О́tken ǵasyrdyń sekseninshi jyldary ádebıet súıer qaýym aýzynan Táken Álimqulov esimi árdaıym túspeı, qas sheberligine tańyrqap, tańdaı qaǵatyn ádetterinen áste jańyla qoımaıtyn. Pysyqtaý talapkerlerdiń keıbiri áńgimesine qoldaý qoltańbasyn alyp, qoshtaý sózi arqyly jarııalanyp úlgergenin kózimiz kórdi. Solardyń qanshasy jazýshy sanatyn qurǵanyn qazir kim bilsin, áıteýir «Juldyz» jýrnalynan «Seıtek sarynyn» oqýshy kezdiń ózinde keziktirgen boıda bas almaı oqyp shyǵyp, jaılaý qoınaýyna syımastan albyrttanyp keremet alyp-ushqanyń esińde.
Adam jaratylysy bárin umytyp qalatyn ádeti me, álde alǵashqy qabyldaýdyń ystyq taby basylyp, qıly-qıly ómir synyn ótkergen saıyn erik-jigerińniń júzi qaıtyp, jasyq tartasyń ba, mine, sondaı erekshe kúıge tap qylǵan kisińdi alǵash jolyqtyrǵan sát kúni búgingideı kóz aldyńda. Syrttaı oqıtyn sabazdar top bolyp Almaty syrahanasynyń birine shól basý úshin jolaı soǵa ketetinbiz.
Aranyń uıasyndaı gújilden qulaq tunyp, tus-tustan shyǵatyn daýystardyń keıi óktem, ózara tildeskenderdiń endi biriniń dybystary alysqa uzaı qoımaıtyn uıańdaý. Qyzara bórtip alǵan keıbireýler urynarǵa qara tappaǵandaı alaq-julaq etip, atyryla shaqshıyp qaraıtynyn ańdaısyń. Nazarlaryna túıisip qalmaý úshin ózińdi pás ustap, báseń til qatqannan artyqqa barmastan saqtanyp baǵasyń. Mine, sol kezde bórene tireýishke janamalata ornatylǵan ústelge ydysyn qoıyp, uzynsha oryndyqqa jaıǵasyp ap osynaý yrdý-dyrdýǵa zer salmaǵan kúıi ózimen-ózi saıaq otyrǵan adamǵa kenet kózimiz tústi. Jazý-syzýyna biraz qanyq kisiniń bitimi jatyrqatpasa da, sopaqtaý uzynshaq kesek pishininen qońqaq murny bólekshe zoraıyp kórinetinin ańdadyq. Nury jumsaq qońyrqaı kózin badyraıta irkilte qadalyp baryp, samarqaý salǵyrt raıda nazaryn baıaý buryp áketetin ádeti eriksiz tosylta ma, álde qaıtedi, birshama júreksine kidirdik. Qarasózin bylaı qoıǵanda ádebıet týrasyndaǵy tujyrymdary ımendirmeı turmaıtyn bu kisiniń álgindeı qylyǵy túrimizdi kórip qaljamyzdan túńilgen nazyrqaný men azyrqanýǵa uqsaıtyndaı.
Qasyna jaqyndap, til qatýdyń ózine batylymyz barmaı bógelip qalǵanymyzdyń sebebi de sol edi. Qońyr únin soza aqyryn shyǵaryp, jón-josyǵymyzdy surady-aý, shamasy. Áýiri basyla qoımaǵan albyrttaý shaqtyń delebesi qozbaı tynysh tura ala ma, óleń jazatynyńdy qulaqaǵys qyp úlgerdik-aý, áıteýir. «Oqyshy» degen ısharasyn eleýsizdeý jasaǵan sııaqtandy. Dereý zaýlata jóneldik. Qarsy aldyna qasqaıa qarap bógelgende óń-túsinen áser boıaýdyń juqanasy da sezilmesten; «Uzady emes, uzatyldy ǵoı» dep qulyqsyz til qatqannan basqa artyq sózge barmaı tuqshıyp otyrdy da qoıdy. Táken Álimqulovtyń óz tilimen aıtqanda suraıtyndy suratqyzbaıtyn shárgezdeý qylyq rýhanı tájirıbeniń azdyǵynan shyǵar, bálkim. О́ıtkeni ol kezdegi bitim-bolmysy sergek, tolymy men bolymy kemel, qııadaǵyny qııannan shalatyn shalymy men alymy jetip artylatyndaı kóringen.
О́tken ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynyń bas sheninde jastar gazetiniń redaksııasyna damyl-damyl bas suǵatyn Táken Álimqulov turpaty sonaý jyldary keziktirgen beınesine múlde qereǵar, adymy qyp-qysqa, sonyń ózin aýyrsynatyndaı súıretile ilbip basady. Áldenege ashýly syńaıda túksıip kirip keledi de, amanyńa selt etip qabaǵyn kermesten aıbaq-saıbaq jazylǵan qoljazbasyn aldyńa tastaı salady. Qolyn aıyryp tanyp áýeli oqyp bolǵansha biraz ýaqyt ozady, biraq myna kisi sazaryp otyrǵan qalpy tóreligin tapjylmastan kútedi.
Ol kezde ádebıet bóliminde qyzmet etý ekiniń biriniń mańdaıyna jazyla bermeıtin yrysqa balanatyn. Sony maldanýdyń astamshylyǵy nemese sýretker qadirine jete qoımaǵan mádenıet shirkinniń jetimsizdigi shyǵar anaý-mynaý emes Táken Álimqulovtyń ózine shimirigip qoımastan: «Mynaýyńyz ocherk ispettes eken, basqa bólimge aparyńyz», dedim de betine bedireıip qaradym-aý, shamasy. Mundaı oqystyqty kútpegen ol kózin keń asha abyrjýly keıipte jabyrqaý til qatty. «Qazir ómirdiń ózinen alynyp jazylǵan jaılar áldeqaıda ótimdi. Máskeý jazýshylaryn oqymaısyń ba?» Eń tańdanarlyǵy, Táken Álimqulov shamshyl minezden ada, mundaıda órship óńmendemeıtin náti jýas qalpynan aınymaǵany tursyn, ózgeniń pikirin qurmetteý ustamy boıynsha áriptes qalamgerlerdiń birine de uqsamaıtyn qasıetin dál sol arada ańdatyp ótkenin baıqamappyn, tipti. Otyrǵan orynnyń bolymsyz jaýapkershiligin áldeqandaı kórip, ómirdiń ótpeliligin sezinip qoımaǵan eserleý kezdiń óktem noıystyǵy esińe túsken saıyn uıalasyń báribir. Bir ǵana shyǵarmasymen qoıly aýylda ótip jatqan eleýsizdeý balalyq shaqqa jan shýaǵyn syılaǵan sharapatyn eselep qaıtarýdyń ornyna – kesim aıtyp kekireıgeniń qaı bir jarasymdy, esińe alyp elestetip kórgen saıyn amalyń bitip, sharasyzdyqqa tap bolatynyń bar.
Qazaq jazýshylarynyń shyǵarmashylyq izdenisiniń bastaý kózine úńilip, úırengen mektebiniń tórkinin tap basyp aıyrý barysynda áńgime Táken Álimqulovqa tirelgen kezde birden jaýap qata almaı eriksiz irkilesiń degenge uqsas sózdi kezinde Tursynjan Shapaıdyń aıtqany mundaıda jadyńda jańǵyryp turady da qoıady. Oqýy men toqýy ózińnen anaǵurlym ilgeri, ushqarylyq degenge ástinde attap basyp bara bermeıtin dos-ininiń bul tujyrymyn ári qaraı ózińshe órbitip baqsań, Táken Álimqulov jazýshylyǵy qazaq qarııalarynyń áńgimeshil dástúrinen kóp alystamaǵanyn baıqaısyń. Baıandaý aǵysy alyp-ushpastan baıaý bastalyp, syńǵyraǵan saryn úzilmesten dittegen tusyna jetip sál tynystap, bolymsyz úzilis jasap alady. Onyń jáne qyzýy boıynda so kúıi turǵan aýysym ıiriminiń tolqynysyn sabyrǵa jeńdirgen sáti shaldardyń aýyzsha áńgime aıtý turǵysyn esińe salyp ótedi.
Qysqa qaıyrymyna áýeli tushynbaǵandaı olqy sezinisten arylmaı turǵanda – tyńnan qosylatyn saryn áýelgi haldi umyttyryp, eliktire jetektep áketedi. Aınaladaǵy qozǵalysty qamtyp úlgerip, bir-eki aýyz sózben beıneler keıpiniń tirideı elesi kókeıińe ornyǵyp, basqalalarǵa shatastyrmaı árdaıym aıyra alasyń. «Aqbozat» syndy iri shyǵarmasynyń jelisinde dál osy ýaqytty baıandaǵanda kóp jyldar burynǵy oqıǵany qabattastyryp, janamalata ilestiretin jelisiniń tabıǵılyǵyna esh nuqsan kele qoımaıdy. Mundaǵy urpaq almasýynyń ózinde ár kezeńniń jastyq shaqtary parallel alyna otyryp, mahabbat pen ǵadaýattyń kúrdeli túıinderi shań bergen saıyn Táken Álimqulov qarymy kórkem taldaýdyń tereńdigine sholasy jetpeı qalatyndaı kórinedi.
Sóıte tura «Aqbozattyń» keıbir ıirimderiniń ıini qanbaǵandaı qabyldansa da, oqýshyny tartatyn qýatynyń sonylyǵy qatty tańyrqatady. Qaıta «Seıtek sarynyndaǵy» kúıshi qarııanyń ulttyq tinindegi jumbaǵy ashylmaǵan kúıi qalǵandaı. Bul hıkaıat lebiniń kisini úıirip áketýi aldyńǵydan anaǵurlym shalymdy. О́mirbaıandyq sarynyn ańǵartyp ótetin osy shyǵarmanyń ón boıynda balańdaý komponentter áredik boı kórsetip qalatyny bir jaǵy qyzyq ta. Onysy asa oǵash kórinbese de, jazýshynyń bul hıkaıatqa kelý turǵysynyń ahýaly adamdy alań qylyp turatyny ashylmaǵan syr barynan habardar etetindeı. О́ıtkeni jazýshy keıipkerine jany ashyp, búıregi bura jaqsy kóretinin árdaıym sezdirip qoıady.
Táken Álimqulov qazaq kúıi beınesin qarasóz arqyly jerine jetkize bederlese de, ózi shertip ıa shalýdan mahrum kórinedi. Saparlas inisi akademık Rahmanqul Berdibaevtan birde dombyrasyn tastamaı alyp júrýin ótinip, uzara túsken joldyń boıynda úzdiksiz tarttyryp qoıyp, uıı tyńdaǵan sátinde tebireniske toly ajary kórneý kózge uryp shyǵa keletin edi deıdi.
Bir ýaqyttarda serpile silkinip alyp Tátimbet, Súgir kúılerin aýyzben ýildetip kúńirente jónelgende – aspap úninen bir kem soqpaıtynyn qaıran qala baıandap turyp, baıqamastan ózi de qosylyp ketip edi akademık jaryqtyq. Kúı taqyrybyn qaýzaýdyń munshalyqty turlaýly ereksheligi qazaq qarasóziniń yrysyna buıyrǵan nesibe ekenin keıingiler bir mezgil paryz turǵysynda júginip qoıǵany abzal-aý. О́ıtkeni Táken Álimqulov tabıǵattyń ultymyzǵa syılaǵan asa jomart syıy, qazaq saharasynyń óri men yldıyn, shóli men kólin, dalasy men qumyn qalamyna alalamaı kiriktirip, tutas álem jasap, sońyna ólmesteı mura tastaǵan biregeı jazýshy sırek-aý.
Jumabaı ShAShTAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY