Qoıbek bı Myńbasuly týraly tyń derek tabyldy

Qoıbek bıdi jastaıynan ákesi Myńbasy el bıleý isine aralastyryp, ómirge erte baýlyp, qanatyn qataıtyp, bılik, tórelik aıtýǵa qatystyryp otyrady. Ákesi Myńbasy da, erjete kele Qoıbek bıdiń de ózi únemi kóship-qonyp júretin tirshiliktiń bir-aq juttyq eke­nin tereńirek uǵynady, eldi otyryqshylyqqa, egin salyp, baý-baqsha egip, jerdi ıgerýge qaraı beıimdemese bolmaıtynyna kózi jete túsedi, otyryqshy tirshilikke bet bu­rýdy basty murat tu­tady.

Jeri qunarly, shóbi shúı­gin, jaılaý deseń ala jazdaı maldy óriske erkin aıdap salyp jatatyn, sýy mol, árbir saı-salasynyń ózinen móp-móldir bulaqtar jarysa aǵyp jatqan, jeri quıqaly, taýy arshaly, aryq mal maıǵa bógip, aýrý mal ońalatyn jupar shash­qan qasıetti jer eken dep Daý­baba alqabyn jaılapty. Daý­baba bıik taýly aımaq edi. Onyń shyǵysyn Aqsý-Ja­baǵyly, Iirsý alyp jatsa, kúngeıinde – Uzyn­mashat, Daý­baba eteginde Keltemashat óze­ni jerdiń tósin tilip aǵyp jat­qan myna baıtaq, meńireý, mal tuıaǵynan basqa eshteńe tımegen jerge sý shyǵaryp egin salý, halyqty dıqanshylyq kásipke úıretý máselesi Myń­basyny da, Qoıbek bıdi de, aǵaıyn baýyrlaryn da kúni-túni tolǵandyrady, bul oı bıdiń basty murat-arma­nyna, maqsat-múddesine aınalady.

Qoıbek bı qasyna atqos­shy­lary jáne keńesshilerin alyp, Ońtústik óńirin, Áý­lıe­ata, Jetisý jerin ara­lap, ondaǵy kanal qurylys­tarymen tanysyp shyǵady, talaı-talaı bilgir kisilermen, muraptarmen pikir alysyp sóılesedi, olardyń tájirı­belerine qanyǵady, ózi de, qa­synda erip júrgen qos­shy­lary da ártúrli kanal qurylysyn kórip, kóp nár­seni kóńilge túıip oralady. Myqty-myqty degen mu­raptardy aldyryp, bola­shaq­ta júrgiziletin aryqtyń qa­zylatyn jańa arnasyn anyqtap, jobasyn jasaıdy. Sóıtip óz isiniń ismerleri sa­nal­ǵan, toǵan salyp, aryq qa­zyp ysylǵan azamattardy jumyldyra otyryp Daý­baba ózenin burynǵy arnasyn buryp, shatqaldy jer­ler­men kanal qazdyrýdy aqy­ry qolǵa alyp, iske bel she­she kirisý kerek degen nyq she­shimge keledi.

Shamasy kelgenniń bári de myna qurylys jumysynan shet qalmapty, kómektesýge ty­rysypty. Aryq qazyp, toǵan salyp, tospa jasap, sýarmaly jerlerge sý shyǵarý ar­qyly el-jurt jappaı jańa kásipti ıgeretin bolady.

Qoıbek bı taýly jerde arna sýynyń aǵysynyń irki­lip, sýdyń aǵý úıkelisiniń jeńil bolýy úshin eni 3-4 metr, tereńdigi 2-3 metr ar­na­­nyń tabanyn úshkil etip qazdyrypty, ıaǵnı úshkil bu­rysh – konýs pishindi etip qa­­zyl­ǵan. Kanaldyń tabany jal­paq bolsa, sýdyń aǵysy baıaý­laıdy, al tabany úshkil etip qazylsa, sý jyldamyraq aǵady, úıkelis te azaıady, sý­dyń shyǵyny da kemıdi. Qoı­bek bı qazdyrǵan aryq Qo­ralas aryǵy atalynyp ketken, bul kanal shyn máninde kúr­deli ırrıgasııalyq qu­rylys, jańa sheshimmen ja­salynǵan egistik jerlerdi tolyqtaı paıdalanýdyń jú­ıe­si derlik.

Qoıbek bı saýyn aıtyp jınaǵan tórt júzden astam shańyraqty Daýbaba óńirine, Qoralas aryǵy boıyna qo­nys­tandyrady. El jappaı qam kirpishten irgesin tastan qa­lap úı turǵyzady. Qyr tósinde jaǵalaı qonystanǵan aýyldar paıda bola bastaıdy. Qoralas aryǵy qazylyp bit­ken kezde myńdaǵan gektar alqap sýarmaly jerge aınalyp, bıdaı, tary, qonaq, júgeri, úsh-tórt ret oryp alatyn jońyshqa egiledi. Elin azyq-túlikpen, dándi da­qyldarmen qamtamasyz etýdi basty maqsat etken bı babamyz oılaǵan isin tolyqtaı el-jurtty uıymdastyryp júzege asyrypty. Eń aldymen sýsyz jatqan jerlerge sý shyǵarylady, jemis-jıdek, baý-baqsha, alma, shıe, qara órik, júzim, qarbyz, pııaz, sábiz já­ne t.b.egiledi, sóıtip búgingi tilmen aıtqanda, eldi azyq-túlikpen qamtamasyz etipti.

Qoıbek bı nemese Qoralas aryǵy, Qoıbek bı sharbaǵy (terassaly jerler) degen jer­ attarynyń saqtalynyp qalýynyń ózi kúni búginge deıin Qoıbek bıdiń eńbeginiń tarıhı kýásindeı etip aıtylatyn. Ońtústik Qazaqstan ob­lysy, Túlkibas aýda­ny,­ Daý­baba óńirindegi bir eldi meken aty, Qoıbek bıdiń súıegi jatqan shaǵyn aýyl kezinde Qoıbek bı aýyly­ dep atalynǵan. Keńes óki­­meti jyldary bul ataý «Kon­chast» dep ózgertilip, bólim­she osylaı atalyp keldi.

Táýelsizdigimizdi alǵannan keıingi kezeńde attary umy­tylyp bara jatqan uly tul­­ǵalar esimi halyqqa qaıta oral­­­dy. Qoıbek bıdiń esimin de el bile bermeıtin, sebebi aıtylmaıtyn, keńestik ıdeo­logııa jol bermeıtin. Al­ǵash ret N.Tórequlov pen M.Qaz­bekovtiń «Qazaqtyń bı­ sheshenderi» (1993), N.Tórequlovtyń «Qazaqtyń 100 bı-shesheni» degen ki­tap­tarynda Qoıbek bı týraly má­li­met engizildi. Sonymen qatar memleket qaıratkeri, zańger M.Nárikbaevtyń «Uly bılerimizden Joǵarǵy sotqa deıin» (1999) atty eńbeginde, Qoıbek bıge toqtalǵan. Qoıbek bı týraly fızıka-ma­­tematıka ǵylymdarynyń doktory, professor S.Erma­tov,­ ólketanýshy-geolog M.Serik­­baev, belgili jazýshy S.Aqtaev­tyń eńbekteri ja­­rııa­­landy, aýdandyq, ob­lys­tyq gazetterde arnaıy maqalalar jaryq kór­di. Jaqynda Qoıbek bı Myń­basuly týraly Qazaq­stan Res­pýblıkasy Ulttyq ki­tap­­hanasynyń sırek ba­sylym­dar qorynan taǵy da bir tyń derek tabylyp, bıge qatysty buryn-soń­dy belgisiz, beımálim má­limetter qolymyzǵa tıdi.

HIH ǵasyrdyń 30-40-shy jyldarynda kanal boıyn jaǵalaı el qonǵan jerlerdiń tastan qalanǵan irge tastary kúni búginge deıin ushyrasady. Qoıbek bı qazdyrǵan Qoralas aryǵy júz jyldan astam ýaqyt boıy elge, halyqtyń turmys-tirshiligine, qajetine barynsha qyzmet etip keldi. El-jurt jaıylymnan da,­ astyqtan da, sýdan da ta­ryq­pady. Molshylyqqa, dáý­letke keneldi, kúzde qamba-qamba astyq aldy. Qoralas aryǵynyń boıyna tal-te­rek, qaraǵash, tipti arsha da otyrǵyzylypty. Jappaı qo­nystanyp, baıtaq dalada berekeli tirshilik etip jatqan halyq Keńes ókimeti tusynda Kırov kanalyn (Ońtústiktegi eń iri kanal) qazdyrýǵa jappaı kóshirip, myńdaǵan gektar sýarmaly jerlerdi ıgerip, paıdalanyp kelgen el-jurt amalsyz týǵan, baýyr basqan jerinen kóshirildi. El kúshtep kóshirilgennen keıin Qoralas aryǵymen aǵyp jat­qan Daýbaba ózeni endi bas­tapqy arnasyna qaı­ta qu­lady. Qoıbek bı sýlan­dyrǵan myńdaǵan gektar jer jaıylymǵa, jańbyr sýymen shyǵatyn egistikke aınaldy.

Qoıbek bı aryǵy sonymen qaı jyly qazylǵan degen suraq týady. Oǵan naqtyraq jaýapty biz joǵaryda Ulttyq kitaphananyń sırek qorynda saqtalynyp qalǵan kitaptan ala alamyz. Al biz toqtalǵaly otyrǵan Syrdarııa oblysyna baılanysty eńbektiń tolyq aty bylaı jazylǵan. «Izdanıe pereselencheskogo ýpravlenııa. Materıaly po Kırgızskomý zemlepolzo­vanııý. Sobrannye ı razra­botannye Syr-Darınskoı statıcheskoı partıeı. Syr-­Darınskaıa oblast. Chım­kentskıı ýezd. Tom 1. Tash­kent. Tıpografııa Shtaba Týrkestanskogo voennogo okrýga. 1908 g.» Bul kitaptyń kólemi 520 betteı, kestesi, kartasy qosa berilgen. Kitap materıaly 6 taraýǵa bólinip berilgen. Syrdarııa obly­synyń Syrdarııa sta­tıs­tıkalyq partııasy 1906 jyly qurylǵan. Statıs­tıkalyq partııanyń mindeti statıstıkalyq, agronomııalyq jáne gıdrogeologııalyq má­li­met­terdi zerttep jınaý­ bo­latyn. Túrkistan general-gýbernatory fon-Kaýf­mannyń 1867-1881 jyldar­ ýaqytyndaǵy esebinde Syr­darııa oblysy Tashkent ýezi qazaqtarynyń (kırgız dep jazady) 80% paıyzy oty­ryqshy dep kórsetilgen. Osy statıstıkalyq partııanyń máli­meti Shymkent ýeziniń ózinde jerdi paıdalaný jaǵdaıy ártúrli ekenin kórsetken: jer­men aınalysýǵa qolaıly jerlerde egin sharýashylyǵy jaqsy damyǵan bolsa, endi keıbir aýdandary kóship-qonyp tirshilik etetinin jazady, bul shóldi, shóleıtti jerler. Syrdarııa oblysynyń Shymkent, Áýlıeata, Tashkent ýezderiniń aýylsharýashylyq kásibin damytýǵa qolaıly aýdan­darynda qazaq jurty­nyń eginshilik pen jer sha­rýashylyǵy jaqsy damy­ǵa­nyna nazar aýdarypty. Sýarmaly jerler, jaýyn kóp, ylǵal mol túsetin jerler, jerdiń topyraq-geologııalyq sapasynyń qolaıly bolyp keletin aýdandarǵa bólgen.

Syrdarııa qonystandyrý aýda­nynyń qaramaǵyna Syr­darııa, Samarqand, Ferǵana oblys­tary kirgen, bul jer kólemi óte úlken aımaq. Osy­ ­oblystardyń ishinen eń­­ al­dymen sharýashylyq-sta­­tıstıkalyq zertteý ju­my­­syn Syrdarııa oblysynan bastaý kózdelingen eken. Bul oblystyń jer kó­lemi 443 442 sharshy shaqyrym aýmaq­ty alyp jatty. Patsha úki­­me­tiniń sharýashylyq-sta­­tıstıkalyq zertteý ju­mysy qatań túrde otarlaý maqsatynda júrgizildi. Osyǵan oraı qonys aýdarý ýchas­kelerin qurýǵa tabıǵı-ta­rıhı jaǵynan kedergi bolmaıtyn aýdandardy tańdaý qajet bolǵandyǵyn ashyq jazady. Iаǵnı Syrdarııa statıstıkalyq partııasynyń aldynda sharýashylyq, sta­tıstıkalyq zertteý júrgizý úshin otarlaý maqsaty tur­ǵysynan qolaıly aýdandardy tańdaý turdy. Ondaı aýdan aldymen Shymkent ýezi boldy. Bul ýezdiń jeri óte shuraıly, sýly, taýly, sha­byndyqty bolyp keledi ári egin sharýashylyǵy jaq­sy damyǵan óńirge jatatyn.­ Arys, Balyqty, Jylandy, Aqsý, al taýly aımaqtan Daýbaba, Mashat, Keltemashat sııaqty sýy mol arnaly ózenderi men bastaý, bulaqtary kóp sýly aımaq bolatyn. Syrdarııa statıstıkalyq partııasynyń nazarynyń mundaı jeri quıqaly, shuraıly, tabıǵaty kórkem, sýly jerlerge aýýy zańdy da edi.

Al Daýbaba Shymkent ýe­ziniń Mashat bolysyna qa­raıtyn. 1906 jyldyń basynda Sy­r­darııa statıstı­kalyq partııasy óz jumy­syn bastaıdy, otarlaý maqsatynda qoıylǵan mindetti ýaqyt ja­ǵynan qysqa merzimde zerttep, anyqtap, jınaqtalǵan ma­terıaldardy 1908 jyly ar­naıy kitap etip bastyryp shyǵarady. Biz bile ber­­meıtin, ýaqyt óte ke­le umytylýǵa aınalǵan máli­met­ter men derekter, eldiń tir­shiligi, sharýashylyq júr­gizý ádis-tásilderi, jerdi ja­­ıy­lymdyq, sýarmaly, egis­tik jerlerdiń mal-jan ba­synyń esebi, tútin sany t.b. zert­telinip, jınaqtalynyp, qory­tyndylanǵan mol maǵ­lumat­tar toptastyrylǵan eń­bek. Bul statıstıkalyq par­­tııanyń júrgizgen zertteý jumysy tikeleı otarlyq maq­satta jasalynǵanymen, tarıhymyzǵa qatysty kóp­tegen qundy derekteri zert­teý­shilerdiń ǵylymı eńbek­terine paıdalanýyna óte qajet.

Biz toqtalyp otyrǵan Syr­­­­­­­darııa oblysy, Syrdarııa sta­tıstıkalyq partııasynyń qyrǵyzdardyń (qazaqtardyń) jerdi paıdalanýy jónindegi materıaldarynda Qoıbek bıge baılanysty bylaı dep jazylypty:

«...Sýarmaly jerlerdi paıdalaný qazylǵan álgi aryq júıeleriniń sýyn paıdalanýmen tyǵyz baılanysty. Sýa­rý úshin sý ádettegideı bas aryqtan nemese ózennen bol­masa taýly jerde jıi kez­desetin bulaqtan alynady, mundaı jaǵdaı dalaly aımaqta jıi kezdesedi. Aryqtardy qazaqtar kóp qıyndyqpen, tutas bir rýdyń, tipti birneshe rýdyń birikken kúshimen júrgizedi. Mysalyǵa, Mashat bolysyndaǵy Daýbaba aryǵyn qoralas rýy budan 70 jyldaı buryn Shanshar degen kisiniń basshylyǵymen qaza bastaǵan, biraq is sátsiz boldy, sý shyqpady. Shanshardan keıin aryq qurylysyn Baq­basar jalǵastyrǵan, aqy­ryn­da ol sýdy shyǵara alǵan, biraq túptep kelgende Daýbaba ary­ǵyn onyń qurylysy bastalǵannan keıin on jyl ótken soń baryp Qoıbek bı ǵana qaıta qolǵa alyp, aryq qazý jumysyn aqyryna deıin jetkizedi. Osy kezden bastap qoralas rýy jerdi ıgerip paıdalana bastaıdy. Alaıda aryq qurylysyn júrgizý aıaqtalǵannan keıin de únemi aryqty qarap, túzep, jóndep otyrý qajet. Ol úshin ádette erekshe baqylaýshy «aryq aqsaqalyn» jáne murapty saılaıdy. Murapqa eńbegi úshin qaýymnan aqy, kóbinese mal-múlik túrinde tólengen. Onyń mindetine aryqtyń durys jumys isteýi men jekelegen úı ıeleriniń aralarynda birdeı mólsherde sýdy bólýdi qadaǵalaý kirgen. Kóktem aıynda aryqtardyń tabany uıyqtan, basqa da jınalǵan shóp-shalamdardan muqııat tazartylady. Aryq tazalaý jumysyna árbir úı bir jumysshydan shyǵaryp otyrǵan, sonyń nátıjesinde birneshe kúnniń ishinde-aq aryq tazalanyp otyrǵan...».

Qoralas aryǵy patshaly Reseı ońtústik óńirin 1864 jyly jaýlap alǵanǵa deıin qazylyp, paıdalanýǵa be­rilgen. Shanshar aryq qazýdy 1836-1837 jyldary bas­­taǵan bolyp shyǵady. Ol sý shy­ǵara almaǵan soń, Qoıbek bıdiń ákesi Myńbasynyń inisi Tyshqanbaıdyń balasy Baqbasar Shanshar bastaǵan isti jalǵastyryp, biraz jerge deıin sýdy shyǵara alǵan, ári qaraı sý júrmeı irkilip qal­ǵan. Sodan Qoıbek bı al­dyndaǵy baýyrlarynyń ji­bergen qatelikterin tekse­rip, ekshep, muraptarmen qaı­ta eseptep baryp, aryq arnasyn basqa baǵytpen kólbeı júr­gizip, qıyn qysyltań jerlerden jol taýyp aryq qazý jumysyn nátıjeli aıaqtaǵan. Bul statıstıkalyq partııanyń deregimen eseptep shyqqanda 1847-1848 jyldar shamasy bolyp shyǵady. Statıstıkalyq partııanyń 520 betteı materıalynan Daýbaba aryǵyn qazýǵa atsalysqan osy úsh-aq kisiniń attary ǵana atalady, al famılııasy keltirilmeıdi. Al ony tarıhı elesinde qalǵan ańyz-áńgimeler, ápsanalardyń arqasynda ǵana biz bilip kelgen edik.

Shymkent ýeziniń Mashat bolysyndaǵy Daýbaba aryǵy, ıaǵnı Qoralas aryǵy­nyń HIH ǵasyrdyń 40-shy jyl­darynyń sońynda qazylyp, qurylysy bitip, osy aryq Daýbaba ózeniniń sýy taýly qyratqa kóterilgenin tarıhı qujat naqtylaı tústi. Qo­ralas aryǵynyń taýly jer­de qazylyp iske asyrylýy, onyń qurylys júıesi, ınje­nerlik-geologııalyq she­shi­mi, ırrıgasııalyq joba-júıesi statıstıkalyq par­tııa zertteýshilerin qat­ty qyzyqtyrǵany anyq. Son­dyqtan da Qoıbek bıdiń eńbe­gine arnaıy toqtalyp otyr. Bul derek, málimetterdi Daýbaba óńirin arnaıy aralap, Qoralas aryǵynyń qury­lys júıesimen tanys­qan statıstıkalyq par­tııa­nyń zertteýshileri Qora­l­as aryǵyna qatysty málimet­terdi Qoıbek bıdiń tikeleı ózinen alýy ábden múmkin dep boljaımyz, sebebi bul kezde Qoıbek bı Myńbasuly áli dú­nıede bar bolatyn. Ol kezde Shymkent ýezi Túrkistan ge­ne­­ral-gýbernatorlyǵynyń qu­­­ramyndaǵy Syrdarııa oblysyna qaraıtyn. Qoıbek bı yqpaldy bı, qaıratker tul­ǵa retinde Syrdarııa oblysyna ǵana emes, Túrkistan general-gýbernatorlyǵyna da­­ esimi belgili bı, qaı­rat­ker­ bolǵanyn osy máli­met­ter aıǵaqtaı tússe kerek. Qo­nystandyrý basqar­ma­synyń jumysyna baılanys­ty kóp uzamaı ońtústik óńirine ishki Reseıden, Sibirden mu­jyq­tar, qara shekpendiler, ka­zaktar úkimettik járdem alyp, qaptap kóshirilip, áke­linip qonystandyrý ýchas­kelerine ornalastyryla bas­tady. Eń shetkeri jat­qan óńir dep esep­telinetin Daý­ba­ba jerine de Reseıden kel­gen qonys­tanýshylar kóship kelip ornyǵa bas­taıdy. «Soslavıno» degen el­di meken paıda bolady, Túl­­kibas óńirinde Antonovka, Dımıtrovka, Sergeevka, Kor­­nılovka, Voznesenovka, Ilın­­ka, Vannovka sııaqty otarlyq toponımder qap­taıdy. Munyń barlyǵy otarlaý saıasatynyń saldary bolatyn.

Qoıbek bıdiń Reseı jaý­lap alǵannan keıingi ómiri men qyzmeti, eli men hal­qy­nyń júrip ótken kezeńimen etene ­tyǵyz baılanysta ót­ti. Ol halqynyń, eliniń maq­­­sat-múddesi men arman- tile­gin iske asyrý jolynda óz múm­kindigi sheginde shek­siz qyz­met etti. Haq jolynan, aqıqattan aınymaı, bıliginde baılyqqa bas urmaı týra joldan taımaı ótken tulǵa boldy. Qazaq qaýymyna uly bılerdiń ónegesin, dás­túrlerin is-tájirıbesimen nasıhattap, qylmyssyz qoǵam, qaýym ornyqtyrý jolynda ushan-teńiz eńbek sińirgen bılerdiń biri osy Qoıbek bı Myńbasyuly. Bı babamyzdyń qazdyrǵan aryǵynyń orny kúni búginge deıin sol baıaǵy qalpynda saqtalynyp qalǵan. Qaıta qolǵa alatyn kún týsa, áli de qyzmet etýge tolyq jaraıdy.

Muhtar QAZYBEK,

jazýshy

ALMATY