Prezıdenttiń Jarlyǵymen bekitilgen jańa álipbıdi qoldaımyn. Kórinisi burynǵydan durys, óıtkeni munda burynǵydaı apostroftar joq. Jáne «ıdealnyı» álipbı jasaý múmkin emes. Qanshama adam bolsa, sonshama pikir bar. Álipbı qabyldanýy tıis. Sózden iske kóshý qajet. Ábden tóselip ketkenshe bireýge unap, bireýge unamaýy zańdylyq. Kesek-kesek kereǵar kózqarastar legi birden taýsylmaıdy. О́ıtkeni álipbı aýystyrý ońaı atqaryla salatyn sharýa emes. Bul – dáýirli ózgeris!
Endigi jerde bos daý-damaıdy toqtatyp, tezirek latyn grafıkasyna kóshetin kún keldi. Ýaqyt degen zymyrap zýlap barady. Taǵy da aıtamyz, sózden iske aýysatyn kezeń kelip jetti. Endi ony qaıta-qaıta ózgerte bersek, ózgelerdiń kelemej-kúlkisine qalatyn túrimiz bar.
Men ótken jolǵy nusqasyn da qoldaǵanmyn. Aldyńǵy nusqasy da halqymyzdyń bul iske asa múddeli ekenin kórsetip berdi. Eshkim bul bastamaǵa beıjaı qaramaıtynyn bildik. Halyq bul uly bastamany ózi jarnamalady. Sebebi álipbı aýystyrý áli týmaǵan sábıdi aıtpaǵanda, máńgilik keleshektiń de máselesi bolyp tur. Sondyqtan osy nusqasyn naqty qoldanyp, tezirek tájirıbege engizý qajet.
Degenmen bir apostroftyń ornyna negizgi latyn álipbıiniń bazasynda qoldanylmaı qalǵan úsh árip bar. Sonyń birin alýǵa da bolatyn edi. Biraq ártúrli nusqalardy qura berýge bolady. Menińshe osy nusqasy kóńilge qonady. Latyn álipbıine aýysý áli de qaıta-qaıta qubyla beredi degen pikir qalyptaspaýy úshin osy nusqasyna toqtaǵan durys.
Endi ony aýystyra bersek, pikir ala-qulalyǵy jalǵasa beredi.
Eń sońyndaǵy sh men ch degen eki árip bar. Ch árpinde daý joq. Al Sh degen árpin alsaq, «ashana» qalaı oqylady? «Ashana» dep oqylady. Ashat, Áýeshan, Ileshan degen attar qalaı jazylady? Demek, bul jerde grammatıka salasyndaǵy ǵalymdarymyz osynyń oqý tártibin jónge salyp, arajigin anyqtap bergeni jón. Osyndaı kiltıpany bar tustardy mamandarmen tolyǵymen sheship alsaq, onda jańa álipbıge tez beıimdelip alýǵa bolady. Iаǵnı ǵalymdar qabyldanǵan álipbıdiń oqylý, jazylý erejesin jasap berýi kerek. Til mamandary osy máselelerdi túsinikti etip jiktep berse quba-qup.
Máselen sh árpi qaı kezde sh, qaı kezde s bolyp oqytylýy kerek degendeı. Sol sııaqty 11-shi I degen árip bar. Ol latyn álipbıindegi kompıýterde joq. Ony basqa qosymsha jaqtan alýǵa týra keledi. Negizinen latyn grafıkasynyń úsh qory bar. Birinshisi 26 áripten turady. Ekinshi jáne úshinshi qorynda 30 shaqty áripten bar. Jańa álipbıdegi ı bolyp oqylatyn 11-shi árpimiz túrikterde y dep oqylady. Ol árip túrki álemine jat emes. Ony qoıýǵa bolady. Biraq Qazaqstannyń klavıatýrasy aǵylshyn klavıatýrasynyń standartyna kelmeıtin bolyp tur. Sondyqtan jumys jalǵasýy tıis. Áıtpese árkimniń óz pikiri bar. Júre beretin túrimiz bar. Alaıda kúıip-janyp, qıratylyp bara jatqan eshteńe joq. О́zgerister ózdiginen júrmeıdi. Álipbıdi aýystyrý ońaı dep kim aıtty. Myna irgemizdegi ózbek halqy qanshama jumys istedi, qanshama júrdi.
Jańa álipbıdi standartty kompıýterde otyryp qoldansaq, asa qıyndyq týǵyzbaıdy. Elbasynyń Jarlyǵymen qabyldanyp otyrǵan bul nusqanyń artyqshylyǵy da osy jerde. О́, Ǵ áripterin O, G áripterimen bere berýge bolady. Túsinbeı qalatyn túgi joq. О́ıtkeni standartty kompıýterde 26 árip bar. Biz osynyń aıasynan shyǵyp kettik. Apostroftarmen jazylatyn 7 árip paıda boldy. Olardy latyn álipbıiniń ekinshi jáne úshinshi bazalarynan alýǵa týra kelip tur. Osyny standartty kompıýterge qosymsha engizýdi qarastyrý kerek.
Murat JURYNOV, Ulttyq Ǵylym akademııasynyń prezıdenti, akademık
ALMATY