Jasampazdyq dáýiri

Respýblıkamyzdyń qoǵamdyq-saıası, mádenı jáne ǵylymı ómi­rindegi eleýli oqıǵalardyń birine aınalǵan bul kitap – ǵasyr­lar­ǵa bergisiz Uly dáýirden qalyp­ta­s­qan táýelsiz Qazaqstan mem­leketi­niń shejiresi ispettes. О́ıtkeni ony osy táýelsiz eldiń shyǵý «te­gin», qalyptasý kezeńderin, damý baǵyttaryn jaqsy biletin adam jazdy. Kitaptyń mazmun­dyq jelisi jan-jaqty oılastyryl­ǵan, ǵy­lymı turǵyda dáıektel­gen, dá­lel­di jáne naqty faktiler­ge negiz­d­e­­lip túsinikti tilmen qys­qa da nus­qa jazylǵan. Onyń erek­sheligi – N.Á.Nazarbaevtyń ár istiń basynda bolyp, olardy ıdeıa­lyq jaǵynan qamtamasyz etip, ózi kórip, óz qolymen atqar­ǵan jumystaryn osy kitabynda oı eleginen ótkizýinde jatyr. Prezıdenttiń el taǵdyry úshin mańyzy bar is-sharalardyń jos­par­laný kezeńinen bastap, olar­dyń oryndalý barysy men ná­tı­jelerine deıin tikeleı ózi­niń baqylaýynda ustap otyrýy, barlyǵynan habardar bolyp, máseleni tereń meńgerýi oqyr­man­dar tarapynan Memleket bas­shysy N.Nazarbaevqa degen qyzy­ǵýshylyqty arttyryp, onyń jeke pikirin bilýge degen umtylys týdyratyny túsinikti nárse.

Elbasy ózi salǵan «qazaqstan­dyq joldy» araǵa shırek ǵasyr ýaqyt salyp qaıta júrip ótken­deı. Ony saralap, sol kezderi qa­byl­danǵan sheshimder negizinde eski qaǵıdalardy qalaı qıratyp, batyl reformalar júrgizip, ınnovasııalardy ómirge engizgendi­gin dáleldi kórsetken. Kitapta jańa saıası júıe qurýdyń ózin­dik, tek Qazaqstanǵa ǵana tán erek­­she­likteri aıqyndalǵan, naryq­­tyq ekonomı­kanyń negizi men quqyq­tyq mem­le­kettiń irgetasyn qalaý­­dyń erek­she­likteri kóri­nis tap­­qan. «Aldymen ekonomıka,  so­dan keıin saıasat» qaǵı­da­ty­nyń sheshýshi ról atqar­ǵan­dy­ǵy­na kóńil aýdarylǵan. Osy nát­ı­je­lerdiń negizinde jınaq­tal­ǵan jeke tájirıbesi men saıa­sı ustanymdaryn Elbasy ta­ǵy da bir oı eleginen ótkizip, el­diń, halyqtyń bolashaǵyna baǵ­dar­lanǵan jańa strategııalyq jos­par­lardy ret-retimen usy­nyp, olardy júıeli túrde iske asy­rýdyń tetikteri men alǵy­shart­taryna toqtalǵan.  Daǵdarystardy eńserip, jań­ǵyrý prosesterin ilgeriletý bary­­synda kóptegen jańashyl eko­no­mı­kalyq, saıası mehanızmder men qaǵıdattar paıdalanyldy. Solar­dyń ishinde Elbasy daǵda­rys­tardy serpilis úshin tıimdi paıdalanyp, qalypty jaǵdaılardan ǵana emes, sondaı-aq daǵdarystan da upaıyn joǵaltpaı, paıdamen shyǵyp otyrdy. Olar óz kezeginde eldiń ekonomıkasy men memlekettik basqarý júıesin únemi jetildirip, damytyp oty­rýǵa septigin tıgizdi. 

Prezıdenttiń minsiz logıkaǵa negizdelgen basym baǵyttardy durys aıqyndaýynyń arqasynda ekono­mıka salasyndaǵy tabys­tary­myz saıyp kelgende saıası reformalarǵa ulasty. Halyq­tyń ál-aýqaty ósti, elde turaqty­lyq ornady, azamattardyń etnos­tyq sıpatyna qaramastan zań aldyn­daǵy teńdigine, ıaǵnı ultara­lyq beıbitshilik pen kelisimge qol jetkizgendigimiz atalmysh kitap­tyń arqaýyna aınalǵan. Elba­sy eńbeginde syrtqy saıasat­tyń aı­qyn jáne myzǵymas basym­dyq­­­taryna da egjeı-tegjeıli toq­taǵan. Kópvektorlyq qaǵıda­tyna negizdelgen syrtqy saıasaty­myz Qazaqstannyń álemdik deńgeı­degi bedelin kótergendigi, ony halyqaralyq sahnada tanymal etkendigi de naqty kórinis tap­qan. Osynyń barlyǵyn taldaı kele, N.Á.Nazarbaev «memlekettik qu­rylys pen damýdyń aıryq­sha qazaq­standyq úlgisi qalyp­tas­ty deýge tolyq negiz bar», dep qorytady. Eńbektiń qundylyǵy – bola­shaqqa jol salǵan jetistikterdiń atalýynda. Elbasy olardyń qata­ryna jańa memlekettiń qury­lýyn, táýelsizdiktiń táji – Asta­na­nyń salynýyn, Qazaqstan hal­qyn birtutas ult retinde qalyp­tas­tyrýdyń bastalǵandyǵyn jáne qazaqstandyq damý modeliniń jasal­ǵandyǵyn jatqyzady. Tarı­hı turǵydan alyp qaraǵanda Pre­zı­denttiń jasampazdyq dáýiri – táýel­sizdik kezeńderin negizdep, tujy­rymdaýyn orasan zor mańyzy bar oqıǵa dep qarastyrǵan jón.

Bir sóılegen sózinde Elbasy HHI ǵa­syrdaǵy Qazaqstan taby­synyń kilti retinde jańǵyrý uǵymyn birinshi orynǵa qoıyp, «Jańǵyrý – meniń memlekettik saıasatymnyń basty ózegi», degen bolatyn. Eń­bektiń taǵy bir erekshe tusy da osynda bolsa kerek. О́ıtkeni bul jumys Qazaqstandy jańǵyrtýdyń úsh tolqynyn júıeli túrde zerdeleý negizinde jazylǵan. 

Bul ǵylymı jáne saıası tur­ǵy­dan alǵanda múldem jańa kóz­qaras, al metodologııalyq jaǵynan kelgende de oryndy ustanym. Sebebi táýelsizdiktiń alǵashqy kúnderinen bastap-aq N.Á.Nazarbaev el damýy­nyń basty baǵyttaryn, bolashaǵyn aıqyndaý máselesine kóp kóńil bóldi. Postkeńestik keńistiktegi memleketter arasynda alǵash bolyp strategııalyq baǵdarlamalar qalyptastyryp, ony kezeńderge bólip, aralyq qysqa jáne orta merzimdi josparlar jasaýdy qol­ǵa aldy. Jasampazdyq dáýiriniń ekinshi kezeńimen tuspa-tus kelgen Qazaqstan Respýblıkasynyń Kons­tıtýsııasynyń qabyldanyp, prezı­denttik ısntıtýttyń nyǵa­ıýy daǵdarysty eńserýge, uzaq mer­­zimdik «Qazaqstan-2030» stra­tegııa­sy negizinde memlekettiń júıeli damýyna jaǵdaı jasady.

Betburystyq sıpat alǵan osyndaı áleýmettik-ekonomıkalyq, saıa­sı jáne qoǵamdyq damý úrdi­si El­ba­synyń jyl saıynǵy Qazaq­stan halqyna Joldaýlary arqy­ly memlekettik saıasattyń basym­dyqtaryn anyqtap, olardy tıisti josparlar negizinde iske asyrýǵa múmkindik týdyryp otyrdy. Osylaısha, sonaý 90-jyldar­dyń bas kezinen bastaý alǵan jań­ǵyrý prosesi ózindik logıka­sy bar, júıeli sıpatqa ıe bolyp, búgingi rýhanı jańǵyrý keze­ńimen óz jalǵasyn taýyp otyr. Onyń dıalektıkalyq bastaýyn­da da, onyń qaınaǵan or­tasy men kindiginde de, damý pro­­s­e­sin­de de, qazirgi jahandaný za­ma­­nynda halqymyzdyń rýhanı máıegin nyǵaıtyp, ony ári qa­raı jalǵastyrý jolynda da El­basy turdy. Endeshe jańǵyrý saıa­sa­tynyń úsh tolqynynyń basyn qosyp saraptaý, zerdeleý, sol jańǵyrýlardyń kontekstinde bola­shaqqa baǵyttalǵan taǵdyr­sheshti qorytyndylar jasap, strate­gııalyq josparlar qurý N.Á.Nazarbaevtyń enshisine tıgeni de zańdy nárse.

Bul kitaptyń mańyzdylyǵy qazaq­standyq damý úlgisiniń tabı­ǵa­ty men evolıýsııasyn jan-jaq­ty jáne tereń zertteýge ar­nal­­­ǵan­dy­ǵynda. Osy jaǵdaıdyń ózi biz qa­rastyryp otyrǵan eńbek­ke tek ta­rıhı pýblısıstı­ka janry tur­ǵy­­synan ǵana qaraý­dy azdyq ete­tin sııaq­ty. Ony tolyq­qandy ǵyly­mı ba­sy­lym, baı jáne qundy derek­kóz re­tinde qarastyrǵan oryndy shyǵar.

Oǵan negiz de bar. Avtor ki­tap­­ty jazý barysynda óziniń túp­­­nus­qalyq jazbalaryn, mu­ra­­ǵat­tyq qujattardy, statıs­tıkalyq máli­metterdi keńi­nen paıdalanǵan. Onyń ústine Memleket basshysy taldap otyr­ǵan strategııalyq qujattar, jal­pyulttyq baǵdarlamalar men resmı sheshimderdiń barlyǵy kezinde Elbasynyń jeke basta­masymen, usynysymen ǵyly­mı turǵyda negizdelip, onyń tikeleı basshylyǵymen ótken májilisterde jan-jaqty talqy­laýdan ótken dúnıeler. Máse­len, kitapta arnaıy qaras­tyryl­ǵan Elbasynyń jyl saıynǵy Qazaqstan halqyna Jol­daýlary aıtqandarymyzdyń dáleli bola alady. Olarǵa Prezı­denttiń qaı­ta­dan oralyp, tarıhı kezeń­der­men, jańarý saıasatymen baılanystyra júıeleýi osy kitaptyń taǵy bir utymdy qyry dep esepteımin.

Biz bir aqıqatty esten shyǵar­maýy­myz kerek sııaqty. Keńes dáýi­­rinde tarıhymyzdy jazýdan qasaqana shettetilip óz tarıhymyzdy basqalardyń jazǵanynan oqýǵa májbúr boldyq. Sondyqtan bizdiń tarıhymyzda ashylmaǵan «aqtańdaqtar» jetip artylady. Endigi jerde, táýelsizdik al­ǵan kezimizde, tarıhymyzdy bur­ma­laýǵa, julmalaýǵa, «jańa aqtań­daq­tar» týdyrýǵa jol berýdiń esh­bir qısyny joq. О́ıtkeni ol bizdiń bolashaǵymyzben tikeleı baılanysty nárse. Endigi qateligimiz ol óz tamyrymyzǵa ózimiz balta shapqanmen teń bolady. 

Sondyqtanda bolar, Memleket basshysy bul eńbeginde «Bizdiń azamattarymyz, ásirese, jastarymyz baǵdarymyzdyń ne úshin jáne qalaı aıqyndalǵanyn, táýelsiz Qazaqstannyń qandaı jaǵdaıda ómirge kelip, qurylǵanyn, ony qalyptastyrýda qandaı adamdar­dyń mańyzdy ról atqarǵandyǵyn, sol kezde qandaı oqıǵalar bolǵa­nyn bilý­ge tıis», degendi aıtady. Osy­nyń barlyǵyn oı tarazysynan ótkizý barlyǵymyzǵa qajet eken­digin eskertedi.

Endeshe búgingi tańdaǵy tarıhı, qoǵamdyq-saıası proses­terdiń bel ortasy emes, bastaýynda turǵan Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Tuńǵysh Pre­zı­denti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Táýelsizdik dáýiri» eńbegi negi­zin­de táýelsiz Qazaq­­stannyń kanon­dyq tarıhyn jazyp, so­ǵan súıene otyryp oqý­lyqtar máse­le­sindegi olqylyq­tar­dy jón­ge keltirýdi qolǵa alý qoǵam­­dyq ǵylym (ásirese tarıhshy­lar) ókilderiniń aldynda turǵan bas­ty mindetteriniń biri bolýǵa tıis sııaqty. 

О́ıtkeni bul kitap – táýelsiz Qazaqstannyń dańqty tarıhyn bilýge jáne túsinýge, elimizdi maq­tan etip, halqymyzdyń pat­rıot­tyq sezimin kúsheıtetin eń­bek. Onyń ústine ol – derekter­di taldaý, oqıǵalarǵa obektıvti baǵa berý, tarıhı úderisterdi bolashaq tur­ǵy­synan tereń túsiný, ótkenge qazirgi kezeń turǵysynan kóz salý jáne bolashaqty oılaı otyryp, ótkendi umytpaý sııaqty azamattyq, ǵylymı ustanym negizinde jazyl­ǵan qoldanbaly sıpaty bar jumys.

N.Á.Nazarbaev kitabynda tarıhtan ózimizge jáne elimizdiń odan ári damýyna qajetti taǵylym ala bilý qajettigin aıta kele: «Táýel­siz Qazaqstan tarıhynyń basty taǵylymy mynada: kez kelgen tyǵy­ryqtan jol taýyp, kedergini – múm­kindikke, táýekeldi tabysqa aınal­dyryp, eń asqaq armanǵa qol jetkizý árkimniń óz qolynda... Uly tarıh Kemel keleshekke jete­leıdi», deıdi. Aıta ketý kerek, Elbasy tarıhty qoǵamdy uıys­tyrýdyń qýatty faktory retinde qarastyrýǵa úlken mán bergen.

Olaı bolsa, joǵarydaǵy sóz­der­di Prezıdent bekerden-beker aıtyp otyrǵan joq. Sebebi aınalamyzdy qantógisti azamat soǵysynyń órti sharpyp jat­qanda biz sol qaıǵy-qasiretti bol­­­dyr­­madyq: «О́ıtkeni 1991 jyly ár­qaısymyz júrek qalaýy­myzdy bildire otyryp, tilekke tilek, bilekke bilek qosyp, or­taq shańyraq astyna birigip, be­re­ke-birliktiń, yntymaq pen dos­tyqtyń úlgisin kórset­tik. Bul – bizdiń úkili úmitimiz, bári­mizdi baqytqa jetelegen baıan­dy tań­daýymyz boldy», deı­di Pre­zı­dent. Sondyqtan ol kita­byn ja­sampaz, birlik pen turaq­ty­lyq­ty tý etip ustaǵan hal­qy­na arnaýynyń ózinde úlken mán bar. Rasynda da, Elbasy atap ót­ken­de­ı, adam taǵ­dyry Otany­men ta­ǵdyrlas. Ult­aralyq jetis­tigimiz – qoǵamdyq ómir men onyń jańa tarıhynyń barysyn anyq­taıtyn uly qundylyq deıtinimiz de sondyqtan. Elbasy aıtqandaı «Bárimiz birge – birtutas halyq­pyz, bizdiń árqaısymyz – onyń bir-bir bólshegimiz».

Kitapta táýelsiz Qazaqstannyń dúnıege kelýi, oǵan tóngen syn-qaterler, uly betburys kezeńniń qyr-syry, qııaǵa qulash sermeý kezeńimiz, ulttyq mádenıetimizdiń erekshelikteri, memlekettik til, dinaralyq kelisim men dıalog­tyń mańyzdylyǵy, qalyptas­qan mem­le­ke­timizdiń qurylýy te­reń zerttelgen. Biregeılik pen turaq­tylyqty nyǵaıtý, jańa qazaqstandyq patrıotızm másele­lerine jańa kózqaras qajettigi sóz bolǵan. 

Jańa ekonomıkaǵa bet burý, ınstıtýttyq reformalardy júzege asyrý, halyqtyń ál-aýqa­tyn jáne adamı kapıtaldy arttyrý, jastardyń orny, qoǵam damý­ynyń basqa da máselelerine erekshe kóńil aýdarý, Ult josparyn júıeli oryndaýdyń mańyz­dylyǵy da Prezıdenttiń nazarynan tys qalmaǵan.

Avtor memlekettiń ishki saıa­saty, onyń barlyq sala­lary­nyń damýyn qamtyp, tarıhı turǵyda saraptap, eldiń qarqyndy da tıimdi damýy strategııalyq mem­lekettik jospar­laýsyz múm­kin emestigine kóz jetki­zedi. Ol «Qazaqstan-2030» Stra­tegııa­synyń merziminen buryn oryndalýyn aıǵaqtarmen dálel­dep, onyń 25 basty nátıje­lerin aıqyn kórsetken. Sonymen birge 1991-2017 jyldardaǵy táýelsiz Qazaq­stan­nyń 33 basty nátıjeleri irik­telip, ǵylymı túrde negizdelgen naqty qorytyndylar jasalǵan. 

Prezıdent jańa jahandyq ahýal­ǵa sáıkes jańa baǵdardy aı­qyn­dap, qalyptasqan memlekettiń «Qazaqstan - 2050» Strategııasyna súıene otyryp, 2017 jyldyń basynan bastap memleket pen qoǵam­dy jańǵyrtýdyń úsh baǵytyn iske qosty. Negizgi mindetteri ózara to­ǵyspaıtyn osy úsh jańǵyrý tuta­sa kelgende mazmuny men algo­­rıtmi birtutas jańǵyrý jáne da­mý prosesin túzedi. Saıasat, eko­nomıka jáne sana úshtaǵany Qazaq­standa úshinshi jańǵyrýdyń bas­tal­ǵanyn kórsetedi. Ol elimizdiń básekege qabilettiligin kúsheıtip, ony álemdegi eń damyǵan otyz mem­lek­ettiń qataryna qosylýǵa jaǵ­daı jasamaq. Memleket basshysy saıası jáne ekonomıkalyq reforma­lar­­dyń ózegi retinde qoǵamdyq sana­nyń jańǵyrýyna, eldiń rýhanı tú­­leýine basymdyq berý arqyly Qazaq­­s­tan halqy úshin HHI ǵasyr­da­ǵy eń basty mindetti anyqtap berdi. 

Japsarbaı QÝANYShEV,  Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasynyń kitaphanasy Uıymdastyrýshylyq  jumys qyzmetiniń basshysy, saıası ǵylymdardyń doktory