Sanaly ǵumyrlaryn táýelsiz memleket qurý maqsatyna arnaǵan, eldik múdde jolynda jandaryn qurban etken Alash arystary men qaıratkerleri arasynda Maǵjannyń esimi Túrki áleminde de zor iltıpatpen, úlken qurmetpen atalady. Kózi jumylǵansha «qazaǵym, alashym» dep jyrlap ótken aqıyq aqyn áldeqashan moıyndalyp, teńdessiz rýhanı tulǵaǵa aınalǵany talassyz shyndyq. Bul oraıda túrkitildes memleketter sheńberinde «Maǵjan Jumabaev jyly» jarııalanyp, aıtýly is-sharanyń Túrkııadan bastaý alýynyń máni de, mańyzy da zor aıtýly oqıǵa boldy. Biz Qazaqstan delegasııasy quramynda baýyrlas elge saparlap qaıtqan belgili ǵalym, M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń professory Zarqyn TAIShYBAIMEN júzdesip, alǵan áserlerimen qosa aqynnyń ómirbaıany men shyǵarmashylyǵyna qatysty árqıly tujyrymdar jaıly aıtyp berýin ótingen edik.
«TÚRKSOI» halyqaralyq uıymy uıymdystyryp, onnan astam memleket ókilderi qatysqan sımpozıým barysynda Maǵjan babamyzǵa kórsetilgen zor qurmet erekshe ańǵarylyp turdy. Nege deısiz ǵoı? О́tken ǵasyrdyń 20-shy jyldary túrik baýyrlardyń basyna túsken qasiretti kúnder Maǵjandy beıjaı qaldyrmaǵany, onyń «Alystaǵy baýyryma» degen ataqty óleńin jazyp, qarajat jınaý isin uıymdastyrǵany belgili. Osyndaı qıyn shaqta qaıǵylaryn bólisken Maǵjandy búginge deıin tóbelerine kóteredi. Qazir onda jerlesimizdiń atynda mektep, kóshe, saıabaq bar. «Maǵjan Jumabaev jyly» saltanatty jaǵdaıda Ankarada ashylyp, Kastamoný qalasynda jalǵasty. Onda el basshylary, kórnekti tulǵalar, ǵalymdar, zertteýshiler sóz alyp, uly aqynǵa degen tereń súıispenshilik sezimderin jetkizdi.
– Zarqyn Syzdyquly, qaıratkerligi, shyǵarmashylyǵy keremet qýatty Maǵjan sekildi kesek tulǵaǵa qatysty qundy maǵlumattardy, tyń dúnıelerdi taýyp, kitap etip shyǵardyńyz. Maǵjan áli tolyq zerttelmegen tuńǵıyq muhıt degen sózdi jıi qaıtalaýyńyzdyń sebebin túsindire ketseńiz?
– Meniń bir ańǵarǵanym, Maǵjan 1912 jyly jaryq kórgen «Sholpan» atty alǵashqy óleńder jınaǵynan bastap orys patshasyna da, keńes ókimetine de jaqpaǵan. Tatarstan memlekettik muraǵatynyń 420-qorynda sol kezdegi Qazandaǵy baspahanalardan qazaq jáne tatar tilderinde basylyp shyqqan kitaptarǵa baılanysty senzýra qujattary jeke saqtaýly. Qazan ýnıversıtetiniń professory, tegi hakas, qazaqshaǵa júırik, shyǵystanýshy Nıkolaı Katanov bastaǵan aýdarmashy top qazaq tilinde shyqqan árbir kitapty shuqshııa tekserip, orys memleketiniń otarshyldyq saıasatyna qarsy-aý degen pikirler izdegen. О́zderi tapqan «qylmysty» derekterdi Peterborǵa, ishki ister mınıstrligine joldap otyrǵan. Maǵjannyń «Sholpanynan» «kúdikti-aý» degen óleń joldary men shýmaqtardy jolma-jol orysshaǵa aýdaryp, keıbir sózderdiń astarly maǵynasyn ashyp kórsetken. Mysaly, Maǵjannyń «Jatyr...» degen óleńinen: «Keń jeri kúnnen-kúnge quryp jatyr, Sur jylan qanyn-sólin soryp jatyr...» degen eki joldy «Shırokaıa zemlıa (kazaha) chto nı den, gıbnet, A chernaıa zmeıa vsıý krov ego (kazaha) soset» dep tárjimalaǵan. Shyn máninde «Jer ketti, janyń ketti, qam jemediń, Qul boldyń qara taban endi malsyz. Qaraǵym, arystanym, qaıratty erim, Turdyń ba qarý qylmaı, qur amalsyz? dep shyrqyraǵan bozbala aqynnyń jan daýysy qalyń qazaqty oıatyp, tarıhtan ózine laıyq oryn izdeýge bastaǵandyq edi. «Sholpannyń» taralýyna tyıym salynyp, avtordyń sońyna ákimshilik baqylaý qoıylǵan. Keıin keńes dáýirinde munyń bári qara kúıe bolyp jaǵyldy.
– Memleket bıligin zańsyz basyp alǵan bolshevıkterdiń de orys emes halyqtarǵa jaıly bola qoımaıtynyn qaıran aqyn bastapqyda túsine almady degen oıyńyzdy tarqata aıtsańyz?
– Shyndyǵy sol. 1919 jyly Kazrevkom qurylyp, 1920 jyly avtonomııa mártebesi berilip, qazaqtyń ulttyq memleketiniń nyshany baıqalǵanyna Maǵjandardyń qatty qýanǵany ras. «Kedeı sózi» gazetine «Avtonomııa kimdiki?» degen maqala jazyp, «Aıly, kúndi, qandy otty tarıhy bar; keń, baı, tereń tili, ádebıeti bar; basqalarǵa úılespeıtin tóresi, sharýasy bar – qazaqtiki. ...Júz jyldar orys aqsúıekteri men baılarynyń tepkisinde eldigin umytpaǵan Alashtiki»... «Aıazdy kúni aınalǵan, Bultty kúni tolǵanǵan, Quryǵyn naızadaı taıanǵan, Qý tolaǵaı jastanǵan, Er qazaqtyń avtonomııasy bul!»dep jaýap beredi. Al «Ekiden – bir» degen maqalasyn bylaı aıaqtaıdy: «Qazaq tóńkeristi ózi jasaǵan joq. Tóńkeriske deıin de, tóńkeristen keıingi úsh jylda da teńdikke qoly jetpegen... Otarshyldyqtyń jarasy áli jazylmaǵan» jaǵdaı edi. Mundaı jaǵdaıda «Qazan tóńkerisiniń nátıjelerin qazaqtyń moınyna qamytsha kıgize salýǵa bolmaıdy».
– Burynǵy eski tártiptiń bári teriske shyǵarylǵanmen is júzinde sol kúıinde qala berdi emes pe?
– Sonaý Ekaterınanyń ımperııalyq zamanynda bastalǵan tyńshylyq, qýdalaý, jazyqsyz jazalaý tártibi keńes zamanynda odan ári jalǵasty. Patsha jandarmerııasynyń qupııa qaǵazdaryn kommýnıst-chekıster sosıalıstik qoǵam jaǵdaıynda óz qajetine paıdalandy. Sol kúnderdegi jaǵdaıdy tanyp-bilý úshin baspasóz derekterine júgineıik. Petropavl qalasynda orys tilinde shyǵyp turǵan gýbernııalyq «Mır trýda» gazetiniń betinde 1922 jyldyń 11 maýsymynda Maǵjannyń «Saryarqadaǵy ashtyq» degen taqyryppen kólemdi maqalasy jarııalanady. Onda qazirgi qazaq dalasy Ekaterına zamanyndaǵy Saryarqa emes ekendigi, súrlengen jylqy eti taý bolyp úıilip, sary qymyz darııa bolyp aǵyp jatpaǵany, ashtyqtan buratylǵan qazaqtardyń shyrqyrap jan daýsy shyǵyp jatqany esh búkpesiz baıandalady.
– Maǵjannyń ómirbaıany da, shyǵarmashylyq joly da «tar jol, taıǵaq keshýge» toly bolǵandyqtan ba asyǵys, negizsiz aıtylǵan ushqary pikirler men tujyrymdar jıi kezdesip jatady degen taǵy bir ýáj aıtasyz?
– Maǵjannyń baǵy ma álde sory ma, árbir óleńi nazardan tys qalmaǵan tárizdi. Sonymen qatar Maǵjantaný kóshiniń ushar basynda Alash kósemi Álıhan Bókeıhannyń turýyn jaýlary ońtaıly paıdalanǵan sııaqty. «Maǵjan qazaq jastary oı-sanasynyń ámirshisi» degen sózderdi Smaǵul Sádýaqasov aıtqan. Maǵjan da, Alashtyń basqa da kósemderi de ózderiniń ultshyl ekendigin jasyrǵan joq.
– О́tken jyldyń aıaǵynda «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy sheńberinde respýblıkalyq «Maǵjanǵa taǵzym» ekspedısııasy oblysqa kelip, birqatar mándi kezdesýler uıymdastyrdy. Sonda onyń quramynda bolǵan 97 jastaǵy Abdolla Ábdirahmanov aqsaqal Maǵjanmen Magadanda aıdaýda birge bolǵanyna, kórgenine, aqtyq saparǵa shyǵaryp salǵanynyna naqty derekter keltirdi. Buǵan alyp-qosaryńyz bar ma?
– Men de osy ustanymdy jaqtaýshylardyń birimin. 1938 jyly atý jazasyna kesildi degen úkimdi aqtyq aqıqat retinde qabyldaýǵa bolmaıdy. О́tirikke jany qas Baýyrjan Momyshulynyń Maǵjandy kórdim degen esteligin eske túsireıikshi. Sol sııaqty Hamza Abdýllın, taǵy basqa adamdardyń aıtqandary da shyndyq aýylyna bir qadam jaqyndaı túsedi. Ekspedısııa múshelerimen kezdesýdiń birinde oblystyń qurmetti azamaty Bolat Saǵyndyqov aǵamyz ákesiniń atylǵany jóninde bir japyraq qaǵaz alǵanymen, keıin Qaraǵandydaǵy túrmede ókpe aýrýynan kóz jumǵany jaıly resmı dáıektelgenin aıtty. Kóp adamdarǵa atyldy degen qujat toltyrylyp, shyn máninde uzaq jyldarǵa sottalǵany, túrli qara jumystarǵa jegilgeni tarıhtan belgili.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy