О́tken jazda Almaty qalasyndaǵy haıýanattar baǵyn tamashalap kórdim.
Baqtaǵy ań-qus, jan-janýarlardyń atyn latynsha, qazaqsha jazyp, t.b derekterdi keltiripti. Kózi ashyq kórermender derekterdi oqyp qaı óńirde taralǵanyn, qandaı tuqymdasqa jatatynyn bilisip jatyr. Al endi bizdiń máz-meıram kóńil kúıimiz iri qyran qustar turaǵyna kelgende sý sepkendeı basylyp, olardyń ataýlaryn oqyǵan kezde qynjylyp qaldyq. Sebebi, qumaı qusy turǵan taqtaǵa oryssha «borodach» , qazaqsha «baltajutar» dep jazyp qoıypty. Tań qaldyq! Al qaraqus tuqymdas orysshasy «belogolovoı sıp» aq bas quzǵyndy qumaı dep jazypty.
Qumaı
2011 jyldary bir jýrnalıst inimiz «Qumaı degen ne? It pe? Qus pa?» dep suraý salǵany bar. Osy joldardyń avtory oǵan gazet arqyly qumaı týraly túsindirip jazyp birneshe jýrnaldarǵa jarııalanǵan edi. Qazir ınternette de júr. Al myna baltajutarǵa birtúrli abdyrap qaldyq. Sol park kórermenderi arasynan ulty orys bir-eki áıel «borodach» degen ataýdy oqyp Aleksandr Aleksandrovıch Borodach dep ózderiniń saqaldy tanystaryn ajýalap bara jatqanyn estidik. Biraq olar óz ulty qumaıdy qalaı atasa, solaı atap barady. Al biz baltajutar dep tap bir sol sóz óz tamaǵymyzdan ótpeı qalǵandaı qylǵynyp qaldyq.
Sodan ary beri oılap bul sóz qaıdan shyqty dep kórsek bala kúnimizde sonaý 70 jyldardyń orta sheninde qumaıdyń balapanyn ustap alǵan adam asyrap otyryp astana (ortalyqqa)-ǵa jibergeli otyrǵanda ana qumaı balapany synyq baltany jutyp qoıyp ólip qalypty dep estigenimiz bar. Sony jańylys estigen bireý haıýanattar parki adamdaryna solaı aıtyp jiberip, qısynsyz ataý sodan shyǵa kelgen ǵoı.
Bular neni negizge alyp aq bas quzǵyndy «qumaı» dep otyr desek, 2004 jyly shyqqan «Qazaqstandaǵy janýarlar álemi» atty úlken ensıklopedııa avtorlary V.A.Kovshar , A.F.Kovsharlar qurastyrǵan kitapta 92 betinde aqbas quzǵyndy (gımalaıskıı, snejnıı grıf, latynsha Gupshima Cayensis) «Aqbas Qumaı» jáne «Qumaı» dep atap jibergen. Al endi sol kitaptyń 94 betindegi qumaı sýretiniń astyna «sahaltaı» dep jazyp jibergen. Mońǵolsha ataý deıin deseń, olar qumaıdy «Iol» dep ataıdy. Sóıtip saqalyna qarap «borodachty» aýdarǵan túri ǵoı.
Qazaqta buǵan uqsas ataýy bar «kúıkentaı», «turymtaı», jaǵaltaı» qatarly qustar bary anyq, biraq «sahaltaı» degen ataý joq. Endi sahaltaı teris boldy degende joǵaryda aıtylǵan ańyzǵa uqsas sandyraqtan parktegi qumaıdy «balta jutar» degen atpen atap jibergen.
Sonymen 2004 jyldan beri shyqqan oqýlyqtar, « Tabıǵat ǵajaıyptar» qatyrly ensıklopedııalar tipti ǵalamtor betterinde de aqbas quzǵyndy (belogolovyı sıp) qumaı dep teris atap júr.
Belogolovyı sıp - aq bas tazqara
Jerimizdi mekendeıtin susty da symbatty qyran qus qumaıdy urpaǵymyz ólekse jegish tazqara tuqymdasy aqbas quzǵyn ıaǵnı belogolovyı sıp dep atap , naǵyz qumaıdyń qandaı bolatynyn bilmeı shatysyp qaldy.
Sondaqtan jaýapty mekemeler , tulǵalar janýarlar parkindegi qumaıǵa qoıylǵan teris atty túzetip , kelesi shyǵatyn oqýlyqtar , ensıklopedııalardy qadaǵalap ár ań-qustyń óz ataýymen atalýyn qadaǵalasa eken.
Reti kelgende aıta ketetin jáıt qazaqta tazy ıtti «qumaıy tazy» dep ataıtyny bar. Sodan jurt nege qumaı dep ataıdy tazy ıt qumaıdan shyqqan ba dep kóp alyp qashpa sóz bar.
Saýranbaev sózdiginde (qazaqsha – oryssha) I. Grıf -1- tazqara II. Grıf – baraq ıt uzyn júndi ańshy ıttiń bir tuqymy . Demek, grıfti qumaı dep aýdaryp alyp júrgeni. It pen qumaıdyń esh qatysy joq.
Qaıyrolla QAÝANULY, ustaz-bıolog
Aqmola oblysy, Selıngrad aýdany