Otyrar aýdanynda bastapqy qalpyn joǵalta bas­taǵan birqatar eskertkishter bar

Elimizde ulttyq qundylyq bolyp tabylatyn 25 myńnan astam tarıhı-mádenı eskertkish bar. Al Otyrar aýdany boıynsha, Otyrar memlekettik arheologııalyq qoryq-mýzeıiniń tiziminde 202 tarıhı-mádenı eskertkish tizimge engizilgen, olardyń 3-eýi respýblıkalyq, 73-i jergilikti mańyzy bar eskertkishter qataryna jatady.

Búginde qazaq halqynyń orta ǵa­syr­lyq ǵylymy men bilimi, má­de­nıeti men óneriniń keń taraǵan ól­kesi Otyrar dalasynyń tarıhı jádigerlerin kózdiń qarashy­ǵyn­­daı saqtap, nasıhattap kele jat­qan Otyrar memlekettik arhe­o­lo­gııa­lyq qoryq-mýzeıi. Tarıhı-mádenı eskertkish­ter­diń Qazaqstan tarıhynda alatyn or­ny erekshe. Eskert­kish­ter – ult­tyq tarıhymyz ben máde­nı­e­ti­miz­diń qundy jádi­ger­leri, árbir eldiń ta­rıhy men ótkeninen syr sherter ha­­lyqtyń ulttyq baılyǵy ǵana emes, sol eldiń ótkeni men búginin sa­­ra­laıtyn, sol arqyly keleshek ur­paqqa tálim-tárbıe berýde ma­ńyzy zor. 

Osy tarıhı-mádenı eskert­kish­terdi ǵylymı negizde tereń ári dáıekti zertteý, zerdeleý sol ar­qyly óskeleń urpaqty otan­shyl­dyq rýhta tárbıeleý, sol ót­ken tulǵalardan úlgi-ónege berý qa­zir­gi qazaq memleketiniń aldynda turǵan birden bir mańyzdy má­se­leleriniń biri. Qazirgi tańda Otyrar mýzeıiniń tiziminde 202 ta­rıhı-mádenı eskertkish ti­zimge alynǵan. Tizimge alynǵan eskertkishter óz sanattaryna qa­raı bólingen. Basym kópshiligi ar­­heologııalyq eskertkishter, olar­­dyń ishinde respýblıkalyq dá­re­­jedegi úsh eskertkish olar; aty álemge máshhúr bolǵan ort­a­ǵa­syrlyq Otyrar, sondaı-aq ǵu­la­ma ǵalym Arıstotelden keıingi ekinshi ustaz atanǵan Ábý Nasyr ál-Farabıdiń dúnıege kelgen qalasy Oqsyz qalajurty jáne Qoja Ahmet Iаsaýıdiń ustazy bolǵan Arys­tanbabtyń kesenesi qazirgi tańda memlekettiń basty nazarynda. 

Otyrar aýdanynda ornalasqan esker­tkishter qatarynda ejelgi tu­raq­tardan bastap, ortaǵasyrlyq obaly qorymdar men qalajurttar, mekenjurttar, kanaldar men arhı­tek­týralyq eskertkishter jatady. Es­kertkishterdiń basym bóligi Otyrar qalajurtyna jaqyn Qo­ǵam, Qarǵaly jáne Talapty aýyl­dyq okrýgterinde ornalasqan. Qoryq murajaı jyl saıyn es­ker­­tkishterdi tıimdi qorǵaý maq­sa­tynda barlaý jáne baqylaý jumystaryn júrgizip otyrady, jańadan tabylǵan arheologııalyq es­kertkishterdi esepke alyp, olardy joıýdan, búldirýden qorǵaý maq­satynda aýyldyq mektep oqý­shy­lary men turǵyndar arasynda is-sharalar ótkizip otyrady.

Qazirgi tańda Otyrar mýzeıi qyz­­metkerleri jyl saıyn arhe­o­lo­gııalyq zertteýler arqyly aýda­ndaǵy ǵasyrlar kýási bolǵan qa­la jurttar, turaqtar, aryq-ka­nal­dar, úńgirler men qorǵan-oba­lar­lyń ornyn taýyp zerttep, mu­ra­jaı tizimine alyp, tabylǵan ja­ńa eskertkishterge arnaıy qujat­tar toltyryp tizimge alyp otyra­dy. Tarıhı-mádenı eskertkishterdi qorǵaýdyń mańyzdylyǵy jaıynda kórnekti memleket jáne qoǵam qaı­ratkeri О́zbekáli Jánibekov «Qaı halyqtyń bolsa da rýhanı ále­mine saıahat onyń kóne esker­t­kish­terimen, tarıhı oryndarymen tanysýdan bastalatyny málim» dep jazǵan bolatyn. 

Eskertkishterdi qıraýdan, búli­ný­­den saqtaý ótken kóne za­man­dar­­­da da ótkir máseleniń biri bo­lyp otyrǵan. Ejelgi grek eli­niń jyl­namashysy Polıbıı: «Bo­la­­shaqtaǵy jaýlap alýshylar, óz­­deri baǵyndyrǵan qalalardy qı­­rat­paýdy, óz elderin basqa ha­lyq­tardyń qaıǵysy men kóz ja­symen baıytýdy úırenbeıdi dep sengim keledi» degen eken. Má­denı qundylyqtardyń tonalýy, olar­dyń zaqymdanýy kez kelgen eldiń, halyqtyń tarıhyn, mádenıetiniń kúıreýine, joıylýyna alyp keledi.

Bul tarıhı-mádenı muralar kó­ne tarıhtyń kýási, ótkenimizden syr shertip, búgingi kúnge deı­in saq­talyp jetip otyrǵan esker­t­kish­terdi qorǵaý men saqtaý, olardy nasıhattaý árbir azamattyń eline, týǵan jerine degen jana­shyr­lyǵy, mádenı muralarǵa de­gen qamqorlyǵy bolmaq. Osy ta­rıhı eskertkishterdi kórkeıte oty­ryp, kóne eskertkishteri tý­rıstik jerlerge aınaldyryp, otan­dyq jáne sheteldik týrısterge jaǵdaı jasap, eskertkishterdiń el ekonomıkasynyń kóterilýine se­bebin tıgizýine múmkindik týǵy­zýy­myz kerek. Bul qazaq elin, je­rin, tarıhyn búkil álemge áıgi­leı  oty­ryp, ekonomıkanyń kó­te­ri­­lýi­ne de óz úlesin qosady jáne Qa­­zaq­stan­­nyń sheteldermen baıla­ny­syn nyǵaıta túsedi.

Otyrar óńiriniń tarıhı esker­t­kish­terine jeke toqtalmaı, tek adam­zattyń qolymen búlinýge tús­ken, bastapqy qalpyn joǵalta bas­taǵan birqatar eskertkishke sı­pattama bere ketkendi jón kó­rip otyrmyz. Zıratqa aınalǵan esk­er­tkishter: Jalpaq tóbe, Sazan tóbe, Jarty tóbe, Eski mola tóbe, Jar áýlıe, Oqsyz, Qaýǵan ata, Qarakónshek, Tóleńgit, Toǵaı tóbe, Shól tóbe, Shytty tóbeler. Bul tóbeler memleket tarapynan kóńil bólinbeı turǵan HIH ǵa­syr men HH ǵasyrdyń bas kezin­de máıit qoıylyp, mazaratqa aı­nal­dyrylǵan. Qazirgi tańda joǵa­ry­da atalǵan eskertkishterdiń kóp­shiligine adam múrdesin qoıý toq­ta­tylyp, ákimshilik tarapynan zı­ratqa arnap bos jerler be­ril­gen. Otyrar qoryq-mýzeıi es­ker­tkish­terdi saqtaý maqsatynda aýyl ákimdikterimen tyǵyz baılanysta bolyp, birge jumys jasaıdy. Eskertkishter mańyna jaqyn ornalasqan sharýashylyq ıelerine ar­naıy qorǵaý mindettemeleri tol­ty­rylyp beriledi. Osy jumys­tar­dyń óz deńgeıinde atqarylýyn jer­­gilikti atqarýshy organ bolyp sa­nalatyn aýyl ákimshilikteri júr­gizip keledi. 

О́tkenge oı jiberip, zerdelemeı, búgingini taný múmkin emes. Qaı eskertkish bolsyn onyń máde­nı mura bolyp qalatynyn esten shy­ǵarmaıyq, olardy kózdiń qara­shy­ǵyndaı saqtaýymyz qajet. Esker­tkishterdi saqtaý bizdiń ótken ómir­ge degen kózqarasymyzdy, onyń al­dyndaǵy jaýapkershilikti bil­di­redi. Murajaıdaǵy jınaqtalǵan dú­nıe – onyń jany sanalady. Ár jádiger adamǵa jelpinis, áser be­redi. Sondaı-aq ol óz dáýi­ri­niń má­denıeti, óz dáýiriniń bel­gisi, ur­­paqqa qalǵan amanat. Esker­t­kish­­ter osynysymen qundy, es­ker­­tkishterdi qorǵap, saqtaý, ata-ba­balarymyzdyń qaldyrǵan mu­ra­­laryn qasterlep ustaý keler u­r­paq­qa júkteler mindet bolmaq.

Qýanysh ShOHAEV, «Otyrar memlekettik arheologııalyq  qoryq-mýzeıi» RMQK «Tarıhı eskertkishterdi qorǵaý»  ǵylymı-zertteý bóliminiń meńgerýshisi