamtý baǵdarlamasyn jalǵastyramyz. Byltyr bul salada jaqsy nátıjelerge qol jetkizdik. Bıyl ózin-ózi qamtyǵan jáne soltústik óńirlerge kóshetin azamattardy qoldaý máselelerin qarastyramyz. Ekinshiden, zeınetaqy júıesindegi ózgerister – áıelderdiń zeınet jasyn osy jyldan bastap 6 aıǵa kóterý jáne 1 shildeden bazalyq zeınetaqyny eńbek ótiline qaraı qaıta esepteý júzege asyrylady. Bul ózgeristerge sáıkes zeınetaqynyń ortasha mólsheri 81 500 teńge nemese 23,6 paıyzǵa ósedi (2017 jylǵy 1 jeltoqsanmen salystyrǵanda). Úshinshiden, ataýly áleýmettik kómektiń jańa formaty azamattarǵa beriletin kómektiń keshendiligin arttyryp, otbasyny kedeılik sheginen shyǵarý josparlanyp otyr. Tórtinshiden, ózin-ózi jumyspen qamtý, azamattardy nátıjeli jumysqa tartý kún tártibinde turǵan eń negizgi másele.
Búginde zeınet jasyna 1954 jyldan keıin, ıaǵnı «bebı-bým» kezeńinde dúnıege kelgen azamattar shyǵýda. Eger 2003 jyldary jyl saıyn 50 myń adam zeınetke shyǵatyn bolsa, qazir olardyń sany 130 myńǵa jetti. 2025 jylǵa qaraı zeınetkerlerimizdiń sany 3 mıllıonǵa jýyqtap qalady. Sońǵy 10 jyldyń ózinde azamattarymyzdyń ómir súrý uzaqtyǵy 66,3 jastan 72 jasqa deıin ósti. Iаǵnı zeınet jasyna shyqqan azamattar ortasha eseppen 20 jyldan asa zeınetaqy alyp otyrýy qajet. Elimizdegi osy erekshelikterdi eskere otyryp, 2014 jyly zeınetaqy júıesin jańǵyrtý tujyrymdamasyn qabyldadyq. Onda azamattardyń qaı jyly týǵanyna qaramaı, zeınet jasynda eńbek tabysyna sáıkes keletin zeınetaqymen qamtamasyz etý maqsaty qoıylǵan.
Álemdik tájirıbege súıene otyryp, Qazaqstanda úsh deńgeıli zeınetaqy júıesin qurdyq. Bul júıege sáıkes zeınetaqymen qamsyzdandyrý jaýapkershiligi tek memleketke emes, sonymen birge jumys berýshi men azamattyń ózine de júktelgen. Birinshi, azamattyń jaýapkershiligine toqtalyp óteıin. Elimizde 1998 jyldan bastap jınaqtaýshy zeınetaqy júıesi engizilip, azamattar tabystarynyń 10 paıyzyn aı saıyn jınaqtaýshy zeınetaqy qoryna aýdaryp otyrady. Zeınet jasyna jetkennen bastap ár azamatqa bul qor shotynda jınalǵan qarjysynyń esebinen zeınetaqy tóleı bastaıdy. Zeınetaqynyń mólsheri ár azamattyń zeınetke deıin óz atyna jınaǵan qarjysynyń kólemine baılanysty bolady. Eger shetel tájirıbesine zer salyp qarasaq, sondaı-aq halyqaralyq jáne ulttyq sarapshylardyń júrgizgen esepterine súıensek, onda zeınetaqynyń kólemi qomaqty bolý úshin nemese burynǵy tabysynyń kólemine sáıkes kelý úshin azamattar 35-40 jyl shamasynda óziniń zeınetkerlik shotyna qarajat salyp otyrýy qajet. Osynshama ýaqyt qarjy jınaý múmkindigi 1998 jyldan alǵashqy eńbek jolyn bastaǵan azamattarda ǵana bar.
Osy jaıtty eskere otyryp, memleket azamattardyń 1998 jylǵy 1 qańtarǵa deıingi eńbek ótili úshin eńbek zeınetaqysyn tóleý tártibin saqtap qaldy. Buǵan qosymsha zeınetkerlerdi áleýmettik qoldaýdy odan ári kúsheıte túsý maqsatynda 2005 jyldan bastap bazalyq zeınetaqy engizildi. Búginde zeınetaqynyń bul túrin 2 mln-nan asa zeınetker alyp keledi. Byltyr zeınetaqy tóleý úshin memleketten 1,6 trln teńge jumsaldy. Jyl saıyn zeınetaqy mólsherin arttyryp kelemiz. О́tken jyly eń tómengi zeınetaqy mólsheri – 46 myń teńge, al ortasha zeınetaqy mólsheri 66 myń teńge boldy. TMD elderi arasynda joǵary deńgeıde ekenin atap ótkim keledi. Al jumys berýshiler 2014 jyldan bastap qaýipti jumysta isteıtin 425 myńnan astam qyzmetkerine 5% kásiptik jarnalardy tóleı bas- tady. Bul qyzmetkerlerdiń shotyna jumys berýshiler jibergen soma 135 mlrd teńgeni qurady. Iаǵnı zeınetaqy mólsheri azamattyń eńbek ótiline tikeleı baılanysty. Bul tıimdi dep oılaımyz.
Birden aıtý kerek, zeınetkerlik jasty ulǵaıtý bir kúnde sheshilgen joq. Jan-jaqty zerttelip, saralandy. Bul elimizdiń demografııasyna, ekonomıkasyna, azamattardyń jumyspen qamtylýyna, halyq tabysynyń deńgeıi sııaqty negizgi kórsetkishterge baılanysty. Bul kórsetkishter boıynsha elimizdiń ósý qarqyny durys dep aıtýǵa bolady. Biraq memleketten alatyn zeınetaqy mólsheri azamattardyń 1998 jyldyń 1 qańtaryna deıingi eńbek ótiline qaraı esepteledi. Zańǵa sáıkes tolyq eńbek zeınetaqysyn 1998 jylǵa deıin 20 jyl eńbek ótili bar áıelder (25 jyl eńbek ótili bar er-azamattar) alady, qazir zeınetke shyǵyp jatqan áıelderdiń kópshiliginiń munshalyqty eńbek ótili joq. Mysaly, áıeldiń 1998 jylǵa deıin 15 jyl, odan keıin 10 jyldyq eńbek ótili bar delik. Sonda 15 jyldyq ótili úshin 30 000 teńge zeınetaqyny memleket tóleıdi. Ol zeınetaqy qoryna da kóp qarjy jınaı almaǵan, sebebi jınaqtaýshy júıege nebári 10 jyl ǵana qatysqan. Sondyqtan bul júıeden alatyn zeınetaqy kólemi de joǵary bolmaıdy. Osylaısha zeınetaqyny memleketten de, qordan da alǵanymen, onyń mólsheri tolyq eńbek ótili bar azamattar alatyn zeınetaqy mólsherinen edáýir tómen bolyp otyr.
Eger er-azamattardyń júıege 40 jyl qatysýǵa múmkindigi bolsa (23 jastan 63 jasqa deıin), al 4 balasy bar áıel kisiniń ortasha qatysý ýaqyty 28 jyldan aspaıdy. Sebep, birinshiden, 58 jasta zeınetke shyqsa, ekinshiden bala baǵý ýaqyty bar. Sondyqtan bul sanatqa kiretin áıel azamattardyń zeınetaqy mólsheri eńbek tabysymen sáıkes bolý úshin olardyń zeınetaqy júıesine qatysý ýaqyty uzartyldy. Iаǵnı zeınetkerlik jasyn jyl saıyn 6 aıdan qosyp, 10 jyl ishinde 63-ke jetkizý qarastyryldy. Bul ózgeriske memleket qosymsha sýbsıdııalarmen jáne jeńildiktermen alyp barady. Iаǵnı 2018 jyldyń 1 shildesinen bazalyq zeınetaqyny 1998 jylǵa deıingi eńbek ótilin jáne odan keıingi jyldarda jınaqtaýshy zeınetaqy júıesine qatysý ótilin qosa esepke ala otyryp, taǵaıyndaýdy qarastyrdyq. Osyǵan sáıkes bazalyq zeınetaqynyń mólsheri bıylǵymen salystyrǵanda ortasha eseppen 1,8 ese ósetin bolady. Bul, ásirese búgingi tańda eńbek ótili az áıelder úshin úlken qoldaý bolǵaly tur. Sondaı-aq jumys istep, bala kútimi boıynsha demalysta otyrǵan analarǵa zeınetkerlik jarnasyn joǵaltpaý úshin memleket respýblıkalyq bıýdjetten bir jyl kóleminde bul analarǵa sýbsıdııa berýdi qarastyrdy.
2014 jyldan beri mundaı múmkindikti 300 myńnan astam ana aldy, olardyń zeınetaqy shottaryna shamamen 16 mlrd teńge qarajat aýdaryldy. Bul negizinen 1998 jyldan keıin eńbekke kirisken áıelder úshin qolaıly. Al jumys istemeıtin analarǵa bazalyq zeınetaqyny taǵaıyndaýda ár balaǵa 3 jyl, barlyǵy 12 jyldan aspaıtyn eńbek ótili esepteletin bolady. Bul eńbek ótili memleketten tólenetin eńbek zeınetaqysyn eseptegende de, bazalyq zeınetaqyny taǵaıyndaǵanda da esepke alynatyn bolady. Kórip otyrǵanyńyzdaı, zeınetkerlik jasyn ulǵaıtý – qarjyny únemdeý emes, azamattardyń zeınetaqy mólsheriniń joǵary bolýy úshin jasalǵan shara.
Shetelden kelgen qandastarymyzdyń zeınetaqy máselesinde mynany aıtýǵa bolady. TMD elderinde turatyn azamattar bir elden ekinshi elge kóshken jaǵdaıda olardyń 1998 jylǵa deıingi eńbek ótilin qabyldaý boıynsha 1992 jyly 14 memlekettiń qol qoıǵan kelisimi bar. Sondyqtan TMD elderinen keletin baýyrlarymyz úshin esh kedergi joq. Al alys shetelden keletin qandastar zeınetaqysyn belgileý úshin olar turatyn memleket pen Qazaqstannyń arasynda kelisimshart bolýy kerek. О́kinishke qaraı, mundaı kelisimsharttardy jasaý búginde óte qıyn bolyp otyr. Sebebi ár eldiń zeınetaqy júıesi ártúrli. Eger zeınetaqyny memleket tóleıtin bolsa, olar ózge eldiń azamattyǵyn alyp otyrǵan adamdardyń zeınetaqysyn «eksport» jasamaıdy. Al bizdiń zańymyzda zeınetaqy eńbek ótili men tabysyna qaraı belgilenedi. Qandastarymyzdyń Qazaqstanda jumys istegen eńbek ótili joq. Sondyqtan búginde bul azamattarǵa bazalyq zeınetaqyny óz azamattarymyzben birdeı kólemde tólep kelemiz. Biz sheteldik tájirıbeni tolyq zerttep shyqtyq. Álem elderinde kóbinese azamat basqa elge qonys aýdaratyn bolsa, onyń zeınetaqysy turǵan memleketi tarapynan eńbek ótiline nemese zeınetaqy jınaǵyna qaraı tólenedi. Al kóship kelgen eldegi jumys ótili úshin qabyldaǵan memleket tóleıdi. Máselen, qandastarymyz kóp turatyn elder tarapy osyndaı tártipke kelisse, biz qajetti kelisimshart jasaýǵa daıynbyz. Qazir osy baǵytta jumys júrgizilýde.
Tamara DÚISENOVA,
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri