Qazaq poezııasynyń ulttyq maqtanyshy

Jıyrmasynshy ǵasyrdyń jıyr­masynshy jyldarynyń orta sheninde bastalǵan Maǵ­jandy ıdeologııalyq jaǵynan talqandaý naýqany ol óle-ól­genshe bir sátke de toqtaǵan joq.­ О́ıtkeni Maǵjannyń taǵ­dy­ry búkil ulttyq ádebıettiń de taǵdyry bolatyn. Bir jaǵy aqyn­­nyń tilim-dilim, elim-jerim, ana­shym-alashym dep, ańyraǵan aza­mattyq baǵyty keýdesinde ulttyq namysy bar azamattardy azattyqqa úndegeni, ekinshi ja­ǵynan, qazaq ádebıetiniń, otarlyq ezgidegi qazaq jurtynyń bolashaq taǵdyry qyl ústinde turǵany qa­­zaq zııalylarynyń kópshiligin oı­lantyp, alashshyl baǵytqa ish burdy. Biraq ta bıliktiń aty – bılik. Bılik bar múmkindigin paıdalanyp, otarshyldyqqa qarsy ult-azattyq ıdeıalardy kúshpen tal­qandaýǵa bet burdy. Keńes óki­meti qansha qýdalaǵanymen de Maǵ­­jan aqynnyń júreginen óleń bolyp quıylǵan ult-azat­tyq ıdeıa­lardy óshire almady.­ Kerisinshe, M. Jumabaevty qýda­laǵan saıyn onyń aqyndyq, aza­mattyq bolmysy bıikteı tústi.

Maǵjannyń ózi de, óleńderi de qýdalanyp, taǵdyry talqyla­nyp, qyl ústinde turǵan kezdiń ózin­de de aqynnyń ulylyǵyn ashyq aıtqan pikirler toqtamady. Solar­dyń biri alashshyl Júsip­bek Aımaýytov aqyn óleńderin al­ǵash ret jan-jaqty taldap, onyń óleńderinde ómirdiń ashy shyndyǵy qazaqtyń qasıetti qa­­­­ra sóziniń qudiretimen óner bo­­lyp órilip, otarshyldyqtyń sal­­d­arynan ómiri óksigen qalyń oqyr­mannyń júreginen oryn alyp jatqan sebepterin ashyp ber­di. Maǵjan poezııasy nesimen myqty, bizge nesimen qymbat degen saýaldar tóńireginde oı órbitti.

«Maǵjan – aldymen, syrshyl aqyn. Maǵjan sózindeı «tilge jum­saq, júrekke jyly» tıetin úl­biregen názik áýez qazaqtyń bu­rynǵy aqyndarynda bolǵan emes. Ol júrektiń qobyzyn sherte biledi, onyń júreginen jas­pen qany aralas shyqqan tátti sóz­deri ózgeniń júregine tátti ý sebedi. Maǵjan ne jazsa da syrly, kórkem, sándi jazady».

J.Aımaýytov Maǵjan poe­­zııa­synyń qazaqtyń shynaıy ómi­riniń ózinen órilgen naǵyz ha­lyqtyq óner týyndysy eken­digin dóp basyp aıta bilgen. Qazaqstannyń saıası ómirinde tap­­tyq kúrestiń barynsha kúsheıe bas­­taǵan 1927 jyly jazylǵan Júsipbektiń bul «Maǵjannyń aqyndyǵy» atty kólemdi syn maqalasy aqyn poezııasynyń eshkimge uqsamaıtyn ózindik erekshelikterin, názik qyrlaryn aqyndyq-synshylyq kózben kóre bilip, qalyń qazaqqa alǵash ret jan-jaqty jarqyrata ta­nystyrǵan tarıhı eńbek boldy.

Maǵjan poezııasy bizge ne­si­men tanymal degen máselege sol kezde ózi de qýǵyn kórip júr­gendigine qaramastan qazaqtyń taǵy bir alashshyl uly jazýshysy Muhtar Áýezov te qalam terbetti.

«Ádebıet ádebıet úshin degen tańba aıqyn bolmaı, nár­li ádebıet bolýǵa jol joq. Son­dyqtan búgingi kúnniń bar jazýshysynyń ishinen kele­shekke boı uryp, artqy kún­ge anyq qalýǵa jaraıtyn sóz – Maǵjannyń sózi. Odan basqa­lardyń bárimizdiki kúmándi, óte se­nimsiz dep bilemin».

M.Jumabaevtyń óleńderi al­ǵash ret kitap bolyp 1912 jyly Qazan qalasynda «Sholpan» degen atpen basylyp shyqty. Qa­z­aqstanda tuńǵysh ret 1922 jyly Qyzylordada jaryq kór­di. Sol kezdegi Túrkistan ól­kesi basshylarynyń biri bol­ǵan Sultanbek Qojanov osy basylymnyń taralymy az bolǵandyǵyn eskere otyryp, 1923 jyly Tashkent qalasynda qaı­ta bastyrdy. Sultanbektiń kitapqa jazǵan alǵysózinde my­na­daı joldar bar:

«M.Jumabaıulynyń óleń­de­ri qazaq ádebıetinde úlken oryn alǵan dep sanap, basyp otyr­myz.

...Ádebıeti jańa aıaqtanyp, áde­bıet tili endi jasalyp kele jatqan jurtta Maǵjandaı aqyn­dardyń qyzmeti zor ekeni anyq».

Iá, bul pikirden aqyn poezııasyn tereńirek túsine alady deıtin aqyn-jazýshylar ǵana emes, sol kez­degi bılik basynda júrgen ult­jandy keıbir azamattardyń da sóz qudireti aldynda bas ıip,­ moıyndaǵanyn kóremiz. Mem­­lekettik bılikte júrgenine qa­ramastan, Sultanbek sııaqty ab­zal azamattardyń qolynan kel­geninshe, múmkindiginshe ultyna adal qyzmet etkenin kóremiz.

Otyzynshy jyldary «men qazaqpyn» deı alatyn ulttyq elıta túgeldeı derlik qýǵyndalyp, munyń aıaǵy otyz jetiniń oıranyna ulasty; solardyń qatarynda M.Jumabaev ta 1937 jyly aq­pan aıynyń 19-y kúni «halyq jaýy» retinde atyldy.

Biraq aqyn ólgenimen de onyń órshil rýhy, ómirsheń óleńderi ólmedi; basqasha aıtqanda, óltire al­mady. Qalyń qazaq uly aqynyn bir sátke de umytqan joq.

Maǵjandy azamat retinde de, aqyn retinde de aqtaý maqsa­ty­men talaı-talaı jumystar at­qaryldy. Solardyń biri Maǵ­jandy kezinde kórgen, birge júr­gen, ony adam retinde de, aqyn retinde de jaqsy bilgen týys­qan tatar halqynyń ataqty aqyny Sáıfı Qudash Máskeýge aqyndy aqtaý jóninde aryz jazdy. Keıinnen osy hat qazaq tiline aýdarylyp, basyldy. Qalyń oqyrman Maǵjan týraly tolyǵyraq maǵlumatty osy maqaladan oqydy.

1922 jyly Máskeýdiń Kún­shyǵys eńbekshileriniń kom­mýnıstik ýnıversıtetine oqýǵa túsken B.Kenjebaev Maǵjannyń osyn­­da bir jyl sabaq berip, dáris alǵanyn jazady. Toptyń staros­tasy bolǵan Beısekeń ustazymen jaqynyraq aralasqanyn es­ke túsiredi. Máskeýde áde­bıet úıir­mesinde aqynnyń Tash­­kent­te 1923 jyly jaryq kór­­gen óleńder jınaǵynyń qa­laı tal­qylanǵanyn, О́. Turmanja­novtyń baıandama jasap, N.Tórequlov, Ǵ.Muratbaev, Ǵ.Toǵjanov, S.Sa­par­baev, J.Sársenbın, t.b. shy­­­­­ǵyp sóılep, sońynda «Býr­jýazııashyl-ultshyl, bizge múl­de jat» degen qorytyndy shy­ǵarǵanyn jazady. Professor B.Kenjebaev aqyndy bylaısha sy­pattaıdy:

«Maǵjan ǵalym, tájirıbeli, sheber oqytýshy, asqan metodıst-pedagog edi. Pedagogıka jaıynda, qazaq tili men qazaq ádebıetin oqytý jaıynda jarııalanǵan kitaby, maqalalary bolýshy edi. Osydan bolý kerek, ol bizge qa­zaq tili men qazaq ádebıetin tamasha oqytty; sabaq leksııalyq, prak­tıkalyq ádisterdi retimen qatar qoldanar edi».

Qazaqtyń belgili aqy­ny Mu­zafar Álimbaev M.Jumabaev­ty «Maǵjan óleńderin oqı jó­nel­gende, aqyn ózińdi qaıda j­e­telerin, qaı jaǵalaýdan shy­­­ǵararyn kúni buryn seze al­maısyń, áıteýir tegeýrindi bir aǵyn­ǵa túskenińdi bilesiń, áıteýir aı­dyndy muhıtqa shyqqanyńdy se­zesiń», dep eske alypty.

Uly Abaı:

«Árkimdi zaman súıremek,

Zamandy qaı jan bılemek?

Zamanǵa jaman kúılemek,

Zamana ony ılemek», –

dep jyrlaıdy. Túsingen adamǵa osynda adam ómiriniń fı­losofııasy jatyr. Maǵjandar otar­shyldyq júıeniń zamanyna úılese almady, sondyqtan da bılik bulardy qabyldamaı, qaýip­tenip, qutylýǵa asyqty. Bas amandyǵyn oılap, keıbireýler áreketter jasaýǵa deıin bardy. Jıyrmasynshy, otyzynshy jyldardaǵy jeke adamǵa tabynýshylyq barysynda «qa­zaq ultshyldyǵyna» qar­sy kúreste ulttyq zııaly qaýym ókil­deri de boı kórsetti. Solar­dyń biri sol kezdegi «komsomol aqyny» Á.Tájibaev ta Maǵ­jan­dy áshkereleý naýqanyna qatys­qan bolatyn. Zaman ózge­rip, Maǵjandar aqtalǵan soń, ıdeologııa maıdanynda «saıası qyraǵylyq» tanytqandar «azamattyqqa jat» qylyqtary úshin halqynan keshirim surap, ókinetindikterin bildirdi. Ábdil­da aqyn da kezinde osylaı ja­saý­ǵa májbúr bolǵanyn aıtyp, Maǵjan rýhy aldynda bas ıdi.­ 1988 jyly M.Jumabaev aq­talyp, 1989 jyly bir tomdyq shy­ǵarmalary shyqqanda oǵan alǵy­sóz jazyp, qalyń oqyrmanǵa ta­nystyrdy:

M.Jumabaev 1988 jyly Qa­zaq­stan kompartııasy Ortalyq ko­mıtetiniń qaýlysymen azamat­ retinde de, aqyn retinde de aq­talyp, týǵan halqyna qaı­ta oral­­dy. Naǵyz ulttyq poezııaǵa shól­­dep qalǵan qazaq halqy Maǵ­jandaı uly aqynymen qaı­ta tabysty. Aqyn óleńderi qaı­ta-qaıta basylyp, qalyń oqyr­mannyń júregine jyr bolyp, nur bolyp tarap jatty.

Ádebıet synshylary men zert­­teýshileriniń eńbekterinde Maǵ­jan poezııasynyń ómir­sheń­dik, kórkemdik qyr-syr­la­ryna úńilip, aqynnyń azamattyq, shy­ǵarmashylyq bolmysy ashyla tústi.

Táýelsiz Qazaqstanda Maǵjan týraly zertteýler ádebıettaný ǵylymynda tutas bir salaǵa aınalyp, maǵjantaný ilimi paıda boldy. M.Jumabaev týraly dıssertasııalar qorǵalyp, tom-tom zertteý eńbekteri jazyldy.

M.Jumabaev qazaq poezııasy­nyń ǵana emes, túrkilik deńgeıge kóterilgen, odan qaldy álemdik ádebıettiń kóginde jarqyraǵan jaryq juldyzdardyń birine aınaldy. Aqynnyń túrkilik bir­lik týraly aıtqan pikirleri kúni búginge deıin óziniń mańy­zyn joıǵan joq. Kerisinshe, ja­handaný dáýirinde túrki ále­miniń bolashaǵyna kepildik be­retin birden-bir jol retinde kún tártibine ótkir qoıylýda. Osy bir ult bolashaǵy úshin asa mańyzdy máseleni ótken ǵa­syr­dyń basynda-aq sezinip, túr­ki halyqtaryn dostyqqa, yn­tymaqtastyqqa shaqyrýy Maǵ­jandy uly oıshyl, gýmanıs­terdiń qataryna qosady.

Bıyl uly aqynnyń týǵa­nyna – 125, qaıtys bolǵanyna 80 jyl tolǵaly otyr. Osy bir aı­týly dataǵa oraı, 2018 jyl túr­ki áleminde Maǵjan jyly dep jarııalandy. Bul degenimiz – M.Jumabaevty azamat re­tinde de, aqyn retinde qazaq hal­qy ǵana emes, kúlli túrki ha­lyqtary tanyp, maqtan tutyp otyr degen sóz. Qazaqstandy álem­ge tanyta túsetin osy bir oqı­ǵany halyqaralyq deńgeıde oıdaǵydaı ótkizý eldigimizge syn bolaıyn dep tur. Bul salada eń aldymen atqarylar is elimizde atqarylyp jatqan rýhanı jańǵyrý baǵdarlamasy aıa­synda aqynnyń ómirsheń shy­ǵarmalaryn, uly ıdeıalaryn ha­lyq arasyna keńinen nasıhattaı túsý maqsatymen kitaptaryn, ol týraly jazylǵan zertteýler men estelik, esse maqalalardy kóp­tep bastyryp shyǵarý son­daı-aq basqa halyqtardyń til­derine, onyń ishinde týysqan túr­ki halyqtarynyń, sondaı-aq álem­dik qarym-qatynas tilderine aýda­ryp shyǵarýdy tezdetip qol­ǵa alǵan jón.

Maǵjanǵa qatysty túrli sharalar aqynnyń týǵan jerinde ǵana emes, Qazaqstannyń bar­lyq jerinde ulttyq rýhanııat­ toıy retinde atalyp ótýi tıis. Bir sózben aıtqanda, M.Ju­mabaevtyń 125 jyldyǵy qazaq halqynyń ǵana emes, týysqan halyqtardyń ortaq toıy retinde bar saltanatymen jo­­ǵary halyqaralyq deńgeıde ótýi kerek.

Dandaı YSQAQULY,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor