Baıqońyr, ǵarysh jáne otandyq ǵylym

Bul sózimizdi elimizdiń álemdik ǵarysh derjavalarynyń qataryna engendigi rastaı túsedi. Osynaý sala qazirdiń ózinde elimizge tabysyn bere bastady. Táýelsizdik jyldarynda ózimizdiń jer serikterimiz dóńgelengen dúnıeni sharlap, Qazaqstannyń telekommýnıkasııa salasynyń qarqyndy damýyna yqpalyn tıgizýde.

Qazaq ǵaryshkerleriniń shoqtyǵy bıik

Atalǵan jetistikterdi saralaı kele, Ha­lyq­­­aralyq ǵarysh­ker­ler kúniniń Qazaqstan úshin mańyzdy mereke ekenin ańǵarýǵa bolady. Osy oraıda, halqynyń sany jaǵynan elimizdi on orap alatyn talaı memlekettiń óz ǵaryshkerlerin ushyra almaı otyrǵandyǵy eske túsedi. Búginde qazaqtyń úsh ǵaryshkeri – Toqtar Áýbákirov, Talǵat Musabaev pen Aıdyn Aıymbetovtiń keý­de­lerinde Táýelsiz Qazaqstan­nyń eń joǵarǵy nagradasy – «Ha­lyq Qaharmanynyń» Altyn juldyz­dary jarqyrap tur.

Olardyń ólsheýsiz eńbekteri men jankeshti áreketteri qazaq ǵylymynyń damýyna da sú­beli úles qosty. Bul bir ǵana mysal. Máselen úshinshi ǵaryshkerimiz – Aıdyn Aıymbetovtiń ózi ǵa­rysh keńistiginde qazaq ǵalym­da­rynyń tapsyrysy boıynsha fızıka-tehnıkalyq, medıko-bıologııalyq baǵyttaǵy 20-ǵa jýyq ǵylymı tájirıbe júrgiz­di.­ Olar­dyń barlyǵy otandyq ǵylymdy damytý úshin asa qajet jobalar bolatyn. Tájirıbe ba­rysynda keıbir zattardyń tar­tylys kúshinen tys ǵarysh keńis­tiginde qandaı kúıge túse­tinin, Aral teńiziniń túbi men Kaspıı aımaǵyndaǵy munaı ken oryn­darynyń ornalasýyn, aýa raıyn baqylaýǵa septigi tıetin muzdyqty taýlardy, shıkizat tasymalynda paıdalanylyp otyrǵan qubyrlardyń jelisine deıin ǵaryshtan baıqap kórgen.

Qazir bul jobalar boıynsha ǵylymı- zertteý jumystary júr­gizilip jatyr. Sonymen qatar A.Aıym­betov arnaıy kameramen ǵarysh keńistigindegi gamma sáý­­lelerin túsirgen. Bul zert­teý­diń medıko-bıologııalyq ma­­ńyzy zor. Ǵalymdarymyz al­daǵy ýaqytta osy materıaldar­dy paıdalanyp, radıasııa sáýlesin keń kólemde zertteı alady. Bul – ǵaryshqa sapar shekken bir ǵaryshkerdiń ǵana ǵylymǵa qos­qan úlesi. Toqtar Áýbákirov pen Talǵat Musabaev ta mundaı aýqym­dy tájirıbelerdi júzege asyrǵan bolatyn.

Táýelsiz eldiń táýekeli

Bıyl Qazaqstannyń ǵarysh salasyna derbes memleket esebinde mańyz berip, osy turǵyda baǵyt-baǵdaryn aıqyn­daı bastaǵandyǵyna shırek ǵasyr toldy.  Osydan 25 jyl buryn, ıaǵnı 1993 jyldyń aqpan aıynda Pre­zıdent Jar­lyǵymen otandyq ǵarysh salasyn damy­týǵa ókiletti mem­lekettik organ quryldy. Bú­gin­de ol «Qazǵarysh» atty irgeli uıym­ǵa aınaldy.  Bul tarıhı sát joqtan bar ja­sap, ǵylymǵa negizdelgen jańa salany da­mytýdyń bastaýy bolatyn.

Aldymen 1994 jyly Qazaq­stan men Reseı Baıqońyr ǵarysh aılaǵyn saqtap qalý men qalpyna kel­tirý maqsatynda «Baıqońyr ǵarysh aılaǵyn paıdalanýdyń negizgi prınsıpteri men talaptary» kór­setilgen memleketaralyq keli­simge qol qoıdy. Eldegi ǵa­­­rysh­tyq qury­lymdardyń ınfra­qurylymy júıelendi. Ǵa­rysh salasyn damytýǵa baǵyttalǵan stra­tegııa­lyq baǵyttar boıynsha arnaýly kásip­oryndar quryldy. Ǵarysh salasynan habary bar, jetik biletin ǵylymı jáne ın­je­nerlik mamandar quramy be­kitildi.

Reseı, Ýkraına, Fransııa, Ger­ma­nııa, Qytaı, Úndistan, Uly­brıtanııa, Izraıl, Nıderland, Shvesııa, Japonııa, Ońtústik Koreıa, Taıland, Birikken Arab Ámir­­lik­teri, Saýd Arabııasy jáne­ Iran tárizdi memleket­ter­men ǵarysh keńistigin beıbit maqsat­tarda zertteý men paıdalanýǵa baılanysty kelisim­derge qol jetti. Búgin­de Qazaqstannyń ǵarysh­tyq der­ja­vaǵa aınalǵandyǵyn álemdik qoǵam­­­dastyqtyń moıyndaýynan, qol jet­kizil­gen tolaǵaı tabystardan kórýge bolady.

Qyrýar qarjy únemdelýde

Elbasy N.Nazarbaev Qazaq­stan hal­qyna «Tórtinshi ónerká­siptik revolıý­sııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkin­dikteri» atty Joldaýynda «Búginde álem Tór­tinshi ónerkásiptik revolıýsııa dáýirine, teh­no­logııalyq, ekonomıkalyq jáne áleýmet­tik sala­lardaǵy tereń jáne qarqyn­dy ózge­ris­ter kezeńine qadam ba­syp keledi» degen bolatyn. Iаǵnı aldyń­ǵy qatarly tehnologııalardy ekonomıkanyń barlyq salasynda qoldaný usynylyp otyr. De­mek, bul másele ǵarysh salasyn da aınalyp ótpeıdi.

Qazirgi ýaqytta otandyq «KazSat» ǵarysh­tyq baılanys júıesi eki jer serigimen bir­ge tabysty jumys jasap tur.­ Olar­dyń ne­gizgi jáne jer ús­tin­degi qosalqy bas­qarý ke­shen­­deri bar. Bul júıe elimizdiń aýma­ǵyn­­da spýt­nıktik baılanys pen te­le­ra­dıo habarlar taratýdy­ ­qam­­­­tamasyz etip, sony­­men qatar mem­lekettik organdardyń, ult­­­tyq kompanııalardyń jáne je­ke­ uıym­dar­dyń suranystary boıyn­sha derekterdi berip, shalǵaıdaǵy aýyldardyń uıaly baılanys qyzmetin paıdalanýyna septigin tıgizip keledi.

Sondaı-aq «KazSat-3» qyz­me­ti­niń qyzy­ǵyn «Otaý TV» júıe­siniń 1 mıllıondaı paıdalanýshysy kórip otyr. Buǵan qosa tek 2017 jyly ǵana «KazSat» baılanys júıesi qa­zynaǵa 5 mlrd teńgeden asa kiris túsi­rip, sheteldik spýt­nıkterdiń qyz­metin paıdalanýdy azaıtý arqyly 12 mlrd teńge únemdep qalǵan.

Bıyl paıdalanyla bastaǵa­ny­na tór­tinshi jylǵa aıaq basqan jer betin zondtaý júıesi aýyl­ sha­rýashylyǵy, tótenshe jaǵdaı­lar, ekologııa jáne tabıǵatty paı­dalaný, jerdi paıdalaný, geodezııa, kartografııa, qorǵanys pen ult­tyq qaýipsizdik salalary úshin táýelsiz, shynaıy aqparatty jedel alýǵa qol jetkizdi.

Jer betin qashyqtyqtan zondtaý qazir eki birdeı ǵaryshtyq ap­parat arqyly júzege asy­ry­lýda. Osy júıe arqyly ótken jyly jer­diń ústińgi qabatynyń 11,5 mln sharshy shaqyrymyn sýretke túsirýge 1,2 mlrd teń­­ge jum­salǵan. Osy rette sheteldik­ter­diń kómegine júginsek 12 mlrd teńgege shyǵyn­dalar edik.

Qashyqtyqtan zondtaý júıe­si paı­dalanýǵa be­rilgen 2015 jyl­dan beri 570 mln sharshy shaqy­rym taspaǵa túsirilip, 30 mlrd teńge únemdelgen. Jal­pyl­aı alǵanda, tek ótken jyl­dyń ózinde ǵana ǵaryshtyq túsi­rilimder men baılanys qyzmeti úshin 24 mlrd teńgeniń óz qal­tamyzda qalýyna yqpal etti. Bul qarajat, saıyp kelgende shet­eldik kom­panııalardyń tabysyn arttyrý úshin emes, jer­gilikti jer­de kóptegen bastamalardyń jú­zege asýyna, jańa jumys oryn­darynyń ashylýyna jumsalýda.

«Báıterek» bıikke samǵaıdy

Ǵaryshty ıgerýdegi Qazaq­stan­nyń basym­dyqtarynyń biri – «Báıterek» jobasynyń stra­tegııalyq mańyzy joǵary. Atal­ǵan joba Baıqońyr ǵarysh aılaǵyn saqtap qalý men damy­týǵa múmkindik beredi jáne kom­mer­sııalyq ushýdyń álemdik na­ry­ǵyna jol ashady.

«Báıterek» ekologııalyq qa­ýip­s­izdigimen de erekshe. Ol Qa­zaq­stan men Reseıdiń «Zenıt M» ǵaryshtyq zymyrandyq kesheni ınfraqurylymy aıasynda júzege asyrylyp, geptıl otynyn paıdalanatyn atyshýly «Protonnyń» ornyn basqaly tur. Demek, zymy­randardyń ýaqyt óte qorshaǵan or­taǵa tıgizer keri áseri azaıatyn kún alys emes.

«Báıterek» ǵaryshtyq zymyran kesheninen alǵashqy ushý 2022 jyl­ǵa josparlanǵan. Sondaı-aq otandyq zymyrandy jer serikt­erimen qatar, basqarýshysy bar jańa býyn kemelerin ushyrýǵa paıdalanýǵa bolady. Búgingi kúni «Báıterek» jobasyn júzege asy­rýǵa baılanysty 2017-2022 jyldarǵa arnalǵan Jol kartasy jasal­ǵan, sondaı-aq tehnıkalyq-ekono­mıkalyq negiz­demesi jasaqtalýda.

Bıylǵy jyldyń basty jospary re­tinde Qazaqstanǵa Baı­qońyr aılaǵynyń 42,43,45 ushyrý alańdarynda ornalasqan «Zenıt M» keshenderin tapsyrý rásimin aıtýǵa bo­la­dy, ony ári qaraı paıdalaný Reseı Fe­derasııasymen birlesken joba­l­ar arqyly júze­ge asyrylmaq. Jalpylaı alǵanda, «Báı­terek» ana­ǵurlym moder­nı­za­sııa­lanǵan elderdiń, damyǵan otyzdyqtyń qataryna qosylýy­myz úshin serpilis beretin biregeı joba ekeni anyq.

Búginde elimizdiń ǵarysh salasyn ıgergen qyzmetkerlerdiń 22 paıyzy ǵylymǵa jumyl­dyrylǵan, 39 paıyzy ártúrli sa­nat­taǵy ınjenerler. Negizgi ká­sibı ma­man­dardyń 60 paıyzy qazaqstandyq joǵary oqý oryn­darynyń túlekteri.

Saıyp kelgende, ǵarysh ar­qyly qol jetken jetistikter biz­diń ómirimizge ıgi­lik retinde dendep engendigin ózimiz ań­ǵarmaı qalýymyz múmkin. Kúndelikti qoldanystaǵy uıaly telefon men teledıdardan bastap, ǵaryshpen tikeleı baılanys jáne ǵylym men tehnıkalyq damý bir orynda turǵan joq. Osy órkenıettiń bastaýynda turǵan Qazaqstannyń bola­shaǵy jarqyn bolaryn ýaqyttyń ózi dáleldeıdi.

Serik ÁBDIBEK,

«Egemen Qazaqstan»