XXI ǵasyr – bilim men ıntellekt ǵasyry degenge den qoıǵaly qashan. Tórtinshi ónerkásiptik tóńkeris dúmpýi de irgemizdi solqyldatyp, tabaldyryqtan attady. Sıfrly tehnologııa ekonomıkamyzdyń barlyq salasyn jaýlap barady.
Sıfrly evolıýsııadan týyndaıtyn tehnologııalyq ózgeristerdiń qarqyny men qarymy adamzat tarıhynda buryn-sońdy bolyp kórmegen aýqymda damıtyn kórinedi. Adamzat erteńi úshin sıfrly álemniń berer múmkindikteri orasan zor, sonymen birge yqtımal qaýipteri de joıqyn bolmaq. Endeshe, qoǵamdyq formasııalardy qıratyp, egemen ulttardyń damý baǵdarlamalaryn basqa arnaǵa buryp, mempaketterdi kúıretýge qabiletti sıfrly tehnologııalardyń tegeýrinin baǵyndyratyn ulttyq áleýetimiz bar ma? Sıfrly dáýirdiń aqparat tasqynyna shaıylyp ketpeı, álemdik básekelestik báıgesine ilesý úshin ulttyq ıntellektýaldy áleýetimizdi qalyptastyra aldyq pa? Mine, tóńiregimizdi túgel torlaǵan tórtinshi ónerkásiptik tóńkeristiń egemen elimizdiń erteńine tóndiretin syn-qaterleriniń aldyn alýdyń alǵysharttary osy bolmaq.
«Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasyn qabyldap, elimizdiń barlyq óńirlerine myńdaǵan shaqyrym optıkalyq-talshyqty kabelder júrgizip, mıllıondaǵan turǵyndardy keń jolaqty ınternet jelisine qosqannan is bitpeıdi. Árıne bul da mańyzdy qadam. Egemen elimizdegi sıfrly baǵdarlamalardyń basty maqsattarynyń biri – ulttyq aqparattyq júıeniń joǵary dárejede qorǵalýy. Al táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasynyń aqparattyq keńistiginde Reseı telearnalary túgelge jýyq táýlik boıy kedergisiz habar taratyp turǵanda, qandaı aqparattyq qaýipsizdik týraly sóz qozǵaýǵa bolady. Elimizde erekshe bir tosyn jańalyq bola qalsa, memlekettik tól telearnalardan buryn Reseı aqparattyq ortalyqtary bul habardy ózderiniń qajetinshe óńdeýimen óz telearnalary arqyly taratady. Iаǵnı bóten eldiń aqparaty qazaqstandyqtardyń suranysyn qanattandyryp, sanasyna sińiriledi.
Ulttyń ıntellektýaldy áleýetiniń negizi, álemdik básekege qabilettiliginiń basty kórsetkishi – sapaly bilim, syndarly ǵylym. Bilim jaǵynan kenjelep qaldyq dep aıta almaımyz. Elimizdegi saýattylyq kórsetkishiniń deńgeıi 99,8 paıyzdy quraıdy. Joǵary oqý oryndary júıesi – qazaqstandyq bilikti kadrlardy qalyptastyratyn jáne elimizdiń ıntellektýaldy áleýetin damytatyn orta. Qazir Qazaqstandaǵy joǵary oqý oryndary 200-den astam mamandyq túri boıynsha kadrlar daıarlaıdy eken. 1990 jylmen salystyrǵanda elimizdegi JOO-larda oqıtyndar sany úsh ese artqan. Onyń ústine 10 myńdaı qazaqstandyq dúnıe júziniń bedeldi ýnıversıtetterinde bilim alyp jatyr. Búginde Qazaqstan joǵary oqý oryndarynyń sany jaǵynan árbir mıllıon turǵynǵa shaqqanda Ulybrıtanııa, Germanııa, Japonııa sııaqty damyǵan elderdiń ózin basyp ozypty. Alaıda JOO-lar júıesindegi sandyq kórsetkishke sapalyq deńgeıi múlde sáıkes kelmeıdi.
Sıfrly tehnologııalardyń qýatyn tól ekonomıkamyzdyń damýyna jumys istetetin negizgi kúsh ulttyq ǵylym salasy jáne ózi tańdaǵan ǵylymı taqyrybyna sanaly ǵumyryn arnap izdenetin jas ta bilimdi, naǵyz ǵalymdar (fanatıkter) bolmaq. О́kinishke qaraı, bul salada da aýyz toltyryp aıtar jetistigimiz joqtyń qasy. Sońǵy jyldarda qazaqstandyq ǵylymnyń tereń toqyraýǵa ushyraǵany, ashy da bolsa aqıqat. Ǵylymı ataqtarynan at úrketin «ǵalymdardan» kóz súrinedi. Biraq ulttyq ǵylymymyzdyń abyroıyn asqaqtatatyn Qanyshtar joq. Ǵylymı ataqqa ıe bolý tamyr-tanystyq pen bedel bıznesine aınalǵan. Sheneýnik ataýlynyń túgeldeı derlik ǵylym doktory atanýlary sonyń aıǵaǵy. Ǵylymı zertteýlerdiń ıisi murnyna barmaıtyn «akademıkter» qoǵam damýyna qajetti jańalyq ashatyn ortalyqtardy nepotızm (týystyq-jıensharlyq) ordasyna aınaldyrǵan. Osynyń saldarynan Qazaqstan ǵylymy ekonomıkadan múlde qol úzip qalǵan. «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasy boıynsha qoldanysqa engiziletin ozyq tehnologııalarda otandyq ǵylymnyń eshqandaı qoltańbasy joq. Ǵylymı qamtymdy ekonomıka qurý maqsatynda naǵyz ǵylymdy damytpaı, tańdaǵan taqyryby jolyndaǵy izdeniske ǵumyryn sarp etetin taza ǵalymdar tárbıelemeıinshe, sıfrly tehnologııalar dáýirinde ushpaqqa shyǵa almaımyz. Sıfrly evolıýsııanyń barar baǵytyn durys boljaý arqyly Qazaq eliniń damý jolyn aıqyndaý úshin joǵary bilim men ǵylym salasynda túbegeıli betburys aýadaı qajet.
Memleket basshysy «Qazaqstan joly-2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Joldaýynda aldaǵy 10-15 jylda ǵylymı qamtymdy ekonomıkalyq bazıs jasaýymyz kerektigin, onsyz biz álemniń damyǵan elderi qataryna qosyla almaıtynymyzdy, muny tek damyǵan ǵylym arqyly sheshýge bolatyndyǵyn atap aıtqan. Ǵylymı qamtymdy ekonomıka qurý – eń aldymen, Qazaqstan ǵylymynyń áleýetin arttyrý. Sondyqtan Memleket basshysy qazaqstandyq ekonomıkanyń jańa joǵary tehnologııalyq salalaryn qurýǵa jáne ǵylymdy damytýǵa IJО́-niń 3 paıyzy deńgeıinde qarjy bólýdi kún tártibine qoıyp otyr.
Azamattary bilimdi, mamandarynyń kásibı biliktiligi joǵary, ınjener-tehnıkalyq ǵalymdary ǵylym men ekonomıkany qustyń qos qanatyndaı damytqan eldiń ǵana sıfrly órkenıettegi órisi keń bolmaq. Adamdarynyń rýhy bıik, densaýlyǵy myqty, adamgershilik tanymy taza, kásibı biliktiligi berik eldiń ǵana sıfrly tehnologııa dáýirindegi básekede bási joǵary. Elbasy atap kórsetkendeı, «aqyldy ult óziniń ulttyq rýhynan, tili men dininen ajyramaı sıfrly ortaǵa beıimdelýi» qajet.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»