Jańa mamandyqtardyń jaıy qandaı?

Tyń jańalyqtar jahan jyldamdyǵyn odan ári kúsheıtip, asa kúrdeli quraldar men jabdyqtar damyp keledi, áleýmettik-saıası júıe ózgerýde. Osy ózgerister men jańalyqtardyń barlyǵy eńbek naryǵyna áser etip, oǵan jaǵdaı jasaıdy. Demek mundaı ózgeristerden keıin jumysqa qoıylatyn jáne adam faktoryna qatysty talaptar da ózgeredi. Álemniń áldi memleketterimen ıyq tiresýimiz kerek-aq, alaıda oǵan bizdiń áleýetimiz ben ádepki daıyndyǵymyz qandaı?

Qazaqstan Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaev jýyrda ǵana «Pre­zıdenttiń bes áleýmettik basta­masy» atty halyqqa Úndeýin jarııa etti. Ondaǵy bes bas­ta­manyń bireýi joǵary bilim alý­dyń qoljetimdiligi men sapa­syn arttyryp, stýdent jas­tar­dyń jataqhanadaǵy jaǵdaıyn jaq­sartý bolatyn. Úndeýde aıtyl­ǵandaı, qazir elimizdiń joǵary oqý oryndarynda 530 myńnan astam jas oqyp jatyr. Olardyń 30 prosentke jýyǵy memleket bólgen grantpen bilim alýda. Elbasy atalǵan Úndeýde joǵary bilim alýdyń qoljetimdiligi men sapasyn arttyrý úshin birneshe shara usyndy. Memleket basshysy atap kórsetkendeı, qazir jyl saıyn bólinetin 54 myń grantqa qosymsha 2018-2019 oqý jylynda taǵy 20 myń grant bólý kerek. «Onyń 11 myńy tehnıkalyq mamandyqtar bo­ıynsha bakalavrlyq bilim berýge tıesili bolady», dedi Elbasy.

Osy 11 myń bilim granty qan­daı mamandyqtarǵa jol ash­paq? Negizinen biz qandaı maman­dyqtarǵa zárýmiz? Bul tájirıbede álemdik úrdis neni ozyq, neni tozyq dep tanıdy?

Jalpy, eńbek naryǵy únemi óz­gerip otyratyny belgili. Ár 5 jyl saıyn búgingi jańamyz erteń jaǵaǵa shyǵyp, qaırańdap jatady. Búgin suranysqa ıe ma­man­dyqtar erteń qajetsiz jáne aqysyz bolyp qalýy ábden múm­kin. Jáne ondaı ózgeristerdi bol­jaý ońaı emes. Mysaly, 2005 jyly álemdik taldaýshy sarapshylar 2015 jylǵa qaraı nanotehnologııalar, marketologter, ǵarysh qyzmetkerleri men baǵdarlamashylar salasynyń ózi eń úzdik 10 mamandyq boıynsha quldyraıtynyn boljaǵan. Al tipti 2020 jylǵa qaraı teh­no­lo­gııa­lardyń damýyna baılanysty álem­de 5 mıllıon jumys orny qys­qarmaq. 2030 jylǵa qaraı ro­bot­tar 800 mıllıon jumys or­nyn aýystyra alady. Buryn ja­ńa mamandyq 20-30 jylda paı­da bolsa, aıtyp ótkenimizdeı, bú­ginde ár 3-5 jylda paıda bolady. 

Biraq oǵan qaramastan maman­dyq eski bolǵanmen, mańyzy kú­shin joımaıtyn salalardyń bar ekeni belgili. Máselen, Kana­danyń «Canadian Business Magazine» jýrnalynyń derekteri boıynsha, osy elde áli kúnge deıin munaı jáne gaz óndirý sala­syndaǵy menedjerlerge sura­nys óse túsken. Onyń birden-bir sebebi, munaı ón­dirisinde tájirıbe mańyzdy bolyp esepteledi. Sondaı-aq geo­log­ter men okeanograftar Kana­da­nyń paıdaly qazbalaryn qor­shaǵan ortaǵa eleýli zııan keltir­mesten paıdalaný joldaryn tabýda mańyzdy ról atqaratyn mamandyqtar retinde qundy. Olardyń búgingi tańda kómir ónerkásibinde de suranysynyń ósýi jalǵasýda eken. Bul úrdis bizdiń elde de biraz ýaqyt bedelin saqtap, bıigin alasartpas deımiz. Alaıda burynǵy «kassır» degen mamandyqty bankomattar almastyrǵandaı, kelmeske ketken keıbir mamandyqtar jaıy jalpy jurtshylyqty alańdatpaı qoımasy anyq.

Elbasynyń bıylǵy Jol­daý­ynda aıtylǵan bul tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵda­ı­yn­daǵy jańa ekonomıkada zor su­ranysqa ıe bolatyn san myń jańa maman, soǵan sáıkes jańa ma­mandyqtar ashylatyny belgili. Mundaı kezeńde kóptegen ju­mysshylar barlyq tehnolo­gııalyq ózgeristerdiń aldynda ózderin birden qaýqarsyz sezi­nedi. Degenmen qosalqy eńbek jaǵ­daıyna beıimdelýdi qajet etetin jańa býynnyń eńbek nary­ǵyna shyǵýymen baılanysty úde­risterdiń bar ekenin este ustaý qajet. Sonymen qatar orta býyn­ǵa burynǵy «búkil ómirime bir kásip jetedi» degen qasań qaǵıdadan arylyp, bul jahandyq tórtinshi revolıýsııalyq jań­ǵy­rýyna psıhologııalyq turǵydan daıyn bolýdy da eskergen jón. Mobıldilik kezeńinde birneshe ma­mandyqty ıgere otyryp, óz or­tańda básekege qabiletti bolýyń kerektigi sózsiz moıyndaıtyn shyndyq. 

Al endi jańa mamandyqtar jaıyna keler bolsaq, sarapshy­lardyń aıtýynsha, 2030 jylǵa qaraı elimizde 57 mamandyq tú­begeıli joıylyp, onyń ornyn 180 mamandyq baspaq. Oǵan baılanysty ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Erjan Ámirbekuly jýrnalısterge bergen suhbatynda «Qazirde Qazaqstanda biliktiliktiń ulttyq sheńberi bekitilgen. Ol eýropalyq standarttardyń negizinde jasalǵan. Budan bylaı Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń usynysy boıynsha, mamandyq degen ataýdan ótip, onyń ornyn baǵdarlama degen sózben aýystyrýǵa kóship jatyrmyz. Mysaly, kez kelgen mamandyqty alatyn bolsaq, aıtalyq, basqarý mamandyǵy delik, ol qaı basqarý mamandyǵy? Medısınany basqarý ma, joq álde óndiristi basqarý ma? Joǵarydaǵy aı­tyl­ǵan 180 mamandyq dep otyrǵa­ny­myz, mamandyq emes, bilim berý baǵdarlamalary degen durys. Tipti bir mamandyq sheńberinde nemese bir baǵyt sheńberinde 40-50 baǵdarlama bola berýi múmkin», deıdi.

Bilim jáne ǵylym mınıstr­liginiń málimetterine súıensek, 2009 jyldan bastap Qazaqstanda 89 mamandyq jańadan ashylǵan. Onyń ishinde bakalavrıatta – 15, magıstratýrada – 13, rezıden­týra­da – 50, doktorantýrada 11 ma­mandyq paıda bolǵan. «Jal­py, 2017 jyly alǵash ret sońǵy 5 jyl ishinde joǵary jáne jo­ǵa­ry oqý ornynan keıingi bilimi bar kadrlardy daıarlaýǵa arnal­ǵan memlekettik bilim berý tapsy­rysynyń kólemi 10 myńǵa deıin ósken. Bakalavrıat boıynsha 28 902 granttan 35 023 grantqa deıin, magıstratýrada 7429-dan 10 046-ǵa deıin, doktorantýrada 628-den 1 279-ǵa deıin ósý baıqalady», deıdi mınıstrlik ókilderi.

Sondaı-aq 2017 jyly jer­gi­lik­ti atqarýshy organdardyń grant­tardy bólýi boıynsha nor­masy zańdyq turǵyda bekitil­gen. Alǵash ret áleýmettik-ekono­mıkalyq damýy men kadrlardyń óńirlerdegi óndiris oryndarynda odan ári jumysqa turý qajettiligi esebimen joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilimi bar kadrlardy daıarlaýǵa jergilikti bıýdjet qarajaty esebinen 600-ge jýyq bilim berý granty bólingen.

Al Memleket basshysynyń joǵaryda aıtqan tapsyrmasyna sáıkes, aǵymdaǵy jyldan bas­tap bilim berý granttarynyń sany 20 myńǵa ósken bolsa, onyń ishinde 11 myń grant – tehnıkalyq mamandyqtarǵa, 5 myń grant – eńbek naryǵyna qajet basqa mamandyqtarǵa, 3 myń grant – magıstrlerdi daıarlaýǵa jáne 1 myń grant PhD doktorlaryn daıarlaýǵa baǵyttalmaq. Bul rette tehnıkalyq jáne aýylsharýashylyq mamandyqtary boıynsha joǵary bilimi bar bir mamandy daıarlaý úshin shyǵys 346,6 myńnan 635,8 myń teńgege deıin óspek. 

Erjan Ámirbekuly bólinetin granttarǵa, aıtalyq ekonomıka salasyna qatysty kóptegen joǵary oqý oryndary bıyldan bastap qarjy, býhgalterlik esep, ekonomıka, menedjment boıynsha eki-úsh traektorııa usynǵanyn. Onda óndiristik salanyń ekonomıkasy jáne qyzmet kórsetý salasynyń ekonomıkasy, sondaı-aq jańadan qurylys ekonomıkasy degen baǵytqa qosymsha stýdentterdi tartý josparlanyp jatqanyn aıtady. 

Taǵy bir aıta keterlik jaıt, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń jasaǵan strategııalyq jospary men saraptamasyna sáıkes, óńir­lerdegi kóptegen joǵary oqý oryn­darynda bir-biriniń ma­man­dyq­taryn qaıtalaý kóp ekeni baıqalady. Qazirgi kezde mınıs­tr­lik usynyp otyrǵan talaptarǵa sáıkes, árbir joǵary oqý orny bilim baǵytyn ózi or­nalasqan óńirdiń ereksheligine sáıkes ıkem­deýi kerek. Máselen, ba­tys oblys­tardaǵy ýnıver­sıtet­ter munaı, gaz salasyna ıkem­deletin bolsa, ońtústik óńirler tý­rızm, aýyl sharýashylyǵyna saı baǵytty basym ustanǵan du­rys. 

Jalpy, qazirgi úrdiske qa­ra­saq, maman bolý, ol tipti besinshi, altynshy oryndaǵy dúnıe. Onyń aldynda ortaǵa beıimdelý, álemde bolyp jatqan ózgeristerdi saýatty saraptap, oǵan boljaldy baǵa berý sııaqty daǵdylarǵa kóńil bólgen abzal. Osy baspaldaqtar arqyly ǵana durys maman qalyptassa kerek. Joǵaryda aıtylǵan jaıttardyń barlyǵy jańa maman daıar­laýda erekshe ról atqaratynyn eskergenimiz jón.

Mıras ASAN, «Egemen Qazaqstan»