Kenjeǵalı Saǵadıev - abyzdardyń tuıaǵy

Kenjekeń aýyl balasy bol­dy, onyń balalyq shaǵy taý­qymeti kóp soǵys jyldaryna týra kelgendikten, óz qatar­lary sekildi erte eseıip, oqý-bilimge talpynys jasap, bul onyń keıin ómiriniń ózegine aınaldy. Alty balaly (úsh ul, úsh qyz) otbasynda ósip, jas­tyqtyń býymen, zamannyń talanttyǵa jolbasshy bolar jaqsylyǵymen mektepti medalmen úzdik bitirgen soń sol kezdegi eń shoq­­­tyqty, ári jalǵyz ýnıversıtet – QazMÝ-ge tústi. Ony qy­­zyl dıp­­lom­men bitirgen soń Ken­je­keń­­­di boıyndaǵy tabıǵı ta­lanty toq­tatpaı Máskeýge attandyrdy. Ondaǵy álemge áıgili Plehanov atyndaǵy ıns­tı­týttyń aspırantýrasyna túsip, sol ǵylym orda­synda shyń­­daldy. Ol óte kó­regen, bi­likti, bilimdi, ekonomı­ka salasyndaǵy jetekshi ǵalym­darynyń biri – professor N.D.Fasolıaktyń shákirti boldy. Mine, osylaı qazaqsha, orys­sha tárbıe aldy, eki tilde birdeı  jáne oǵan shet tilin qosa oqydy. Ana tiliniń mádenıeti, óz halqynyń mentalıteti men Máskeýdiń ozyq mádenıetin boıyna cińipdi. Osylaı jas Kenjekeń el aǵasy dárejesine jetti. Joǵary oqý ornyndaǵy sheberden respýblıka, odaq kóleminde jaqsy aty jaıyldy, al qaıta jańarý, túleý, egemendik jyldary álemdik ǵylymı ortaǵa ecimi tanyldy.

K.Saǵadıevtiń iri eko­no­mıst-ǵalym retindegi ǵy­lymı shyǵarmashylyǵy alǵa­shynda materıaldyq-teh­nıkalyq jab­dyqtaý máse­lelerin zertteýden kórinip, ol onyń taldamalary negizinde ekonomıka ǵylymynyń ja­ńa baǵytyna aınaldy. Ken­jeǵalı Ábenuly osy baǵyt­tyń kóshbasshysy bol­dy. Ol birneshe ret Máskeý, Lenın­grad, Kıev, Mınsk, Tbılısı jáne basqa qalalarda baıandama jasap, kóptegen ǵalymdar men mamandardyń nazaryn ózine aýdartty.

Akademık Saǵadıev esh ýa­qytta eshkimge uqsamaıtyn ózi­ne ǵana tán erekshe bolmys-bitimi men tulǵasy iri, ult­tyq rýhy bıik, ǵylymnyń aýma­ly-tókpeli, qyzyǵy men qıyn­­dyǵy mol, soqtyqpaly da soqpaqsyz jolynda talmas­tan ózindik sara jolyn tańbalap kele jatqan birtýar tulǵa. Ken­je­keńniń mańdaıyna aǵar­tý salasynda reformator bolýdy áý bastan jazyp qoı­ǵandaı. Joǵary bilim berý júıe­sindegi uıymdastyrý isin ilkimdilikpen ilgerilete jú­­rip, óziniń mektebin qa­lyp­tas­tyrǵan ǵulama ǵalym­dardyń biri. Bıliktiń bıigine de sátti kóterilip, sanaly ǵumy­rynyń sara jolyn aıqyndady. Aıtqa­nymyzdyń aıǵaǵy retin­de túıinderi túıilip, shıelengen bes ınstıtýtta rektor bolyp, túbegeıli ózgerister jasap, óz bedelin moıyndatqanyn al­ǵa tartýǵa bolady. Ol bú­gingi tańda atqarǵan qyzmet ti­­zimi jaǵynan joǵary mektep júıesin uıymdastyrý sala­synda aty elge máshhúr bol­ǵandardyń ishindegi eń tanymaly.

Kenjekeńniń ǵumyr jolyn kókteı sholyp otyrsańyz, onyń negizgi bóligi ǵylymı-peda­gogıkalyq, aǵartýshylyq salamen tikeleı baılanys­ty ekenine kóz jetkizesiz. Son­dyq­tan da bolar, óz zamandas­tary ony jańashyl rektor, re­formator rektor bolǵanyn maq­tanyshpen aýyzǵa alady. 

Sonaý 50-jyldardyń so­ńyn­­da, stýdent keziniń ózinde-aq ol: «Ekonomıkasy órkendep otyrǵan elderdegi sııaqty óndi­ristik qatynastarymyzdy na­ryq jaǵdaıynda qursaq bolmaı ma?», «О́ndirýshilerdiń er­kindigin tejep, istiń bárin mindetti túrde josparǵa telý­diń qajeti ne?» degen sııaq­ty batyl, sanaly, sáýleli suraq­tardy alǵa tarta bildi. Bú­ginde ekonomıst ǵalymdar onyń sharýashylyq tetigin bas­qarý men paıdalanýdyń ózektiligi týraly jasaǵan bol­­­­jamdary naryq ekonomıka­syna áleýmettik turǵyda ba­ǵyt­­talǵan býynnyń ózi eken­digin aıtyp júr. Onyń zert­teýlerinde kóterilgen máse­leler sońǵy jyldardaǵy ult­tyq ekonomıkanyń báse­ke­ge qabilettiligi jáne Qazaq­stan­nyń Búkildúnıe­júzilik saýda uıymyna kirýine keleshek kókjıegimizde óziniń logıkalyq sheshimin tapqany málim. 

1982-1990 jyldary, ol kezde Odaqqa baǵynatyn Selıno­grad aýylsharýashylyq ıns­tı­týtynyń rektory bolyp júrgeninde bilim berýdiń mo­­dýl­­dik júıesin engizip, bú­­kil oqý úderisin ózgertip, jo­­ǵary bilim berýdi ǵylym men óndiriske baılanystyryp, olardyń ózara kirigip ke­týin uıymdastyra otyryp, oqytý ádisterin eń ozyq degen sheteldik standarttarǵa ja­qyndatty. Osy ınstıtýtty bas­­qarǵan jyldar ishinde búkil áleý­mettik ortany, joǵary oqý ornyn adam tanymastaı etip ózgertip, materıaldyq-teh­nıkalyq bazasyn eki ese nyǵaıtty. Osy jyldary men Kenjekeńmen alǵash ret tanys­tym. Ǵylym doktory, professor ataqtaryn alǵan soń 1982 jyly meni sol kezdegi Joǵary jáne arnaıy orta bilim mı­nıstri T.Qataev Qaraǵandy ýnı­­­ver­sıtetine prorektor etip jibergen edi. Sol jerdegi bir ǵylymı konferensııada kezde­sip, suhbattasqan edik. Sodan bylaı syılasyp júrdik.

1993 jyly Qazaq ekonomıka ýnıversıtetine qyzmetke kele salysymen onyń atyn Qazaq basqarý akademııasy dep ózgertýden bastap, qyz­met­ker­lerine eki eselengen eń­bek­aqy bergizip, oqý úderisin bas­qarýdaǵy et úırengen eski­den bas tartyp, burynǵy fa­kýl­­tetterdi jaýyp, jańa oqý-­ǵylymı keshenderin, ja­ńa kafedralar ashyp, maman­dyq­tardyń nomenklatýrasyn ózgertip, jańa ınstıtýttar qurdy. Munda da jańa rek­tordyń reformatorlyq qa­sıeti daralana tústi. 

Sarabdal oıly akademık­ K.Saǵadıevtiń osynaý­ ja­ńa­­shyldyq talanty 1996-­2001 jyldary Qazaq mem­­leket­tik agrarlyq ýnıver­sıtetin basqarǵan jylda­ry da jarqyraı kórindi. Bul ýnıversıtet kezinde aýyl sha­rýa­shylyǵy salasyna maman­dar daıarlaıtyn joǵa­ry oqý orny sanalyp kelgen. Men ol kezde Táýelsiz Qazaq­stannyń Bilim mınıstri qyzmetinde edim. Joǵary oqý orynda­ryn «optımızasııa»­ jasap, ońtaılandyryp – Aýyl sha­rýa­shy­lyǵy ınstıtýty men Zooveterınarlyq mal­dári­gerlik ınstıtýtyn birik­tirip, Qazaq memlekettik agrarlyq ýnıversıtetin qur­dyq. Osy eki joǵary oqý or­nynyń bazasynda naryq zamanynyń bıik talaptaryna sáıkes álemdik standarttarǵa jaýap beretin ýnıversıtet jasaqtaý ońaı sharýa emes edi. Sondyqtan biraýyzdan Kenjekeńdi rektor etip taǵa­ıyn­dadyq. Bul salanyń da­mý, órkendeý má­se­lelerin ke­shen­di túrde she­shý akademık Kenjeǵalı Saǵa­dıev syndy marǵasqanyń ǵana qolynan keletin sharýa edi. Atalǵan qyz­metterde K.Sa­ǵadıev bar­lyq kúsh-jigeri­men aıanbaı eńbek etti. 

Elimizdiń tarıhynda res­pýb­lıkanyń 5 birdeı joǵary oqý ornyn basqarǵan basshylar sırek kezdesedi. Selınograd aýylsharýashylyq ınstıtýty, Qazaq memlekettik basqarý akademııasy, Qazaq memlekettik agrarlyq ýnıversıteti, Halyq­aralyq bıznes ýnıversıteti, Halyqaralyq aqparattyq teh­nologııalar ýnıversıteti syndy aıtýly oqý oryndaryn basqaryp, ózin bilikti ǵalymdyǵymen qatar isker basshy retinde de tanyta bilgen Kenjekeń Qazaqstannyń Ult­tyq ǵylym akademııasyn bas­qaryp, elimizdiń joǵary zań shyǵarýshy organy – Par­lamentke depýtat bolyp eki ret saılandy. Mundaı sırek talant pen taýdaı talap ushtasqan tulǵanyń boıynda iskerlik te, azamattyq ta bolýy zańdy qubylys sııaqty.

Kenjekeńniń ósý joly – tabıǵı ósý, onyń mansaby­na talaby men talanty saı.­­ Ulttyq ǵylym akade­mııa­­­sy­­nyń prezıdent­tigine ba­lama­l­yq jabyq daýyspen aka­­demıkterdiń kópshilik daýystaryn jınap saılanýy – osynyń dáleli. Ol akade­mııanyń ǵylymı quryly­my men qyzmetkerlerin burynnan jaqsy biletin. Oǵan osy úlken ǵylymı mekemeniń uıym­dastyrý men basqarýǵa baılanysty problemalary da bel­gili bolatyn.  Osyndaı jaǵdaıda akademık K.Saǵadıev óz qyzme­tinde negizgi maqsat etip Qazaq­stannyń ǵylymı-tehnıkalyq egemendigi máselesin qoıyp, osy maqsatqa qol jetkizý ba­ǵy­tyndaǵy Ulttyq ǵylym aka­­­­demııasynyń taıaýdaǵy min­detterin belgiledi. Naryqtyq eko­nomıkanyń qıyndyǵy jan-jaqtan antalap, qysqa jip kúrmeýge kelmeı jatqan tus­tarda Kenjekeń baıyrǵy ǵylym ordasynyń prezıdenti retinde eleýli máselelerdiń she­shimin tabýǵa tutqa boldy. Osy oraıda «Qazaqstan Res­pýblıkasy Ulttyq ǵylym aka­demııasynyń mártebesi jáne ǵalymdardy memlekettik qoldaý týraly» Respýblıka Prezıdentiniń Jarlyǵy shy­ǵýy kóp nárseni ańǵartsa kerek. Bul Jarlyqtyń dúnıege ke­lýine saı respýblıkanyń ǵy­lymı áleýetin jańa bıikterge bastaıtyn jol ashyldy. Jas ǵalymdardy qoldaýdyń jos­pary jasaldy. Ǵylymdy damytýdyń úzdik baǵyttary boıynsha jańadan tórt Ǵy­lymı-zertteý ınstıtýty ashyldy (Almaty q., Jalpy genetıka jáne sıtologııa ıns­tıtýty men Áleýmettaný jáne saıasattaný ınstıtýty, Qa­raǵandy q., Fıtohımııa ıns­tıtýty jáne Shymkent q., Aımaqtyq ekonomıka ınstıtýty). 

K.Saǵadıevtiń jetek­sh­i­lik etýimen ǵylymı kadrlar­dyń basqa salalarǵa ketýin qysqartýǵa, dıssertasııalar qorǵaýdy yntalandyrýǵa, QR UǴA, ǴZI jáne ǵylymı qyz­metkerlerdiń mártebesi týraly zańdar men qaýly jobalaryn daıyndaýǵa, ǵylymı qyzmetkerlerdiń zııatkerlik menshigi men áleýmettik qorǵaý­ǵa baılanysty salmaqty sha­­­ra­lar qabyldandy. K.Saǵa­dıev UǴA júıesindegi qyzmet­kerlerdiń jalaqysyn eki ese kóbeıtýge qol jetkizdi. Ol ki­­­si­niń ótinish etýi boıynsha Úki­­met kórnekti ǵalymdar men ǵy­lym jolyndaǵy talantty jas­­tarǵa memlekettik syıaqy taǵaıyndaý týraly sheshim qa­byldaǵany ıgi isterdiń biri bol­dy.

Elimizdegi ótkir ekono­mı­kalyq máselelerdiń sheshimin tabýǵa ǵylymı qyzmetkerlerdi jumyldyrý maqsatynda res­pýblıkalyq ashyq konkýrs ja­rııalanyp, jeńimpazdardy marapattaýǵa aqshalaı syılyq taǵaıyndaldy. Ǵalymdardy óz eńbeginiń nátıjesin shyǵarýǵa qyzyqtyrý úshin kelisimshart jaǵdaıynda jumys isteý keń túrde qolǵa alyndy.

Degenmen respýblıkamyz­dyń áleýmettik-ekonomıkalyq ómi­rindegi daǵdarystar irge­li ǵylymnyń jaı-kúıine áse­rin myqtap tıgizdi. Sol se­bep­ti K.Saǵadıevtiń UǴA prezıdenti qyzmetindegi 2 jyl ishinde ǵylymı-tehnıka­lyq qyzmetkerlerge úsh ret qysqartý júrgizýge týra kel­­di, osyǵan baılanys­ty­ zert­­teý aýqymy azaıyp,­ kásip­oryndarda ǵylymı nátıje­lerge suranys aıtarlyqtaı tómendedi. K.Saǵadıev ǵy­­ly­­mı qurylymdar men izdenis­terdi qarjylandyrýdyń kóp tómendegenine qaramastan, osyndaı kúrdeli máselelerdi tıimdi joldarmen sheshe bildi. 

K.Saǵadıev osyndaı ke­mel­dikke tynbaı eńbek etýi, júıeli izdenis pen sırek tabıǵı talantynyń arqasynda jetti. Onyń uıymdastyrýshylyq jáne jumyldyrýshylyq qabi­leti óte kúshti. Osy qabilet­teri onyń barlyq eńbek orynda­rynda basshylyq qyzmet at­qarǵan kezderde aıqyn kórindi.  Qazaqta «Tekti týǵan jigit­tiń jary ózine laıyq, kerýen bastar jigittiń nary ózi­ne laıyq» degen sóz bar. Ab­zal azamattyń osyndaı qut-bere­kesin, yrys-shapaǵatyn shal­qytyp otyrǵany ózine laıyq jary – parasatty ári meıirimdi jeńgemiz Naǵytaı Ábitaıqyzynyń eńbegi deý kerek. Ol kisiniń «Jer betinde qalǵan iz» degen kitaby jaryq kórdi. Jeńgemiz kitabyn «Bul kitabymdy júregime gúl syılap, ómirimdi nurlandyrǵan Kenjeǵalı Ábenuly Saǵadıev­ke arnaımyn» degen sózinen bastapty. О́ziniń aýyr bala­lyq shaǵyn baıandaǵandaǵy maqsaty qazirgi baqytynyń shyn baǵasyn kórsetý sııaqty. Naǵytaı jeńgemizden erdiń basyn tórge shyǵaratyn naǵyz qazaq áıeliniń beınesin kórýge bolady. Atalǵan kitabynda: «Shoqtyǵyn jaýyr etip almas úshin has tulparyn qara sharýaǵa salmaıtyn dana hal­qymyzdyń túısigimen kúni búginge deıin Kenjekeńdi kúı­beń tirshiliktiń sharýasyna ara­las­tyrmaý qaraketinen tanbaı kelemin. …Azamatyńnyń baǵy janyp, joly ashylsyn dese­ńiz, ony tulpardy baptap mápe­legendeı kútip, syılaý kerek» dep jazady. Qansha týma talant, has sheber bolsa da, otbasynyń berekesi bolmasa júzi tómendep, jigeri muqalatyny haq. Naǵytaı jeńgemizdiń kita­bynan kelinderimiz ben qyzda­rymyz ustazynyń sózindeı jat­tap júretin joldardy kel­tirgim keledi: «Tózgen áıel – ozǵan áıel». Qarapaıym, buıy­ǵy tirshilik keshetin adamnyń babyn tabýdyń ózi qıyn, al el al­dyndaǵy azamattyń jary bolý naǵyz synaqtyń ózi me deımin. Naǵytaı jeńgemizdiń sózimen aıtsaq, «bul mıtyń jú­ris, bul kúıbeń tirshilik Ken­je­keń­niń tula boıyna jaras­paıdy» dep  búkil turmys kúı­beleńin óziniń qolyna alǵan jeńgemiz Jaratqannyń názik jaratylysyn da joǵaltqan joq. Aǵamyzben birge ótkizip jatqan ómirin barynsha baıandy qylyp kele jatyr. Bir-birine serik qana emes, qoldaýshy dos bola bilgen osy eki syıly jandy Jaratqan adastyrmaı qosqandaı.

«Tektiden tekti týady, tek­ti­lik tuqym qýady» degen baba­larymyz aıtqandaı, búginde Ken­­jeǵalı aǵamyz ben Naǵytaı jeń­gemizdiń osyndaı adal sezimi men ónegeli tárbıesin kór­gen Nurlan, Erlan, Erbol ul­dary búginde áýlet atyn jaq­sy isterimen óz eline de, shetelge de tanytyp júr. Sol tár­bıe men tektiliktiń jemisi dep oılaımyn. Búginde Erlan Kenjeǵalıuly elimizdiń bilimi men ǵylymynyń óristep, bıik­teýine bar jaǵdaıdy jasap, Ulttyq ǵylym akademııasyna qol­daý kórsetip keledi. 

Akademık Kenjeǵalı Sa­ǵa­dıevtiń basshylyǵymen 50-den asa doktorlyq jáne kan­dıdattyq dıssertasııa qor­ǵaldy. Úzdiksiz izdenis pen udaıy umtylys óziniń zeı­netin de berip kele jatqany sóz­siz. Aıtalyq ol 1992-1993 jyl­dardyń qorytyndysy bo­ıynsha Kembrıdjdegi halyq­aralyq ómirbaıan ortalyǵynyń usynýymen «Jyl adamy» atan­­dy. Búginde onyń omyra­ýynda Eńbek Qyzyl Tý (1980), «Halyqtar dostyǵy» (1986), «Parasat» (2003), «Ba­rys» (2008), «Otan» or­den­­deri jarqyraıdy. Sony­men qatar Pákistan ulttyq akademııasynyń, Halyqaralyq joǵary mektep akademııasynyń múshesi, Parlament Májilisiniń 3-4-shi shaqyrylymynyń depýtaty bolyp saılanǵany jáne kóptegen halyqaralyq, otandyq ýnıversıtetterdiń qurmetti professory ataǵyn alýy – qazaq ǵylymy úshin úl­ken mártebe.

K.Saǵadıevtiń el Par­lamen­tindegi úsh jyldyq (2008-2010 jj.) qyzmeti res­pýb­lıkanyń bar kúshi men múmkindikterin jumyldyrýdy qajet etken álemdik ekono­mı­kalyq daǵda­rys pen onyń jaǵymsyz sal­­d­ary kezeńine tap keldi. Bul jaǵdaıda akademık K.Á. Saǵadıev tájirıbeli ekonomıst ǵalym jáne elimizdiń de­pýtattyq korpýsynyń aǵa býynynyń ókili retinde talaı ret daǵdarys zardabyn báseń­detýge baılanysty usynystar jasap, odan arǵy quldyraý saldaryn tómendetý joldaryn kórsete bildi. Atap aıtqanda, daǵ­darys jyldary ol bıik Par­lament minbesinen orta jáne shaǵyn kásipkerlikke Úkimet belgilegen sharalarda kóbirek qoldaý kórsetýdi usyndy. 

Sol kezde ol el Prezı­den­­tine arnaıy hat joldap, onda elimizde strategııalyq josparlaýdyń jańa, neǵurlym tıimdi júıesin qurý qajettiligi jóninde baıandap, memlekettik uıymdar jumysynda birin- biri qaıtalaýshylyqtyń kez­­de­setinin, al munyń ózi jaýap­­syzdyqqa ákeletinin týra aıtty. Aýylda kóptegen fer­merler men sharýa qojalyq­tarynyń áli de óndiristik koope­ratıvter­ge birige almaı otyr­­ǵany, sondyqtan jekelegen qojalyqtar ózderi úshin de, memleket úshin de paıda keltire almaıtyny da osy hatta sóz bolǵan edi.    

Akademık K.Saǵadıev ǵy­­­lymı jumystaryn ja­ńa­ bıik­terge kóterip, halyq­­­ara­­­lyq arenada óte joǵa­ry­ be­delge ıe bolýda Onyń ja­­­qyn­da aǵylshyn ti­lin­­­­de shyqqan «Reforms in Kazakh­stan: Analytical view» («Qazaq­standaǵy refor­ma­lar: Analı­tıkalyq kóz­qaras») atty monografııasy dúnıe júziniń mań­daı aldy, jetekshi ǵalym­darynyń oń­ baǵasyn aldy. Kem­brıdj­­ ýnıversıtetiniń pro­­fessorla­ry S.Saksen, Sh.Fen­­­nel, Máskeýdiń Lo­mono­sov atyndaǵy áıgili ýnı­versıtetiniń (MMÝ) professory A.Býzgalın jáne t.b. ǵa­lymdardyń bergen baǵa­syn bir aýyz sózben toptaıtyn bolsaq, akademık K.Sa­ǵadıevtiń bul kitabynda alǵash jarııalanǵan, basqa basylymdarda qaralmaǵan tyń ıdeıa­lar men postkeńestik dáýirde ekonomıkalyq daǵda­rys­tan shyǵýdyń ońtaı­ly ádisteri, táýelsizdik tuǵy­ryn qalaı myqtap bekitip, jahan­­dyq naryq ekonomıkasyna ený úderisteri túbegeıli qaras­tyrylǵan.  K.Saǵadıev keıingi jas­tar túgil, bizdiń qatarymyzǵa da úlgi bolarlyq taǵylymy mol azamat, bıik tulǵa, ǵulama ǵalym, sóılese sheshen, bas­tasa kósemdigi de kem emes she­­ber uıymdastyrýshy. Bul jaı mereıtoıǵa ǵana aıtyla salatyn jel sóz emes. Men Ken­jekeńniń osy erekshelik­terin, joǵaryda aıtylǵandaı, jaqynnan baıqaǵan, kórgen adammyn.

Búginde Kenjeǵalı Áben­uly kemeline kelip, bolashaq­qa degen úmit-maqsatyna shyń­dalyp jetip otyr. Alda talaı asýlar bar. Ol – ǵylym, bilim asýlary. Táýelsiz elimizdiń keregesi qataıyp, terezesi alpaýyt eldermen teńesip kele jatqan damý, órkendeý jolynyń alǵy shebindegi nar azamat Kenjeǵalı Ábenulyna, zor densaýlyq, uzaq ómir, baıandy baqyt tileımiz!

Murat JURYNOV,  Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti, akademık, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti, akademık, Memlekettik syılyqtyń laýreaty