Jýyqta qazaqtyń nebir qasqa-jaısańdary bas qosqan dastarqanda boldyq. As ishildi, aıaq bosatyldy. Kezek bata berý rásimine kelip tireldi. Tórde otyrǵan tanymal ǵalym aǵamyz qos alaqanyn aıqara jaıyp alyp, bata emes kedir-budyr jadaǵaı tost aıtyp shyqty. Kádimgi sharap toly tostaq ustap turyp toıda aıtatyn tost. «Sizdiń (toı ıesin aıtady) jumystaǵy bedelińiz joǵary, árdaıym bıikten kórine berýińizge tilektespiz, osyndaı dastarqan basynda bas qosaıyq!». Mynadaı «bataǵa» ne bet sıparymyzdy, ne áýmın derimizdi bilmeı salbyradyq ta qaldyq.
О́z basym mundaı jaǵdaıǵa óte jıi tap bolam. Kórgen saıyn kóńil qurǵyr qulazıdy, estigen saıyn eńse shirkin eziledi. Rasyn aıtqanda, qazir aqsaqaldyq deńgeıge jetken aǵalarymyzdyń kóbi osy bata men tostyń arajigin ajyratpaıtyny ókinishti.
Bata – degenimiz halqymyzdyń baıyrǵy turmys-saltymen berik ushtasqan, kúndelikti ómir daǵdysyndaǵy adamı qarym-qatynastyń rýhanı qajettiligin óteýge baǵyttalǵan, aǵaıyn-týys, jegjat-juraǵattyń bir-birine ystyq yqylas-peıilin bildiretin, sonymen qatar jasy úlken adamdar nemese el aǵalary ózderiniń tilek-duǵasyn aıtyp, jastarǵa durys baǵyt-baǵdar silteıtin sóldi sóz.
HIH ǵasyrdyń aıaǵynda Sibir halyqtary men soltústik óńir qazaqtarynyń ómir-tirshiligin zerttegen etnograf-folklorıst ǵalym V.N.Vasılev: «Qazaq dalasynda bolǵan adam, sol halyqtyń bataǵa qandaı erekshe nazar aýdarǵanyn ańǵarar edi. Bata – qazaq poezııasynyń erekshe túri, onda bata berýshi adamnyń úı ıesine degen shyn júrekti jaryp shyqqan yqylasy, peıili, aqnıeti, Alladan tiler tilegi poezııa túrinde aqtaryla aıtylady», depti.
Dana halqymyz: «Jaýynmenen el kógerer, batamenen er kógerer» nemese «Bataly ul arymas, batasyz qul jarymas» dep beker aıtpaǵan. Iаǵnı jastar «er bolyp kógerý» úshin dana qarııalardy ádeıi izdep baryp, bata alý dástúri burynǵy qazaq qoǵamynda berik saqtalǵan. Tipti ulystyń myzǵymas ustyny dese de bolady.
Mysaly ataqty Shaqshaq Jánibek batyr bozbala kezinde elýdi eńserip, tanymy tolysqan Tóle bıge kelip: «Ýa, bıeke, bozbala boldym, erlik qylaıyn ba, álde sizden úlgi alyp bılik quraıyn ba, batańyzdy berińiz?» degende Tóle: «О́gizińdi órge salma, Qanatyń talar, Nadanǵa kózińdi salma, Saǵyń synar, Dosyńa ótirik aıtpa, Senimiń keter, Dushpanǵa shynyńdy aıtpa, Túbińe jeter, Qys qarǵa jyǵaryn, Urynshaq jarǵa jyǵaryn umytpa, Tumaýdyń túbi qurt, Tumannyń túbi jut, Aqyldyń túbi qut qaraǵym, Meniń batam osy!» degen eken (Sheshendik sózder /qurastyrǵan B.Adambaev – Almaty: 1990. – 70 b).
Sol sııaqty qazaq uǵymynda batanyń túri de kóp. Atap aıtqanda, dastarqan batasy, sapar batasy, uzatylǵan qyzǵa beretin bata, sonymen qatar bir táńirden elge, jurtqa, qaýymǵa jaqsylyq, tynyshtyq tilep jasaıtyn bata, t.b. Osy oraıda dintanýshy, ǵalym Qaırat Joldybaıuly qazaqtyń «bata» uǵymy Qurannyń betashary «fatıha» («fatqa», «fata», «bata») súresiniń rýhanı qundylyǵymen tyǵyz baılanysty, óıtkeni qasıetti kitapta aıtylǵandaı fatıhasyz qulshylyq bolmaıtyny sııaqty, qazaqta batasyz istiń pátýasy da bolmaıdy, deıdi. Iаǵnı mundaǵy teolog baýyrymyzdyń pikirin sál tápsirlesek, batanyń qazaq qoǵamyndaǵy róli Quran aıattarynan alynyp, uıqasty jyr formatynda qazaqylanǵan duǵa-tilek túri eken. Demek bata berýdiń ádebi – duǵa jasaý degenge saıady. Endeshe mundaı qundy dúnıemizdi jattan sińgen «tost» deıtin dástúrge jyǵyp bergenimiz jaramas.
Osy oraıda tost degen ne? Osyǵan da az-kem toqtalaıyq. Bul áýeli hrıstıandyq ádep negizinde qalyptasqan dástúr deıdi zertteýshiler. Negizinen bul araq-sharap quıylǵan ydysty ustap turyp, kópshilikke tilek-sóz aıtý arqyly oryndalatyn dúnıe. Dinimizde haramdalǵan zatty kóterip turyp jaqsylyq, amandyq, baqyt tileý aqylǵa syıa ma?! Osyǵan qaraǵanda otarlaýshylar tarapynan asa baǵaly ádet-ǵurpymyzdy ózgertip, onyń bastapqy mánin joıý úshin jasalǵan dúnıe ekeni anyq.
Joǵarydaǵy pikirimizge dálel retinde aıtarymyz tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Serik Máshimbaev otarlaýshylar qazaqtyń baıyrǵy dástúrin álsiretý arqyly, sanasyn máńgúrttendirip, jat órkenıetke bas ıgizip, mádenı assımılıasııaǵa ushyratyp, ultsyzdyqqa dýshar eterin jaqsy bildi de, osydan keıin olar eń áýeli dástúrlerdiń ozyq úlgilerin joıýmen aınalysty, deıdi.
О́tken qoǵamda osy «tost» uǵymyn ómir súrý daǵdysyna aınaldyrý arqyly joǵarydaǵy qasıetti batanyń qunyn álsiretip aldyq. Aqyrynda mine, bata men tosty qoıyrtpaqtap aıtatyn, onyń ne ekenin ajyrata almaıtyn bir býyn ósip shyǵa keldi. «At aınalyp qazyǵyn tabady» degendeı áli de kesh emes, aqsaqal jasyna jetken aǵalarymyz budan bylaı halqymyzdyń baǵaly batalaryn dastarqan basynda tógiltip aıtyp, óshken dástúrdi tirilter degen senim mol.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»