Shárbaný Beısenova: "Kıim syrtynan emes, ishinen tozady"

– Sizdiń keıipkerlerińiz – tarıhı tulǵalar, arýlar. Súıin­bıke, Súzge, keńestik dáýir­degi qazaq áıelderi. 

– О́tken tarıhtyń betinde qal­ǵan qazaq arýlaryn beri ákelsem, perı­zattardyń rýhanı kelbetin jasasam dep oıladym. Solardyń móldir sezimin, qýanyshtaryn nege qýandy, nege qaıǵyrdy degen suraqtarǵa kórkem beıneleri arqyly ǵana jaýap tabylatyndaı kórindi. Súıinbıke týraly derekti shy­ǵarma jazdym. Al onyń jan tol­ǵanysy joqtaýlarynan kórinedi. Endi ol týraly kórkem shyǵarma jazsam deımin. Al Súzge týraly buryn da kóp jazylǵan. Orys­tyń Ershov degen aqyny, «Suń­qartaı – Tulpartaı» degen erteginiń avtory da jazyp­ty. Bul Pavlodardyń ar jaǵyndaǵy Tobyl men Túmenniń qıylysynda bolǵan oqıǵa ǵoı. Sol jerdegi Sibirdiń jazýshylary da, qazaq aqyndary da qalam tartypty. Olardyń bárinde tek syrtqy kelbeti jasalǵan. Biraq onyń ishine enip, Súzgeniń jan beınesi jazylmaǵan edi. Jap-jas kezinde ózin ólimge qıǵan. Al Súzgeni soǵan jetelegen nendeı kúsh edi? Adam teginnen-tegin óle salmaı­dy. Onyń úlken áleýmettik-psıhologııalyq, saıası sebepteri bar. Men Súzgeni osy jaǵynan aldym. Jastaı Kóshim hanǵa jar bolǵan. Kóshimniń ózi óte qarama-qaıshylyqty tulǵa. Ol týraly bizde áli eshkim qalam tarta qoıǵan joq. Negizi sol zamandaǵy Kóshim handyǵyna qaraǵan qazirgi Soltústik Qazaqstan, Omby aı­ma­ǵy. Orystar osy handyqty jaýlaý úshin bekinisterin sala bastaǵan. Ortalyǵy bolǵan Esker qalasyna Jarmaq shabýyl jasap, han ordasy Novosibirge qaraı shegine beredi. Súzge óziniń aldynda alǵan Kóshimniń alty áıelinen bólek otyrǵan. Sondyqtan soǵys kezinde Eskerde qalyp qoı­ǵan. Muhtar Maǵaýınniń «Ala­sapyran» romanynyń oqıǵasy da týra sol jerde ótken edi. Oraz­muhamed jas kelinshegi Aı-Sheshek begimmen álgi elge qy­dy­ryp barǵan. Ol sol jerde ańshylyqta orystardyń qo­lyna túsken. Jarmaqtyń ás­keri tutqynǵa alyp, Aı-Sheshek begimdi qorlaǵan, sodan jynda­nyp ketpeı me?! Al Súzgeniń ol tragedııadan aman qalǵany – ózine-ózi qol jumsap, janyn ólimge qıǵany.

Kóshim han egde adam bolǵan. Orys tarıhshylary Kóshim han týraly jazǵanda, biraz kúmándi derekter aıtady. Qul-muhamed – Kóshim hannyń nemere inisi. Ony halyq batyrlyǵy úshin «qara sem­ser» dep ataǵan. Sol bahadúr Súzgege kóz toqtatyp qaraıdy. Búkil orda baı­qap qalyp, sodan Súz­ge jyraq otyrýdy qalaıdy. Orystar «Qaragóz arý Súzge» atty poemada Qulmuhamedpen birigip, handyqty tartyp almaq bolǵan degen pıǵylda jazady. Bul shyndyqqa janaspaıdy. Olardiki Jarmaqqa kiná jaqyndatpaý. Súzge ólse, ózde­riniń taı-talastarynan ólgen degenge keltirý. Men sony ashyp jazýǵa tyrystym. 

– Uly dala arýlarynyń taǵdyryn zerttep, kórkem beı­nesin jasaýdaǵy maqsat bizdiń tarıhymyzda osyndaı ana­lar, arýlar ótken degendi aıtý ǵana ma? Álde odan da bas­qa jazý­shylyq murattar bol­dy ma?

– Birinshiden, oqyrmanǵa osyndaı áıel-analardyń ótke­nin aıtyp, batyrlyqtan góri adamnyń namysyn, ózin qorǵaı almaı jatqanda baratyn batyl áreketin, sezimderiniń turaq­tylyǵyn úlgi etkim keldi. Súıin­bıke ekinshi eri Sapagereı ekeýi óte jaqsy jup bolady. Han­dyqtyń isine aralasyp otyrady, Sapagereı qaıtys bolǵanda balasy han taǵyna kámeletke kelgende otyratyn bolǵandyqtan, Qazannyń handyǵyna ýaqytsha otyrǵan. Sol Súıinbıke de na­mys­tyń otyna kúıgen. Qazaq áıeliniń boıyndaǵy namys, erlik degen uǵymdardyń ómirine salt sııaqty bolǵanyn aıtý maqsat edi. Erlik degen tek el basqarý emes. Áıeldik namysyn qorǵaýy, aryn saqtaýy da – erlik. 

– Súıinbıkeni kórkem shy­ǵar­ma retinde jazamyn deı­siz. «Súz­geniń sońǵy kún­deri» bir­den kór­kem shy­ǵarma bop ómir­ge keldi me, álde derek­ti zertteý boldy ma?

– Murat Ábdirov degen tarıhshy Súzge týraly materıaldy «Qazaqstan áıel­deri» jýrnalyna ákelgen. Toqsa­nynshy jyldary tyń taqyryptar «Azat­­tyqtyń alǵashqy qurbandary» degen aıdar arqyly berilip otyrǵan edi. Súıinbıkeni bir ádebıetshi maqala retinde berdi. Sodan bastap osy taqyryptarda izdene bastadym. Astanaǵa kóship kelgende, oblystyq kitaphanaǵa bardym. Ol óte baı eken. Mınıstrliktegi bir jigittiń kelinshegi kitaphanada isteýshi edi. Sodan: «Jarmaqqa baılanysty kitap bolsa bershi», dep suradym. «Reseıdiń Sibirdi jaýlaýy» degen tarıhı ocherk túrindegi kitapty taýyp berdi. Sonda Jarmaqtyń áskeri týraly barlyq derek bar eken. Kóshimdi Novosibirge deıin qýǵanda han bir balasymen qorshaýdan shy­ǵyp, qutylǵan. Odan keıingi taǵ­dyry belgisiz. Qulmuhamed te, Orazmuhamed te orys elinde patsha qyzmetinde birge bolǵan. Biraq bas bostandyqtary bolmaı, erikterinen tys qyzmet etken. Keıin Kasımov shaharynda turǵan. Kóshim hannyń Móldir degen qyzynyń, taǵy basqa otbasy músheleriniń de qabiri sol óńirde. Kóshim hannyń urpaq­tarynyń ishinde hrıstıan dini­ne kúshpen qabyldaǵandary bol­ǵan. Ǵumyrynyń sońyna deıin musylman dininde bolyp, musylman zıratynda jerlen­genderi de bar. 

Súzge týraly áýeli maqala jazyp, keıin kórkem shyǵarmaǵa aınaldyrdym.

– Kórkem proza men derekti proza jazǵanda janrlyq erek­shelikterdi qalaı sezinesiz? Eki janr eki túrli daıyn­dyqty qajet etpeı me? 

– Meniń qolyma tek derek tústi. Al oǵan ómirbaıan berip, sol ótken ýaqytty jazýǵa tek qana kórkem shyǵarmanyń múm­kindigi bar. Eki janrǵa ortaq nárse – izdenis. Derekti shyǵarma úshin tapqan faktiler qundy. Al kórkem dúnıege sol faktilerińniń áseri mańyzdy. 

– «Bir mahabbat baıany» derekti, kórkem de sıpaty bar shyǵarma. Ma­r­hýma apaı men Muhamedjan Qara­taevtyń bastan keshken oqıǵasy. О́z aýzynan estip jazdyńyz ba?

– Muhamedjan Qarataev aǵaıdy otbasymyzben qatty syı­ladyq. Sákeń (Saǵat Áshim­baev – avtor) ózine ustaz tutty. Bizdiń úıde qonaqta bolǵan. Aǵaı ózi kelip, báıbishesi aýyryp kele al­mady. Meniń jerles apalarym bul kisilermen qudandaly edi. Marhýma apaıdy qatal adam retinde aıtatyn. Birde «Qazaq­stan áıelderine» Jámılá degen kelinshek keldi. «Meniń enemmen áńgimelesińizder», depti. Aldymen redaktorǵa kirgen eken, maǵan jiberipti. Biz ene men kelinniń bir-birin jamandap júrgeni týraly kóp jazamyz ǵoı. Bundaǵy áńgimeniń syry múlde basqa ekenin sezdim. Jámılámen sóılesip edim: «Erteń túske keli­ńiz», dedi. Bardym. Apaı qatty naýqas eken. Bir kún janynda otyryp, áńgimesin tyńdadym. Jámılá: «Bul kisiniń aıtqan áńgimesin aýyrmaı turǵanda Sherıazdan Eleýkenov jazyp alǵan. Sol kiside kasetasy bolýy kerek», dedi. Biraq men ony su­raǵanym joq. Ekinshi ret taǵy baryp, áńgimelestim. Son­da Marhýma apaı qosymsha eki kisiniń atyn aıtty. Bireýi Hamza Esenjanovtyń áıeli Sofııa apaı, ekinshisi О́tebaı Turman­janovtyń jary Maınur apaı. Ekeýi de Sibirge erleriniń artynan barǵan. Biz sol kezde mundaı oqıǵalardy bilmeppiz. Men bul áńgimeni «Ǵajaıyp baqyt juldyzy» degen atpen ocherk nusqasyn jazdym. Keıin qıyn-qıyn jaǵdaılar boldy. Muhamedjan Qarataevty kinálaıtyn adamdar shyqty. Sondaı jerlerde de qatty qınalasyń. 30-jyldardyń ortasynda Lenıngradtan oqý bitirip kelgende, Keńes ókimeti Jazýshylar odaǵyna hatshy etip otyr­ǵyzǵan. Sol kisiniń qolymen barlyq isterin júzege asyrǵan ǵoı. Aǵaıdy paıdalanyp bolyp, artynan ózin de eki ret Sibirge aıdaǵan. Itjekkenge jibergende Marhýma apaı úsh balasyn enesine tastap, eriniń sońynan kóship ketken. Keıin kenje balasyn aparyp, ol balasy jersinbeı, kóp mehnat kórgen. Qarap otyrsaq, ózi eti tiri bolǵan adam. Bar oqyǵan oqýy saýat ashý kýrsy – lıkbez ǵana. Lenıngradta turǵanda oryssha úırenip, sol orysshasymen Sibirge ketip otyrǵan. Onda barǵanda sarymsaq ekken. Sibirdiń sınga degen aýrýy bolady eken. О́ıtkeni onda kún joq qoı. Bıik aǵashtar, tuman, kúnniń sáýlesi jerge túspeıdi. Bara salyp eshki, sosyn sıyr ustaǵan. Qaz ósirgen. Qazdyń maıy qatpaıdy eken. Kúıeýi aǵash kesýge ketkende, qazdyń maıymen beti-qolyn sylap jiberip otyrǵan. Úsik shalmasyn dep. Kúıeýin solaı baǵyp kútken. Aýyrtpaı elge aman-saý oraltqan. 

– «Zaǵıpa» degen keıipkerińiz de qajyrly, otbasyn saqtaýǵa talpyn­ǵan aıaýly adam. Kúıeýi ishkish bolsa da, atasyn qurmettep, otbasyn saqtap qa­lady. Bul úlken adamgershilik qasıet qoı. 

– Ol – qazaq áıeliniń boıyndaǵy qasıetter. Mundaı qundylyqtar qazaq qyzynyń boıynan joǵalmaýy tıis. Marhýma apaıdyń: «Kıim syrtynan emes, ishinen tozady», degen sózi bar. Áıel –kıimniń ishi. Ol syrtynan da myqty bolýy kerek, tozbaýy tıis.

– Qazirgi ýaqytta mundaı adamdardy jazý ulttyq qasıetterdi jo­ǵaltpaý ǵoı. Búgin osyndaı mysaldardy (Zaǵıpalardy) sırek kóretinimiz nelikten? – Bodanda qansha jyl boldyq. Sol bizdiń ulttyq qasıetterimizdi joǵal­týymyzǵa kóp áser etti. Áıel teńdigi dep bizdiń psıhologııamyzdy qatty buzǵan. Qazir biz ózgeriske túsken áıel­dermiz. «Qamsyzdandyrý agenti» degen áńgimemde Keńes ókimeti áıeldi jumys kúshi retinde paıdalanǵanyn jazdym. Jumys-jumys dep, otbasyn da qura almaı, sońynda jalǵyz qalǵan qansha qazaq qyzy bar. Al otbasyly áıelderdiń óndiristegi jumystan qoldary bosamaı, balalary óz betimen ósip, ana tárbıesin kórmedi. Ulttyń bir tragedııasy osy. 

– Maǵıra Qojahmetova, Sara La­tıeva úsheýińizdiń jarasymdy, ózara syılastyqqa baı, túsinikke toly dostyqtaryńyz bar. Kóbine er adam­dardyń arasyndaǵy osynaý uly sezim jıi aıtylady. «Qudaı bergen bul dostyq – kánniń biri, muń­das­qanda qalmaıdy kóńil kiri», depti Abaı. Osy jasqa kelgenshe syılas kóńil­deri­ńizdiń názik jibi úzilmeı kele jatqanynyń syry nede?

– Biz otyz jigittiń ishinde úsh qyz boldyq. Úsheýmiz úrpıip, bir-birimizge jaqyn otyratynbyz. Men mektepten keldim, Sara Oralda eki jyl jumys istepti. Ol ómirge aralasqan, pisken qyz edi. Maǵan qaraǵanda bettileý, minezdi boldy. Jigitterdiń kóbi jıyrma besten asqan, arasynda Jarasqan Ábdiráshev, Aıtqalı Nurǵalıev, Seısen Muhtaruly sııaqty qurdastarymyz boldy. Maǵıra sol kezdegi qyzdar ınstıtýtynan aýysyp keldi. Biz bir-birimizge qamqor boldyq. О́ıtkeni týystyń bári elde qaldy. Sa­ranyń jaqyndary Almatydan kóp bolatyn. Qaırat Jumaǵalıev – Saranyń anasynyń oqýshysy. Sol kisiler aǵa­larymyz sııaqty boldy. Bir demalys­ta aýyryp, aýylǵa bara almaǵanymda Maǵıranyń anasy aýyldyń dámin salyp jiberipti. Eline bara almaı qaldy dep qatty ýaıymdapty. Bir-birimizdiń áke-sheshimizdi kórdik. Osy bir taza kezimizde kóńilimizge ornyqqan sezimderimiz sol qalpy saqtalyp qaldy. 

– Syndy qalaı qabyldaısyz?

– Men týraly jazǵan adamdar kóp emes. Roza Muqanova, Qulbek Ergóbek jazdy. Serik Qırabaev «Bir mahabbat baıanyn» qatty unatty. О́ıtkeni aǵaı ol ómirdi jaqsy biledi ǵoı. Al eń birinshi synshym, Saǵat aǵań edi. Jaqsy dese, jarııalap, unatpasa, qoıar edim. Ol kisi ómirden ozǵan soń, kóp ýaqyt qolyma qalam ala almadym. Keıin «Qarlyǵan pisken shaq», «Mı­zamshýaq» áńgimelerimdi jazdym. Júreksinip, qorqyp. Biraq oqyrman jaqsy qabyldady. Bul týyndylarym Sákeńniń rýhyna baǵyshtalǵan-dy.

– Qaı ýaqytta jazǵandy unatasyz?

– Kóbine túnde jazamyn. Bul ýaqytta kúndizgi qarbalas tirshilik toqtap, ty­nyshtyq ornaıdy. Meniń de kóńilim qalamǵa júgiredi.

– Qaıtalap oqıtyn shyǵar­mala­ryńyz bar ma?

– Ábish Kekilbaevtyń «Úrker» ro­manynyń birinshi kitabyn jıi qaıtalap oqımyn.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken  Baǵashar TURSYNBAIULY, «Egemen Qazaqstan»