Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń taratqan aqparatyna súıensek, júrektiń ıshemııalyq aýrýy men ınsýlt ólimge aparatyn 10 basty derttiń kóshin bastap tur. Bul sońǵy 15 jylda esh ózgermegen. Mysaly, 2015 jyly kóz jumǵan 30,28 mln adamnyń 15 mıllıony osy eki dertke shaldyqqandar bolyp shyqty. Qazirgi kezde barlyq aýrýdyń túrleri jasaryp bara jatqany málim. Bul ınsýltti de syrt aınalyp ótken joq.
Insýlt máseleleri jónindegi respýblıkalyq úılestirý ortalyǵynyń resmı málimetine júginsek, elimizde jyl saıyn 40 myńnan astam adam ınsýltten zardap shegedi. Naqtyraq aıtqanda, ótken jyly mı qan aınalymynyń buzylýy syrqatymen 41 293 qazaqstandyq emdelgen. Olardyń 53 paıyzy erler bolsa, 47 paıyzy áıelder qaýymy eken.
Qazaqstandaǵy ólim-jitimniń ınfarkt pen onkologııadan keıingi úshinshi sebebine jatatyn ınsýlttiń ár óńirdegi kórsetkishi ártúrli. Bul syrqatqa shaldyqqandardyń eń kóbi Pavlodar, Qaraǵandy jáne Shyǵys Qazaqstanda bolǵan. Atalǵan aımaqtarda ár myń adamnyń 350-ge jýyǵy, al Aqmola men Qyzylorda oblystarynda 300-deıi dúnıe júzin dendegen dertke kiriptar bolǵan. Al ınsýlt alǵandardyń 40 paıyzy ómirimen qosh aıtysyp, 50 paıyzy múgedek bolyp qalatyn kórinedi. Mamandar naýqastyń 10 paıyzy ǵana dertinen tolyqtaı aıyǵatynyn aıtady. Mine, osylaısha qazirgi tańda bizdiń memleket ınsýltten TMD elderi boıynsha 3-orynǵa jaıǵasqan.
Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstriniń 2015 jylǵy 19 qazandaǵy № 809 buıryǵy boıynsha 250 myń adamǵa bir ınsýlt ortalyǵy ashylýy kerek. «2016 jyldan beri biz respýblıka boıynsha 49 ınsýlt ortalyǵyn ashtyq. «Jol kartasy» baǵdarlamasy boıynsha 2019 jylǵa deıin 64 ınsýlt ortalyǵyn ashý josparlanǵan. Ony ashpaı naýqastarǵa der kezinde jetkilikti járdem kórsete almaımyz. Mysaly, 3 mln halqy bar Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ózine 11 ınsýlt ortalyǵy kerek. Biraq qazir ol jerde 5 ortalyq qana jumys isteıdi. Astanada qalalyq №1 jáne №2 aýrýhanada jáne Ortalyq temir jol aýrýhanasynda ornalasqan 3 ınsýlt ortalyǵy bar», degen Insýlt máseleleri jónindegi respýblıkalyq úılestirý ortalyǵynyń dırektory, neırohırýrg Erjan Ádilbekov ınsýlt ortalyqtary halyq sanynyń artýyna qaraı kóbeıe beretinin aıtty.
Alaıda ortalyqtar men mamandardyń áli de tapshy ekenin alǵa tartqan Astana qalalyq №1 aýrýhanasy Insýlt ortalyǵynyń nevrolog-dárigeri Álııa Imanova atalǵan ortalyqqa jylyna orta eseppen ınsýlt alǵan 750-800 adam kelip túsetinin, qala boıynsha bul kórsetkish 1500-den asatynyn aıtady. Al jyl saıyn naýqastyń sany 100-150-ge deıin artyp otyrady eken. «90-shy jyldardyń basynda Selınogradta qala boıynsha ınsýltke arnalǵan eki-aq oryn boldy. 20 jyl ótken soń elorda turǵyndaryna 3 birdeı ınsýlt ortalyǵy qyzmet kórsetse de jetpeı otyr. Búkil Qazaqstandaǵy jaǵdaı osyndaı», deıdi Astana qalalyq №1 aýrýhanadaǵy Insýlt ortalyǵynyń jetekshisi Aıgúl Orynbekqyzy.
Shynymen de, dárigerlermen birge naýqastar bólmesin aralaǵanymyzda 2 oryndyq palatalardyń kóbinde 4 kisiniń ornalasqanyna kýá boldyq. «Naýqas óte kóp. Bir bólimde 15 palata bar. 2-3 qyzmettik laýazymdy jalǵyz adam atqaratyndyqtan esh úlgermeımiz. Men, mine eki kún boıy kóz ilmesten júrmin. Keshke deıin isteıtin jumysym taǵy shash-etekten. Negizinde mundaı ortalyqta bizdi qosqanda nevropatologtan bastap, ońaltý dárigeri, psıholog, logoped, LFK dárigeri sııaqty judyryqtaı jumylǵan bir komanda jumys isteýi kerek. Maman tapshylyǵy máselesi ashylǵan ortalyqtardyń barlyǵynda bar dep oılaımyn. Ári ketse kóbinde kardıolog, ońaltý dárigeri, nevropatolog qana bar shyǵar», deıdi qalalyq 1-aýrýhananyń nevrolog-dárigeri Janat Iýsýpova
Jastarǵa da aýyz sala bastadyTosynnan tap keletin aýrýǵa jastar da jıi ushyraı bastaǵan. «Buryndary 70-80 jastaǵy qarttar ǵana ınsýlt alyp jatatyn. 90-shy jyldary ınsýltke shaldyqqan eń jas adam 60 jasta bolǵanda bárimiz jaǵamyzdy ustap edik. Qazir ortalyǵymyzǵa 15-20 jastaǵylar tússe tańǵalmaıtyn boldyq. Tipti jaqynda ǵana Astanada 5 jasar qyz balabaqshada oınap júrip ınsýlt alǵan. Balalar dárigeri dıagnozyn anyqtaı almaı júrgende ýaqyt ótedi. Sóıtip 3 táýlikke deıin qutqarylmaǵan bala qaıtys bolypty», deıdi Janat Iýsýpova.
Resmı statıstıka boıynsha elimizde ınsýlt alǵandardyń 37 paıyzy – 41 men 60 jas arasyndaǵy eresekter, 31 paıyzy – 61-70 jas shamasyndaǵylar, 28 paıyzy 71 jastan asqandar bolsa, 4 paıyzy 16-40 jastaǵylardy qamtyǵan.
Insýlt degen ne?Insýlttiń eki túri bar. Biri – uıyǵan qan túıirshikteriniń (tromb) mı qan tamyryn biteýinen paıda bolatyn aq (ıshemııalyq) ınsýlt, ekinshisi – qan tamyr jarylyp, mıǵa qan quıylýdan bolatyn gemorragııalyq ınsýlt.
Ishemııalyq ınsýlt alǵan naýqasqa 4 saǵat ishinde jedel em-dom jasalýy tıis. Onyń belgileri FAST test (face – bet, arm – qol, speech – til, time – ýaqyt) arqyly anyqtalady. Iаǵnı, kenet bet-aýzy qısaıyp, til kúrmelip, aıaq-qol tepe-teńdigin saqtaı almasa tezdetip «jedel járdem» shaqyrý kerek. Dárigerler ýaqtyly medısınalyq kómek kórsetilmegen naýqastyń beti beri qaramaıtynyn aıtady. «Kez kelgen kisi FAST testti bilýi kerek. Insýltti emdeýde ýaqyt óte mańyzdy. Kóbine aýyldy jerlerde úlken kisiler ushyqtatyp qoıyp, jyljymaı jata beredi. Mundaı naýqastardyń tosylǵan tamyrynyń janyndaǵy mı solyp qalady da, em qoldanǵanmen nátıje bermeıdi», deıdi Ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵy medısınalyq dırektorynyń orynbasary Erjan Ádilbekov.
Nevrolog dáriger Álııa Imanova «jedel járdem» kómekke kelgenshe naýqasty tegis jerge jatqyzyp, basyn 30 gradýs kóterý kerektigin eskertedi. Terezeni ashyp, galstýgin bosatyp, túımelerin aǵytýdy da umytpaǵan jón. «Mundaı kezde qasyndaǵylar naýqastyń tilin qolmen, qasyqpen basyp jatady. Bul durys emes. Tipti dári berýge de bolmaıdy. Insýlt, ınfarkt, jaraqat sııaqty aýrýlarǵa «jedel járdem» eń jaqyn jerdegi, eń bilikti mamandar tobyn jiberetindikten, ınsýlt ekenin aıtyp shaqyrǵan abzal», deıdi ol.
Sebebine selqos qaramaǵan jónGemorragııalyq ınsýlt kóbinese qan qysymynyń joǵarylaýynan paıda bolady. Derekter boıynsha elimizde halyqtyń 70 paıyzynda qan qysymy joǵary kórinedi. «Byltyr Amerıkada jańa tujyrym shyqty. Buryndary qalypty qan qysymy 140-qa deıin bolsa, qazir – 120. Iаǵnı qan qysymy 120-dan kóterilgen kisilerge arterııalyq gıpertenzııa dep dıagnoz qoıýǵa bolady», deıdi neırohırýrg E.Ádilbekov.
Dárigerlerdiń aıtýynsha, qan qysymynyń joǵarylaýyna ákep soqtyratyn faktorlar kóbeıgen. Aýa raıynyń qubylmaly bolýynan bastap, ómir súrý saltynyń durys bolmaýy júrek-qan tamyr aýrýlaryn asqyndyryp otyr. «Qazir kóbimiz kúızelisti jaǵdaıda júremiz. Jumyssyzdyq, kredıt, ıpoteka, báseke búgingi qoǵamda kimdi bolsyn mazasyz kúıge túsirip otyr. Keı jandar kúızelisten toryǵýǵa deıin barady. Sóıtip qan qysymy kóteriledi», deıdi Erjan Boranbaıuly.
Insýlttiń sebepterine qandaǵy maıdyń, holesterınniń, qanttyń artýyn jáne jastarda jıi kezdesetin qan tamyrlarynyń keńeıýin (anevrızma) jatqyzýǵa bolady. Oǵan tamaqtaný tártibiniń jáne ómir súrý saltynyń durys bolmaýy tikeleı áser etetin syńaıly. «Adamǵa táýligine 1500-2000 kkal kerek bolsa, ony biz bir mezette 3000-ǵa jetkizemiz. Qımyl bolmaǵan soń ol maıǵa aınalady. Onyń syrtynda úlken-kishi demeı gazdalǵan sýsyndar men tez daıarlanatyn gambýrger, KFC sııaqtylardy kóp jeıdi. Olardyń quramyndaǵy hımııalyq qospa aǵzaǵa keri áserin tıgizedi de zat almasýdy buzady. Sóıtip túrli qan tamyr aýyrýyn týdyrady», deıdi Álııa Imanova.
Janat Qydyrbaıqyzy balalar men jastardyń bul dertke shaldyǵýynyń taǵy bir sebebin smartfondarmen baılanystyrady. Iаǵnı kún, tún demeı telefonǵa telmirip, kompıýterdi ermek qylǵan bala bulshyq et bosaý aýrýyna (gıpodınamııa) dýshar bolady eken de, ońaı ınsýlt alady.
Sońǵy kezderi ınsýltke keńse qyzmetkerleri de kóptep shaldyǵatyn bolǵan. Qozǵalystyń azdyǵynan olar da gıpodınamııa men osteohondrozǵa tez kiriptar bolady. Mamandar arqa men moıynǵa jınalǵan tuz julyndaǵy mıǵa baratyn eki tamyrdy basyp qalatyndyqtan tamyrdyń tarylýy (stenoz) paıda bolatynyn aıtady. Ol ıshemııalyq ınsýltke ákeledi.
Shylym shegý men araq ishý de ınsýltke aparatynyn aıtqan dárigerler bul derttiń júkti áıelderdi de aınalyp ótpeıtinin alǵa tartady. Elimizde jylyna 400 myń áıel bosanady. Bosanǵan 10 myń áıeldiń 12-si qaıtys bolatyn kórinedi. Al olardyń teń jartysy ınsýltten kóz jumady eken.
Nevrologtar adamnyń jasy, jynysy jáne tuqym qýalaýdan basqa faktorlardyń barlyǵyn qadaǵalaýǵa bolatynyn aıtady. Endeshe ınsýlttiń aldyn alýdyń joldary qandaı?
Aýyrmaıtyn jol izdeńiz«Densaýlyq – Allanyń adamǵa bergen amanaty». Dárigerler bul sózdi tipti de qýattaı túsedi. «Ár adam óz densaýlyǵyna jaýapkershilikpen qaraýy kerek. Kóbi sportpen aınalysýǵa ýaqytymyz joq deıdi. Menińshe oǵan arnaıy ýaqyttyń da, sporttyń da keregi joq. Erteli-kesh 10 mınýtyn úıde nemese keńsede otyryp jattyǵýǵa arnasa bolǵany, ol áleýmettik jelilerdi aqtarýǵa da ketetin ýaqyt qoı. Kúnine keminde 40 mınýt jaıaý júrý, jumysqa velosıpedpen barý óte paıdaly. Qýyrylǵan, maıly taǵamdardyń mázirin býda, sýda pisken tamaqqa aýystyrǵan abzal. Kókónister men jemis-jıdekterdi kúndelikti tutynyp, taza sýdy kóp ishý kerek. Budan bólek jyl saıyn skrınıngten ótip, qan qysymyn, qandaǵy qant, holesterın, maıdyń quramyn teksertip turǵan jón», deıdi Álııa Imanova.
«Qytaıda kez kelgen mekeme qyzmetkerleri ár eki saǵat saıyn mindetti túrde gımnastıka jasaýy shart. Tártipti buzǵan jaǵdaıda aıyppul salynady. Al Amerıkada orta otbasylardyń ózinde tańǵy aspen birge tonometr qatar turady. Olar qan qysymy sál kóterilgen bolsa dárisin ishedi. Bizde tipti kez kelgen otbasynan tonometr tabyla qoıýy da qıyn», degen E.Ádilbekov arterııalyq gıpertenzııa dıagnozy qoıylǵan naýqas kardıolog taǵaıyndaǵan bazalyq dári-dármekti qan qysymynyń qalypqa túskenine qaramastan ómir boıy ishýi kerektigin aıtady.
Ońaltý joly ońaı emesBiz aıtqan 49 ınsýlt ortalyǵynyń barlyǵynda ınsýltten keıingi ońaltý oryndary bar. Respýblıkalyq ortalyqtyń basshysy Erjan Boranbaıuly olardyń barlyǵynda arnaıy ońaltý qyzmetkerleri jumys isteıtinin jetkizdi.
«Ońaltý kezinde árkimge árqalaı em júrgiziletindikten Shyǵys medısınasyna júginip, ıne saldyrý, massaj jasatý kez kelgen naýqasqa oń áser bermeıdi. Ony bilý úshin adamnyń búkil aýrýlaryn anyqtaýǵa týra keledi. Sondyqtan eń abzaly – emdik deneshynyqtyrýmen aınalysý», degen Á.Imanova ınsýlt alǵan kisilerdiń emdelgennen keıin úıinde artyq qımyldaýdan qorqyp, tek kútýshiniń kómegimen ǵana otyryp, turatyny quptarlyq jaǵdaı emes ekenin aıtady.
«Olar kishkene bala sııaqty. Júrý, turý, sóıleýdi basynan úırenedi. Sondyqtan kir jýý, sýret salý, tamaq daıyndaý sııaqty jeńil-jelpi jumystardy saý adamdardan eki ese artyq isteýi kerek. Bulaı bolmaǵanda naýqas ońalǵannyń ornyna, ekinshi ret ınsýlt alýy ábden múmkin. Osyny eskermegen pasıentter qaıta aınalyp dárigerlerdi kinálaıdy. Dárigerdi tyńdap, salamatty ómir saltyn ustanǵan, dári-dármekterin júıeli ishken kisiler tez qalpyna keledi. Erik-jigeri myqty kisiler túbegeıli saýyǵyp ta ketedi. Olar kóbinese áskerı adamdar», deıdi Á.Imanova.
P.S. Insýlt máseleleri jónindegi respýblıkalyq úılestirý ortalyǵy ashylǵan 10 jyl ishinde qan tamyry aýrýlaryn emdeıtin 60 jańa tehnologııa engizilipti. Ortalyqta eń kúrdeli parkınsonızm, epılepsııa, neıroonkologııaǵa alǵash ret operasııa jasalǵan. Sondaı-aq munda julyn neırohırýrgııasy, jalpy neırohırýrgııa jáne balalarǵa arnalǵan neıroonkologııa bólimi bar. Ortalyqtyń jetekshisi Erjan Ádilbekov naýqastar alys-jaqyn shetelder men Eýropadan da kelip emdeletinin aıtady. Demek bizdegi medısınalyq qyzmettiń sapasy men múmkindikteri eshbir elden kem emes. Endeshe Alla amanattap bergen densaýlyqtyń túbine ózimiz jetýge asyqpasaq ıgi edi...
Maıgúl SULTAN, «Egemen Qazaqstan»