Bul Oralda bolǵan edi

Qazaq eliniń Táýelsizdik alǵanyna bıyl 20 jyl. Osy táýelsizdikke ultymyz ońaı jetken joq. Arǵyny aıt­­­paı-aq, beridegi 1986 jylǵy jeltoqsan oqıǵasyn alaıyq. Bul tarıh enshisinen óz ornyn tapty. Halqymyzdyń qan­­sha qı­yndyq kórse de rýhynyń bıik ekenin, ony eshkimniń ól­ti­re almaǵanyn tanytqan sondaı taǵy bir oqıǵa ótken-tuǵyn. Bul kúnde ol onsha eskerile bermeıdi. 1991 jyly qyrkúıek aıynda Oralda kazaktardyń qazaq jerine enge­ni­­niń 400 jyldyǵyn toılamaq nıetpen aqylǵa qonymsyz is-áreket jasalǵan bo­la­tyn. Bul qazaq halqy úshin eldigi men erligi synǵa túsken taǵy bir sát edi. Munda da jas­tarymyz eshnárseden qaımyqpaıtyn halyqtyń urpaǵy ekenin dáleldedi. Bul oqı­ǵaǵa da bıyl 20 jyl tolyp otyr. Osyǵan oraı, Batys Qazaqstan oblysynyń sol kez­­degi ımamy, oblystyq máslıhattyń depýtaty, bul kúnde Shymkent qalasyndaǵy Ákbar qajy Shákirbaı meshitiniń ımamy Zeınolla AHMEDOVPEN áńgimelesken edik. – Báıdibek aýdanyna bara qalsańyz, alystan menmun­­­da­lap Appaq Ishan meshiti kó­ri­nedi. Siz osy Ishannyń urpa­ǵy­syz. Áńgimege kirispes bu­ryn óz ata-tegińiz týraly qys­qasha aıtyp ketseńiz... – Ákem Máýlen, onyń ákesi Súnnetýlla, onyń ákesi Appaq Ishan. Sonda Appaq Ishan meniń babam bolyp keledi. Ol bar ómi­rin bala oqytýǵa arnaǵan. Sol maqsatta medrese salyp, shákirt­ter­ oqytqan. Olardyń ara­syn­da Jezqazǵan, Aqtóbe, Qy­zylorda, Áýlıeata, Tashkentten de kelip oqyǵan jastar bolǵan. Qazir med­reseniń bir jaǵy meshit, bir jaǵy Mádenıet mınıstrligine qarasty murajaı. El basyna tóngen zobalań bizdiń áýletti de sharpydy. Baı, molda dep Qazan tóńkerisi kezinde toz-tozyn shy­ǵarǵandardyń ishinde babamdy da, úlken uly Áleýdın qarıdy da túrmege jabady. Babam Appaq Ishan 1931 jyly Pavlodardyń túrmesinde, uly Krasnoıar ólke­sinde qaıtys bo­lady. Osyǵan qaramastan bizdiń áýlette baladan balaǵa ımandy­lyq, Allaǵa senýshilik degen qaǵıdattar mıras bolyp keledi. – О́zińiz de dinı bilim al­dyńyz... – Iá, «Din – apıyn» dep qylyshynan qany tamyp turǵan ýaqyttyń ózinde áke-sheshem meni Buqaradaǵy «Mır-Arab» dinı medresesine 1979 jyly jiberdi. Qazaqstannan 4-5 jylda 1 bala ǵana oqıtyn. 3 qazaq balasy 1986 jyly bitirip shyqtyq. Dinı bilim alǵanymnyń arqasynda ólimnen aman qalǵanym bar. Meni sonda oqyp júrgenimde áskerı boryshymdy óteýge 1981 jyly shaqyryp, birden Aýǵanstandaǵy soǵysqa jiberdi. 16 jaýynger Pákstan jaǵyna tutqynǵa túsip qaldyq. Eki jigit Qurandy biletindikten aman qaldyq, qalǵanda­rynyń taǵdyry belgisiz. – Sonymen, kazaktar oqı­ǵasyna oıysaıyk. – Áskerı boryshymdy ótep, elge aman-esen oralǵan soń, 1986 jyly medreseni bitirdim. Sonan keıin Batys Qazaqstan oblysy­nyń ortalyǵy Oral qalasyna ımam etip taǵaıyndaldym. 1991 jyly qyrkúıek aıy bolatyn. Keshki 5-ter shamasynda meshitke Amantaı qajy aıqaılap kirip keldi. Ústinde appaq kıimi, qo­lynda aq taıaǵy bar. «Mıkro­fondy ber, Oraldyń uıyqtap jatqan qazaqtaryn aıqaılap oıatý kerek. Kýban kazaktary ózde­riniń qazaq jerine basyp kirgenine 400 jyldyǵyn atap ótpek. Al, bizdiń qazaq halqy uıyqtap jatyr» – dep ózin qoıarǵa jer tappaı aıqaılap júr. Kóshede lezde 600-700-deı qazaq jına­lyp qaldy. Mılısıonerler syrt­taı baqylap júr. Alǵashqy kúni kazaktar 250-300-deıge jetti. Bastarynda papaha, ústerinde jasyl mýndır, keýdelerine túrli orden-medal taǵynǵan, belderine qylysh asynǵan. Bári sap bolyp tizilip júr. Garmoshkamen áıelderi án salýda. Keshkisin tarady. Bizde jınalys ótýde. Erteńine tańǵy saǵat 10-da jergilikti turǵyndar jınala basta­dy. Kazaktar da keshegige qara­ǵanda kóbeıgen. Saǵat tús qaıta 4.30-da Oralǵa Almaty – Máskeý poıyzy toqtady. Shymkent, Qy­zylorda, Jambyl, Almatydan mingen qazaq jastary kóptep tústi. «Arýaq», «Alash», «Azat» degen jazýlardy aq shúberekke jazyp, mańdaılaryna baılap alǵan. Bir-birlerin tanymasa da, shurqyraı amandasýda. Dál osy sátte Máskeý – Almaty poıy­zynan da Kýban kazaktary túsip jatty. Osyndaı jan-jaqtan jı­nalǵandar 2-3 kún boıy leg-le­gimen kelip jatty. Ortany mılısııa, soldattar bólip turdy. Kazaktardyń basshylyq etetin atamandary bar. Oral kóshele­rin­de 5-6 qatardan sap túzep, qy­lyshtaryn aıaqtaryna tıgize sart-surt júredi. Áıelderiniń garmonmen qazaq halqyn qorlap aıtqan óleńderin estigende, qa­nyń basyńa shyǵady. Qala kúńi­renip ketti. Ortada alań, onyń bir jaǵynda – oblystyq partııa komıtetiniń ǵımaraty, ekinshi jaǵynda – shirkeý. «Oral, Semeı, Petropavl, Qostanaı, О́skemen, Pavlodar qalalaryn biz, Kýban kazaktary, basyp alǵanbyz. So­nyń 400 jyldyǵyn toılaımyz. Kelesi jyly dál osy ýaqytta 401 jyldyǵyn atap ótemiz. Sen­beseńder, Soljenısynnyń aıt­qandaryn oqyńdar» dep shirkeýden shyǵyp alańda orys popy sóz sóıledi. Osy kezde jastar arasynan sýyrylyp shyqqan oraldyq aqyn qyz Aısulý Qa­dyrbaeva yzaly kekpen olardyń popyna qarap: «Sender úshin bul toı bolsa, biz úshin qaraly kún. Bul jerlerdiń bári ata-baba­myz­dyń qanyn tógip qorǵap qalǵan atamekeni. Bıletpeımiz de toı­lat­paımyz» dep qorǵasyndaı sal­maqty oılar aıtyp, sóılegen kezde jınalǵan jastar tolqyp ketti. Álgindeı rýhqa toly sózder ólgen adamdy da tiriltkendeı edi. Onyń úni de, taıǵa tańba basqandaı sóılegen sózi de patrıottyq sezimdi onan saıyn oıatty. Munan soń Jasaral Qýa­nyshálın de tamasha sóıledi: «70 jyl boıy senderdiń bodan­daryń boldyq, endi ketińder» dedi ol. Munan soń men shyǵyp, eki jaqty da beıbit túrde kelisip taraýǵa shaqyrdym. Munan keıin de kóptegen aqsaqaldar, soǵys ardagerleri, partııa qyzmetker­leri «órt tutanbasyn, qoıyń­dar» dep basý aıtyp, birinen soń biri sóılep jatty. Úshinshi kúni saǵat 11-12 sha­masy. 6 myńǵa jýyq qazaq jas­ta­ry temir joldyń bir betinde, 2,5 myńǵa jýyq Reseıden kelgen jáne jergilikti kazaktar ekinshi betinde turdy. Eki jaq ta «Omega» jáne «Zenıt» áskerı zaýyt­taryna qaraı jyljydyq. Osy sátte Aısulý maǵan kelip: «Árý­aqtarǵa arnap quran oqyńyz» dedi. Quran oqýǵa «Ýazıktiń» ús­tine shyǵyp bara jatqanymda Oral qalalyq atqarý komıte­tiniń tóraǵasy Qabıbolla Ha­ben­uly Jaqypov: «Uzaqtaý oqy­ńyz» dep qulaǵyma sybyrlady. Meniń sonda tańqalǵanym Qu­ran oqylǵanda 6 myńdaı qazaq jas­tary siltideı tyndy. Qansha «Din – apıyn», «Qudaı joq» dep úıretkenimen, jastarymyzdyń Qurandy syılaıtynyn, árýaqty qadir tutatynyn baıqadym. 20 mınýttaı oqydym. Áıteýir eki jaq ta aman-esen tarqasa eken dep amandyqty tilegender kóp edi. Olardyń biri oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshy­sy Nájimedın Esqalıev pen Qabıbolla Jaqypov. Eki azamat ta kúndiz-túni uıqy kórmeı júgirip júrdi. Maqsattary – qantógis bolmasa eken degendik. Jastardyń qaısysyna qarasa­ńyz da qandary qaınap, kózde­rinde nur oınaqtaıdy. Basymda­ǵy sáldemdi alyp, temirjoldyń ústine tastadym. Balaly áıel de oramalyn qoıdy. Mine, jastar taǵy osy jerde aǵarǵandy, bas kıimdi syılaıtynyn, ata-dás­túr­­­di boılaryna sińirgenin kór­setti. Temirjoldyń arǵy betine lap qoımaı, erneýinen asaıyn dep turǵan sýdaı turyp qaldy. Bárimiz eki jaqty da yntymaqqa shaqyrýdamyz. Biraq, olardyń aıtqan ánderin estigen jastar qany qaınap, aqyry tura alma­dy, lap qoıdy. Bas kıimderimizdi dereý aldyq. Eki jaqta sart-surt urys bastalyp ketti. Olarda qylysh, bizdiń jigitter qolda­r­y­na ne tússe sonymen urýda. Mashınalar órtelýde. Jaraqattan­ǵandar eki jaqtan da kóp boldy. Meniń sol jaq ıyǵyma tas tıip, shapanymdy jyrtyp jiberdi. Qansha degenmen, bizdiń jigitter kóp qoı, olar jeńiletinin bilip, qasha bastady. Atyraý, Mań­ǵys­taý oblystarynan qosylmaq bol­ǵan jastardy Jaıyq ózeni­nen ótkizbepti. «Qoıyńdar, jigitter» dep mıkrofonmen aıqaı­lap júrmin. Sondaǵy qoıyńdar dep júrgenimiz eki halyqtyń ara­syna syzat túspese, ýshyǵyp ketpese eken deımiz. Ertesine qa­ladan 60-70 shaqyrymdaǵy raz­ez­­den poıyzben kazaktardy shy­­ǵaryp saldy. Mine, sonda qazaq jastary elin, jerin sú­ıetinin, salt-dástúrge adaldy­ǵyn, árýaq­ty, Qurandy syılaı­tynyn, na­mysty ekenin, rýhy­nyń bıiktigin tanytty. Olardyń eshqaısysy ólimnen taısalyp tur­ǵan joq edi. Oral qalasynyń basshylary da eki jaqtan qan tógilmese dep janyn salyp jú­girdi. Ásirese, Qabıbolla Haben­uly Jaqypov azamattyq tanytty. Túsine bilgen adamǵa Táý­el­sizdik bizdiń elimizge ońaılyqpen kelgen joq. Sondyqtan ol bizge qymbat ári sheksiz qýanysh. Sol kezdegi jalyndaǵan órshil jastar qazir 40-45 jasqa jetti. Shyn máninde solar naǵyz erler edi. Olardyń arasyndaǵy Aısu­lý, Jasaral jáne taǵy basqa qyz-jigitterdiń erligi Táýelsiz­diktiń 20 jyldyǵynda eskerilýi kerek dep oılaımyn. Bul áńgimeni oqyrmandar Táý­elsizdiktiń baǵasyn bile tús­sin dep aıtyp jatyrmyn. Oralda osyndaı oqıǵanyń oryn al­ǵanynyń ózi ol kezde bizdiń erkindikke qol jetkize qoımaǵan­dyǵymyzdan edi. Táýelsizdik jyl­darynda Elbasymyzdyń el tatýlyǵyn saqtaǵan kóregen saıa­satynyń arqasynda sondaǵy tiresken kazak aǵaıyndarymyzben de til tabysyp kettik. Onyń ústine ol oqıǵaǵa jol bergender negizinen syrttan kelgender edi. – Qazirgi jastar týraly ne aıtasyz? – El ústine qaıǵy bulty tón­besin, ondaı kún týa qalsa jas­ta­rymyz qazir de bas kótere ala­dy. О́ıtkeni, bizdiń ata-baba­la­ry­myz eshýaqytta qorqaqtyq, jas­qan­shaqtyq tanytpaǵan. Bul bizde qannan kele jatqan qasıet. Jaı­shylyqta ol buǵyp jatady da, kezi kelgende burqyldap oıanady. – «Qazir bir otbasynyń ár múshesi ár túrli dinge kirip ba­rady. Bul ult tutastyǵyna sy­­na qaǵýdyń eń ońaı joly» dep jany ashıtyn zııaly qaýym shyryldap júr. Siz ne deısiz? – Onyńyz ras. Qazir elimizde 43 konfessııa bar. Bul Qazaqstan halqy úshin óte kóp. Elimizde bas­qa dinderdi aıtpaǵanda, Islam di­niniń birneshe aǵymdary bar. Biz Qazaqstan Dinı basqar­ma­sy­nyń bas múftıi, Sheıh Áb­sattar qajy Derbisáliulynan bastap, Imam Aǵ­zam Ábý Hanıfa mazǵa­byn­da­myz. Qazaq halqy áý bastan osy jolda. Din qazaq hal­qynyń dás­tú­rine eshýaqytta qar­sylyq ja­sa­ǵan emes. Qaıta ekeýi birin-biri tolyqtyryp, adamdar­dy ıman­dylyqqa, adamgershilikke tárbıe­lep keldi. Qazir keıbir aǵym­da­ǵylar ulttyq salt-dás­tú­ri­mizge qarsy shyǵýda. Mine, osy­­lardyń bári óz ornyna kelý úshin din tý­raly zań qabyl­dan­dy jaqynda. О́ıtpeıinshe ózge aǵym, sekta urpaqty máńgúrttik­ke aparady. – Jastarymyz túrli dinge ótip, sanasy ózge aǵymǵa aǵyp ketpeý úshin din týraly zań qabyldaǵannan basqa ne isteý kerek dep oılaısyz? – Árbir ata-ana óz dinine, salt-dástúrine berik bolyp, ba­la­laryn qadaǵalaýy tıis. Tama­ǵyn toq, kóılegin kók etip, tár­bıesimen aınalyspasa, óz ur­pa­ǵy ózine jat, tipti dushpanǵa aı­na­lýy múmkin. Dininen, dilinen, tilinen, salt-dástúrinen aıryl­ǵan adamdy qazaq dep esepteýge bolmaıdy. – О́z urpaǵyńyz týraly aıta ketseńiz. – Ul-qyzdarymnyń bári jo­ǵa­ry bilimdi, namaz oqıdy, araq ishpeıdi, temeki tartpaıdy. Toı-tomalaqty, qýanyshty oqıǵalar­dy araqsyz ótkizemiz. Árbir ot­ba­sy ulttyq salt-dástúrin saq­ta­sa, urpaǵy da sol joldy tań­da­ry anyq. Otbasy baqytty bol­sa, memleketimizdiń de qana­ty qaryshtap, álem aldynda rýhy bıik bolmaq. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Bazargúl AQYNQYZY. Ońtústik Qazaqstan oblysy.