О́ziniń qateligin, ıa bolmasa kemshiligin moıyndamaıtyn adamdar bolady. Jany ashıtyn jaqyndary aıtsa da eshqandaı syndy qabyldamaı, ózderin keremet myqty sanaıdy. Bálkim, jurt aldynda moıyndaýdan uıalatyn shyǵar, aıtylǵan oıdyń durys ekendigin ishteı bolsa da túsiner dep úmittenesiń. О́kinishke qaraı, jyldar ótse de baıaǵy jartas sol jartas bolyp qala beredi.
«О́ziń bilme, bilgenniń tilin alma» degen qazaqtyń qarǵysy bar. О́zgeniń pikirine qulaq aspaıtyn, ózinikin ǵana árdaıym durys sanap qatelikke jıi boı aldyratyndarǵa qarata aıtylsa kerek.
Osydan úsh jyl buryn bir tanysym jumysynan shyǵyp qalyp, renishin bildirdi. Aıtýynsha, ujymda ádilettilik joqtyń qasy, ózinen basqanyń bári óz jumysyn atqara almaıdy, ózi bolsa qoıylǵan mindetterdi eselep oryndaıdy. Oǵan deıingi qyzmetterinen de osyǵan uqsas ýájben ketken. Aldyńǵyda aıtylǵan nazdaryna mán bermegen edim, sol joly muqııat tyńdadym, óıtkeni onyń sońǵy kásibı ujymyn jaqsy biletinmin. Shyn mánisinde másele kompanııada emes tanysymnyń ózinde bolatyn. Jumysty qyryp-joıyp jatqandaı keıip tanytady, biraq tapsyrmanyń oryndalýy oıdaǵydaı emes, qolynan kelmeıtin isti «qatyramyn» dep moınyna alyp, sońynda durys oryndamaıdy. Aǵattyq ózinen ketkenin ashyq aıtqanymda, syn-pikirimdi qabyldamady.
Sodan beri birneshe jyl ótti. Osy kúnge deıin aralasyp turamyz. Baıqaǵanym, burynǵy soqyr senimdiliginen áli arylmaǵan. Meniń qolymnan bári keledi, biraq eshkim ony baǵalamaıdy, dál qazir úlken mekemeniń tizginin ustatsa da alyp kete alamyn deıdi. Eger kemshiligin moıyndap, ony qalaı túzeımin degen suraqqa jaýap izdese, álgi tanysym búginde qandaı jetistikke jeter edi dep oılaımyn. Kemshilikti moıyndaý sonshalyqty qıyn ba? Munym durys emes, mynaýym qatelik boldy deýden qaı adam zardap shegip edi? Esesine qatelikti der kezinde moıyndaý, ony jyldam túzetýge jol ashpaı ma?
Adamnyń boıyndaǵy kemshilikti dert dep qabyldaıtyn bolsaq, dıagnozdyń durys qoıylýy emdelýdiń alǵysharty emes pe? Iá, kemshilikti moıyndap, biraq esh amal jasamaıtyndar az emes. On adamnyń toǵyzy kinárattyń neden ekenin bile tura, ony jóndeýge erik-jiger tanytpaýy múmkin. Iаǵnı moıyndasam bári óz ornyna kele qalady deý de jańsaq tujyrym. Alaıda belgili bir aqaýdy túzetý úshin kemi ol aqaýdyń bar ekenin joqqa shyǵarmaý qajet. Tumaýmen, ne gastrıtpen aýyratyn adam meniń denim saý dep júre berse aýrý asqynyp, saldary eselenetini belgili. Dál sol sekildi kemshiligin kemshilik dep qabyldamaıtyndar da jaǵdaıdy odan ári ýshyqtyra túsedi.
Dannıng-Krıýger effektisi osy jaǵdaıdy jaqsy túsindiredi. Ol boıynsha biliktiligi tómen adamdar sátsiz sheshimder qabyldap, qate qorytyndy jasaıdy jáne biliktiliginiń tómen bolýyna baılanysty óz qatelikterin ańǵarýǵa qabiletsiz keledi. Kerisinshe, biliktiligi joǵary adamdar óz múmkindikteri men qabiletterin tómen baǵalap, ózgelerdi myqtyraq sanaıdy. Shynymen de, ózine synı kózben qaraý, múmkindikterine obektıvti baǵa berý kóbine parasatty adamdarǵa tán.
Eger qoǵamdy bútin bir aǵza dep qabyldar bolsaq, qatelikti moıyndamaý qoǵam úshin de qaýipti. Biz qandaı da bir máseleniń bar ekenin sanaly túrde qabyldamasaq, jaǵdaı odan ári nasharlaı beredi. Jasandy túsik bizdiń qoǵamǵa jat dep júrgende, abort sany boıynsha álem elderiniń kóshin bastaýǵa shaq qaldyq. О́zine ózi qol jumsaý talqylaıtyn másele emes dep júrgende, jasóspirimder arasyndaǵy sýısıd boıynsha dúnıe júzinde birinshi oryn alyp otyrmyz. Jastardyń qundylyqtary erekshe másele ekenin moıyndamaı júrgende, neke qııý sany kúrt azaıyp, ajyrasý kórsetkishi joǵarylap keledi. Áıeldiń kózin kógertip, balanyń basynan urýdy qalypty jaǵdaı dep qabyldaıtyn qoǵamda zorlyq-zombylyq órshıdi. Osy sekildi mysaldardy kóptep keltire berýge bolady. Túıin bireý. Máseleni moıyndamaý ózdiginen oń sheshimge ákelmeıdi.
Nelikten biz qatelikti moıyndaýdan sonsha qorqamyz? Bálkim munyń syry órkenıetimizdiń ózgesheliginde bolar? Shyǵys qoǵamdarynda qateliktiń quny óte joǵary ekeni málim. Bizde shalys qadam jasaǵan adamǵa ekinshi múmkindiktiń berilýi qıyn. Biz qatelikke tájirıbege aparar jol retinde emes, úkim retinde qaraımyz. Jańylmaıtyn jaq bolmaıdy deımiz, biraq jeme-jemge kelgende jańylysqan adamdy keshire qoımaımyz. Múmkin bizge qoǵam bolyp ózgerý kerek shyǵar? Álgi tanysym osy qoǵamdyq stereotıptiń qurbany bolar? Solaı eken dep aqtap alaıyn deseń taǵy bolmaıdy. Sóz erkindigine kepildik berilgen ashyq qoǵamdarda da kemshiligin jasyratyndar joq emes, dál sol sekildi qatelikke qatal keletin bizdiń qoǵamda da álsiz tusyn moıyndaı alatyn batyl adamdar kóptep kezdesedi. Múmkin qoǵam da, adam da birge ózgerý kerek shyǵar. «Biz kimbiz?», «Bizdiń bul ómirdegi ornymyz qandaı?», «Isterimizdiń bireýge zııany tıip jatqan joq pa?» degen sekildi suraqtardy ózimizge jıi qoısaq parasatty adam bolýǵa, ashyq qoǵam qurýǵa bir taban jaqyndaı túsermiz.
Darhan О́MIRBEK, «Egemen Qazaqstan»